૭. ચિત્તસંયુત્તં

૧. સંયોજનસુત્તવણ્ણના

૩૪૩. ચિત્તસંયુત્તસ્સ પઠમે મચ્છિકાસણ્ડેતિ એવંનામકે વનસણ્ડે. અયમન્તરાકથા ઉદપાદીતિ પોરાણકત્થેરા અતિરચ્છાનકથા હોન્તિ, નિસિન્નનિસિન્નટ્ઠાને પઞ્હં સમુટ્ઠાપેત્વા અજાનન્તા પુચ્છન્તિ, જાનન્તા વિસ્સજ્જેન્તિ, તેન નેસં અયં કથા ઉદપાદિ. મિગપથકન્તિ એવંનામકં અત્તનો ભોગગામં. સો કિર અમ્બાટકારામસ્સ પિટ્ઠિભાગે હોતિ. તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘થેરાનં પઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા ફાસુવિહારં કત્વા દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. ગમ્ભીરે બુદ્ધવચનેતિ અત્થગમ્ભીરે ચેવ ધમ્મગમ્ભીરે ચ બુદ્ધવચને. પઞ્ઞાચક્ખુ કમતીતિ ઞાણચક્ખુ વહતિ પવત્તતિ.

૨. પઠમઇસિદત્તસુત્તવણ્ણના

૩૪૪. દુતિયે આયસ્મન્તં થેરન્તિ તેસુ થેરેસુ જેટ્ઠકં મહાથેરં. તુણ્હી અહોસીતિ જાનન્તોપિ અવિસારદત્તા ન કિઞ્ચિ બ્યાહરિ. બ્યાકરોમહં ભન્તેતિ ‘‘અયં થેરો નેવ અત્તના બ્યાકરોતિ, ન અઞ્ઞે અજ્ઝેસતિ, ઉપાસકોપિ ભિક્ખુસઙ્ઘં વિહેસેતિ, અહમેતં બ્યાકરિત્વા ફાસુવિહારં કત્વા દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા આસનતો વુટ્ઠાય થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એવં ઓકાસમકાસિ, કતાવકાસો પન અત્તનો આસને નિસીદિત્વા બ્યાકાસિ.

સહત્થાતિ સહત્થેન. સન્તપ્પેસીતિ યાવદિચ્છકં દેન્તો સુટ્ઠુ તપ્પેસિ. સમ્પવારેસીતિ ‘‘અલં અલ’’ન્તિ હત્થસઞ્ઞાય ચેવ વાચાય ચ પટિક્ખિપાપેસિ. ઓનીતપત્તપાણિનોતિ પાણિતો અપનીતપત્તા ધોવિત્વા થવિકાય ઓસાપેત્વા અંસે લગ્ગિતપત્તાતિ અત્થો.

૩. દુતિયઇસિદત્તસુત્તવણ્ણના

૩૪૫. તતિયે અવન્તિયાતિ દક્ખિણાપથે અવન્તિરટ્ઠે. કલ્યાણં વુચ્ચતીતિ ‘‘ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ વચનં નિદ્દોસં અનવજ્જં વુચ્ચતિ તયા ઉપાસકાતિ અધિપ્પાયેન વદતિ.

૪. મહકપાટિહારિયસુત્તવણ્ણના

૩૪૬. ચતુત્થે સેસકં વિસ્સજ્જેથાતિ તસ્સ કિર થેરેહિ સદ્ધિંયેવ કંસથાલં પમજ્જિત્વા પાયાસં વડ્ઢેત્વા અદંસુ. સો ભુત્તપાયાસો થેરેહિયેવ સદ્ધિં ગન્તુકામો ચિન્તેસિ ‘‘ઘરે તાવ ઉપાસિકા સેસકં વિચારેતિ, ઇધ પનિમે દાસકમ્મકારા મયા અવુત્તા ન વિચારેસ્સન્તિ, એવાયં પણીતપાયાસો નસ્સિસ્સતી’’તિ તેસં અનુજાનન્તો એવમાહ. કુથિતન્તિ કુધિતં, હેટ્ઠા સન્તત્તાય વાલિકાય ઉપરિ આતપેન ચ અતિતિખિણન્તિ અત્થો. ઇદં પન તેપિટકે બુદ્ધવચને અસમ્ભિન્નપદં. પવેલિયમાનેનાતિ પટિલિયમાનેન સાધુ ખ્વસ્સ ભન્તેતિ ‘‘ફાસુવિહારં કરિસ્સામિ નેસ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ.

ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરીતિ અધિટ્ઠાનિદ્ધિં અકાસિ. એત્થ ચ ‘‘મન્દમન્દો સીતકવાતો વાયતુ, અબ્ભમણ્ડપં કત્વા દેવો એકમેકં ફુસાયતૂ’’તિ એવં નાનાપરિકમ્મં – ‘‘સવાતો દેવો વસ્સતૂ’’તિ એવં અધિટ્ઠાનં એકતોપિ હોતિ. ‘‘સવાતો દેવો વસ્સતૂતિ એકતોપરિકમ્મં, મન્દમન્દો સીતકવાતો વાયતુ, અબ્ભમણ્ડપં કત્વા દેવો એકમેકં ફુસાયતૂ’’તિ એવં નાનાઅધિટ્ઠાનં હોતિ. વુત્તનયેનેવ નાનાપરિકમ્મં નાનાધિટ્ઠાનં, એકતો પરિકમ્મં એકતો અધિટ્ઠાનમ્પિ હોતિયેવ. યથા તથા કરોન્તસ્સ પન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય કતપરિકમ્મસ્સ પરિકમ્માનન્તરેન મહગ્ગતઅધિટ્ઠાનચિત્તેનેવ તં ઇજ્ઝતિ. ઓકાસેસીતિ વિપ્પકિરિ.

૫. પઠમકામભૂસુત્તવણ્ણના

૩૪૭. પઞ્ચમે નેલઙ્ગોતિ નિદ્દોસો. સેતપચ્છાદોતિ સેતપટિચ્છાદનો. અનીઘન્તિ નિદ્દુક્ખં. મુહુત્તં તુણ્હી હુત્વાતિ તસ્સ અત્થપેક્ખનત્થં તીણિ પિટકાનિ કણ્ણે કુણ્ડલં વિય સઞ્ચાલેન્તો ‘‘અયં ઇમસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ અત્થો’’તિ ઉપપરિક્ખણત્થં મુહુત્તં તુણ્હી હુત્વા. વિમુત્તિયાતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા. ઇમં પન પઞ્હં કથેન્તો ઉપાસકો દુક્કરં અકાસિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો હિ ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં ભિક્ખું આગચ્છન્તં ઓદાતકં તનુકં તુઙ્ગનાસિક’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૪૫) અત્તનો દિટ્ઠેન કથેસિ. અયં પન નયગ્ગાહેન ‘‘અરહતો એતં અધિવચન’’ન્તિ આહ.

૬. દુતિયકામભૂસુત્તવણ્ણના

૩૪૮. છટ્ઠે કતિ નુ ખો ભન્તે સઙ્ખારાતિ અયં કિર, ગહપતિ, નિરોધં વલઞ્જેતિ, તસ્મા ‘‘નિરોધપાદકે સઙ્ખારે પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. થેરોપિસ્સ અધિપ્પાયં ઞત્વા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ અનેકેસુ સઙ્ખારેસુ વિજ્જમાનેસુપિ કાયસઙ્ખારાદયોવ આચિક્ખન્તો તયો ખો ગહપતીતિઆદિમાહ. તત્થ કાયપ્પટિબદ્ધત્તા કાયેન સઙ્ખરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ કાયસઙ્ખારો. વાચાય સઙ્ખરોતિ નિબ્બત્તેતીતિ વચીસઙ્ખારો. ચિત્તપ્પટિબદ્ધત્તા ચિત્તેન સઙ્ખરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ ચિત્તસઙ્ખારો.

કતમો પન ભન્તેતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞં મિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના. તથા હિ કાયદ્વારે આદાનગ્ગહણમુઞ્ચનચોપનાનિ પાપેત્વા ઉપ્પન્ના અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના દ્વાદસ અકુસલચેતનાતિ એવં કુસલાકુસલા વીસતિ ચેતનાપિ, અસ્સાસપસ્સાસાપિ કાયસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. વચીદ્વારે હનુસઞ્ચોપનં વચીભેદં પાપેત્વા ઉપ્પન્ના વુત્તપ્પકારાવ વીસતિ ચેતનાપિ વિતક્કવિચારાપિ વચીસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં અપત્વા રહો નિસિન્નસ્સ ચિન્તયતો ઉપ્પન્ના કુસલાકુસલા એકૂનતિંસચેતનાપિ, સઞ્ઞા ચ વેદના ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્માપિ ચિત્તસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. એવં ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞં મિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના, તે પાકટે વિભૂતે કત્વા કથાપેસ્સામી’’તિ પુચ્છિ.

કસ્મા પન ભન્તેતિ ઇધ કાયસઙ્ખારાદિનામસ્સ પદત્થં પુચ્છતિ. તસ્સ વિસ્સજ્જને કાયપ્પટિબદ્ધાતિ કાયનિસ્સિતા. કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ. ચિત્તપ્પટિબદ્ધાતિ ચિત્તનિસ્સિતા. ચિત્તે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ.

ઇદાનિ ‘‘કિં નુ ખો એસ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં વલઞ્જેતિ, નો વલઞ્જેતિ, ચિણ્ણવસી વા તત્થ નો ચિણ્ણવસી’’તિ જાનનત્થં પુચ્છન્તો કથં પન ભન્તે સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ હોતીતિ આહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને સમાપજ્જિસ્સન્તિ વા સમાપજ્જામીતિ વા પદદ્વયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિકાલો કથિતો. સમાપન્નોતિ પદેન અન્તોનિરોધો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન અચિત્તકકાલો.

પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ ‘‘એત્તકં કાલં અચિત્તકો ભવિસ્સામી’’તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદં ચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં પન એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય અચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ. વચીસઙ્ખારો પઠમં નિરુજ્ઝતીતિ સેસસઙ્ખારેહિ પઠમં દુતિયજ્ઝાનેયેવ નિરુજ્ઝતિ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં કાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને નિરુજ્ઝતિ. તતો ચિત્તસઙ્ખારોતિ તતો પરં ચિત્તસઙ્ખારો અન્તોનિરોધે નિરુજ્ઝતિ. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. વિપરિભિન્નાનીતિ ઉપહતાનિ વિનટ્ઠાનિ.

તત્થ કેચિ ‘‘નિરોધસમાપન્નસ્સ ‘ચિત્તસઙ્ખારો ચ નિરુદ્ધો’તિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં હોતિ, તસ્મા સચિત્તકાપિ અયં સમાપત્તી’’તિ વદન્તિ. તે વત્તબ્બા – ‘‘વચીસઙ્ખારોપિસ્સ નિરુદ્ધો’’તિ વચનતો વાચા અનિરુદ્ધા હોતિ, તસ્મા નિરોધસમાપન્નેન ધમ્મમ્પિ કથેન્તેન સજ્ઝાયમ્પિ કરોન્તેન નિસીદિતબ્બં સિયા. યો ચાયં મતો કાલઙ્કતો, તસ્સાપિ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુદ્ધોતિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં ભવેય્ય, તસ્મા કાલઙ્કતે માતાપિતરો વા અરહન્તે વા ઝાપેન્તેન આનન્તરિયકમ્મં કતં ભવેય્ય. ઇતિ બ્યઞ્જને અભિનિવેસં અકત્વા આચરિયાનં નયે ઠત્વા અત્થો ઉપપરિક્ખિતબ્બો. અત્થો હિ પટિસરણં, ન બ્યઞ્જનં.

ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાનીતિ કિરિયમયપવત્તસ્મિઞ્હિ વત્તમાને બહિદ્ધારમ્મણેસુ પસાદે ઘટ્ટેન્તેસુ ઇન્દ્રિયાનિ કિલમન્તિ, ઉપહતાનિ મક્ખિત્તાનિ વિય હોન્તિ વાતાદીહિ ઉટ્ઠિતરજેન ચતુમહાપથે ઠપિતઆદાસો વિય. યથા પન થવિકાય પક્ખિપિત્વા મઞ્જૂસાદીસુ ઠપિતો આદાસો અન્તોયેવ વિરોચતિ, એવં નિરોધસમાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો અન્તોનિરોધે પઞ્ચ પસાદા અતિવિય વિરોચન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાની’’તિ.

વુટ્ઠહિસ્સન્તિ વા વુટ્ઠહામીતિ વા પદદ્વયેન અન્તોનિરોધકાલો કથિતો, વુટ્ઠિતોતિ પદેન ફલસમાપત્તિકાલો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ અચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન સચિત્તકકાલો. પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ ‘‘એત્તકં કાલં અચિત્તકો હુત્વા તતો પરં સચિત્તકો ભવિસ્સામી’’તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદં ચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય સચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધસમાપજ્જન્નકાલો ગહિતો, ઇધ નિરોધતો વુટ્ઠાનકાલો.

ઇદાનિ નિરોધકથં કથેતું કાલોતિ નિરોધકથા કથેતબ્બા સિયા. સા પનેસા ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપસ્સદ્ધિયા સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતાપઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિયં ઞાણ’’ન્તિ માતિકં ઠપેત્વા સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતા, તસ્મા તત્થ કથિતનયેનેવ ગહેતબ્બા. કો પનાયં નિરોધો નામ? ચતુન્નં ખન્ધાનં પટિસઙ્ખા અપ્પવત્તિ. અથ કિમત્થમેતં સમાપજ્જન્તીતિ? સઙ્ખારાનં પવત્તે ઉક્કણ્ઠિતા સત્તાહં અચિત્તકા હુત્વા સુખં વિહરિસ્સામ, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં નામેતં યદિદં નિરોધોતિ એતદત્થં સમાપજ્જન્તિ.

ચિત્તસઙ્ખારો પઠમં ઉપ્પજ્જતીતિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ હિ ફલસમાપત્તિચિત્તં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ. તંસમ્પયુત્તં સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ સન્ધાય ‘‘ચિત્તસઙ્ખારો પઠમં ઉપ્પજ્જતી’’તિ આહ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં ભવઙ્ગસમયે કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ.

કિં પન ફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. ઇમસ્સ પન ચતુત્થજ્ઝાનિકા ફલસમાપત્તિ, સા ન સમુટ્ઠાપેતિ. કિં વા એતેન? ફલસમાપત્તિ પઠમજ્ઝાનિકા વા હોતુ દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનિકા વા, સન્તસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તિ, તેસં અબ્બોહારિકભાવો સઞ્જીવત્થેરવત્થુના વેદિતબ્બો. સઞ્જીવત્થેરસ્સ હિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય કિંસુકપુપ્ફસદિસે વીતચ્ચિતઙ્ગારે મદ્દમાનસ્સ ગચ્છતો ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ ન ઝાયિ, ઉસ્માકારમત્તમ્પિ નાહોસિ. સમાપત્તિબલં નામેતન્તિ વદન્તિ. એવમેવ સન્તાય ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તીતિ ભવઙ્ગસમયેનેવેતં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તતો વચીસઙ્ખારોતિ તતો પરં કિરિયમયપવત્તવલઞ્જનકાલે વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ. કિં ભવઙ્ગં વિતક્કવિચારે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. તંસમુટ્ઠાના પન વિતક્કવિચારા વાચં અભિસઙ્ખાતું ન સક્કોન્તીતિ કિરિયમયપવત્તવલઞ્જનકાલેનેવેતં કથિતં.

સુઞ્ઞતો ફસ્સોતિઆદયો સગુણેનાપિ આરમ્મણેનાપિ કથેતબ્બા. સગુણેન તાવ સુઞ્ઞતા નામ ફલસમાપત્તિ, તાય સહજાતફસ્સં સન્ધાય ‘‘સુઞ્ઞતો ફસ્સો’’તિ વુત્તં. અનિમિત્તપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો. આરમ્મણેન પન નિબ્બાનં રાગાદીહિ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતા નામ, રાગનિમિત્તાદીનં અભાવા અનિમિત્તં, રાગદોસમોહપ્પણિધીનં અભાવા અપ્પણિહિતં, સુઞ્ઞતં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નફલસમાપત્તિસમ્ફસ્સો સુઞ્ઞતો નામ. અનિમિત્તપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો.

અપરા આગમનિયકથા નામ હોતિ. સુઞ્ઞતઅનિમિત્તઅપ્પણિહિતાતિ હિ વિપસ્સનાપિ વુચ્ચતિ. તત્થ યો ભિક્ખુ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચતો દિસ્વા અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનિમિત્તા નામ હોતિ. યો દુક્ખતો પરિગ્ગહેત્વા દુક્ખતો દિસ્વા દુક્ખતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ અપ્પણિહિતા નામ. યો અનત્તતો પરિગ્ગહેત્વા અનત્તતો દિસ્વા અનત્તતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ સુઞ્ઞતા નામ. તત્થ અનિમિત્તવિપસ્સનાય મગ્ગો અનિમિત્તો નામ, અનિમિત્તમગ્ગસ્સ ફલં અનિમિત્તં નામ, અનિમિત્તફલસમાપત્તિસહજાતે ફસ્સે ફુસન્તે ‘‘અનિમિત્તો ફસ્સો ફુસતી’’તિ વુચ્ચતિ. અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતેસુપિ એસેવ નયો. આગમનિયેન કથિતે પન સુઞ્ઞતો વા ફસ્સો અનિમિત્તો વા ફસ્સો અપ્પણિહિતો વા ફસ્સોતિ વિકપ્પો આપજ્જેય્ય, તસ્મા સગુણેન ચેવ આરમ્મણેન ચ કથેતબ્બં. એવઞ્હિ તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ સમેતિ.

વિવેકનિન્નન્તિઆદીસુ નિબ્બાનં વિવેકો નામ. તસ્મિં વિવેકે નિન્નં ઓનતન્તિ વિવેકનિન્નં. વિવેકપોણન્તિ અઞ્ઞતો અગન્ત્વા યેન વિવેકો, તેન વઙ્કં વિય હુત્વા ઠિતન્તિ વિવેકપોણં. યેન વિવેકો, તેન પતમાનં વિય ઠિતન્તિ વિવેકપબ્ભારં.

૭. ગોદત્તસુત્તવણ્ણના

૩૪૯. સત્તમે નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચાતિ બ્યઞ્જનમ્પિ નેસં નાનં, અત્થોપિ. તત્થ બ્યઞ્જનસ્સ નાનતા પાકટા. અત્થો પન અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ ભૂમન્તરતો મહગ્ગતા હોતિ રૂપાવચરા, આરમ્મણતો સત્તપણ્ણત્તિઆરમ્મણા. આકિઞ્ચઞ્ઞા ભૂમન્તરતો મહગ્ગતા અરૂપાવચરા, આરમ્મણતો નવત્તબ્બારમ્મણા. સુઞ્ઞતા ભૂમન્તરતો કામાવચરા, આરમ્મણતો સઙ્ખારારમ્મણા. વિપસ્સના હિ એત્થ સુઞ્ઞતાતિ અધિપ્પેતા. અનિમિત્તા ભૂમન્તરતો લોકુત્તરા, આરમ્મણતો નિબ્બાનારમ્મણા.

રાગો ખો ભન્તે પમાણકરણોતિઆદીસુ યથા પબ્બતપાદે પૂતિપણ્ણકસટઉદકં નામ હોતિ કાળવણ્ણં, ઓલોકેન્તાનં બ્યામસતગમ્ભીરં વિય ખાયતિ, યટ્ઠિં વા રજ્જું વા ગહેત્વા મિનન્તસ્સ પિટ્ઠિપાદોત્થરણમત્તમ્પિ ન હોતિ; એવમેવ યાવ રાગાદયો નુપ્પજ્જન્તિ, તાવ પુગ્ગલં સઞ્જાનિતું ન સક્કા હોતિ, સોતાપન્નો વિય સકદાગામી વિય અનાગામી વિય ચ ખાયતિ. યદા પનસ્સ રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ પઞ્ઞાયતિ. ઇતિ તે ‘‘એત્તકો અય’’ન્તિ પુગ્ગલસ્સ પમાણં દસ્સેન્તાવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ પમાણકરણા નામ વુત્તા.

યાવતા ખો ભન્તે અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિયોતિ યત્તકા અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિયો. કિત્તકા પન તા? ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા, ચત્તારો મગ્ગા, ચત્તારિ ફલાનીતિ દ્વાદસ. તત્ર બ્રહ્મવિહારા ફરણઅપ્પમાણતાય અપ્પમાણા, સેસા પમાણકારકાનં કિલેસાનં અભાવેન નિબ્બાનમ્પિ અપ્પમાણમેવ, ચેતોવિમુત્તિ પન ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં. અકુપ્પાતિ અરહત્તફલચેતોવિમુત્તિ. સા હિ તાસં સબ્બજેટ્ઠિકા, તસ્મા ‘‘અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ વુત્તા. રાગો ખો ભન્તે કિઞ્ચનન્તિ રાગો ઉપ્પજ્જિત્વા પુગ્ગલં કિઞ્ચતિ મદ્દતિ પલિબુન્ધતિ, તસ્મા કિઞ્ચનન્તિ વુત્તો. મનુસ્સા કિર ગોણેહિ ખલં મદ્દાપેન્તા ‘‘કિઞ્ચેહિ કપિલ કિઞ્ચેહિ કાળકા’’તિ વદન્તિ. એવં મદ્દનટ્ઠો કિઞ્ચનટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. દોસમોહેસુપિએસેવ નયો.

આકિઞ્ચઞ્ઞા ચેતોવિમુત્તિયો નામ નવ ધમ્મા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં મગ્ગફલાનિ ચ. તત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં કિઞ્ચનં આરમ્મણં અસ્સ નત્થીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞં. મગ્ગફલાનિ કિઞ્ચનાનં મદ્દનપલિબુન્ધનકિલેસાનં નત્થિતાય આકિઞ્ચઞ્ઞાનિ, નિબ્બાનમ્પિ આકિઞ્ચઞ્ઞં, ચેતોવિમુત્તિ પન ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં.

રાગો ખો ભન્તે નિમિત્તકરણોતિઆદીસુ યથા નામ દ્વિન્નં કુલાનં સદિસા દ્વે વચ્છકા હોન્તિ. યાવ તેસં લક્ખણં ન કતં હોતિ, તાવ ‘‘અયં અસુકકુલસ્સ વચ્છકો, અયં અસુકકુલસ્સા’’તિ ન સક્કા હોતિ જાનિતું. યદા પન તેસં તિસૂલાદીસુ અઞ્ઞતરં લક્ખણં કતં હોતિ, તદા સક્કા હોતિ જાનિતું. એવમેવ યાવ પુગ્ગલસ્સ રાગો નુપ્પજ્જતિ, તાવ ન સક્કા હોતિ જાનિતું ‘‘અરિયો વા પુથુજ્જનો વા’’તિ. રાગો પનસ્સ ઉપ્પજ્જમાનોવ ‘‘સરાગો નામ અયં પુગ્ગલો’’તિ સઞ્જાનનનિમિત્તં કરોન્તો વિય ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા નિમિત્તકરણોતિ વુત્તો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો.

અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તિયો નામ તેરસ ધમ્મા વિપસ્સના, ચત્તારો આરુપ્પા, ચત્તારો મગ્ગા, ચત્તારિ ફલાનિ. તત્થ વિપસ્સના નિચ્ચનિમિત્તં સુખનિમિત્તં અત્તનિમિત્તં ઉગ્ઘાટેતીતિ અનિમિત્તા નામ. ચત્તારો આરુપ્પા રૂપનિમિત્તસ્સ અભાવા અનિમિત્તા નામ. મગ્ગફલાનિ નિમિત્તકરાનં કિલેસાનં અભાવેન અનિમિત્તાનિ, નિબ્બાનમ્પિ અનિમિત્તમેવ, તં પન ચેતોવિમુત્તિ ન હોતિ, તસ્મા ન ગહિતં. અથ કસ્મા સુઞ્ઞતા ચેતોવિમુત્તિ ન ગહિતાતિ? સા ‘‘સુઞ્ઞા રાગેના’’તિઆદિવચનતો સબ્બત્થ અનુપવિટ્ઠાવ, તસ્મા વિસું ન ગહિતાતિ.

એકત્થાતિ આરમ્મણવસેન એકત્થા ‘‘અપ્પમાણં આકિઞ્ચઞ્ઞં સુઞ્ઞતં અનિમિત્ત’’ન્તિ હિ સબ્બાનેતાનિ નિબ્બાનસ્સેવ નામાનિ. ઇતિ ઇમિના પરિયાયેન એકત્થા. અઞ્ઞસ્મિં પન ઠાને અપ્પમાણાપિ હોતિ, અઞ્ઞસ્મિં આકિઞ્ચઞ્ઞા, અઞ્ઞસ્મિં સુઞ્ઞતા, અઞ્ઞસ્મિં અનિમિત્તાતિ ઇમિના પરિયાયેન નાનાબ્યઞ્જનાતિ.

૮. નિગણ્ઠનાટપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩૫૦. અટ્ઠમે તેનુપસઙ્કમીતિ સયં આગતાગમો વિઞ્ઞાતસાસનો અનાગામી અરિયસાવકો સમાનો કસ્મા નગ્ગભોગ્ગં નિસ્સિરિકં નિગણ્ઠં ઉપસઙ્કમીતિ? ઉપવાદમોચનત્થઞ્ચેવ વાદારોપનત્થઞ્ચ. નિગણ્ઠા કિર ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા થદ્ધખદિરખાણુકસદિસા, કેનચિ સદ્ધિં પટિસન્થારમ્પિ ન કરોન્તી’’તિ ઉપવદન્તિ, તસ્સ ઉપવાદસ્સ મોચનત્થઞ્ચ, ‘‘વાદઞ્ચસ્સ આરોપેસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ. ન ખ્વાહં એત્થ ભન્તે ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામીતિ યસ્સ ઞાણેન અસચ્છિકતં હોતિ. સો ‘‘એવં કિરેત’’ન્તિ અઞ્ઞસ્સ સદ્ધાય ગચ્છેય્ય, મયા પન ઞાણેનેતં સચ્છિકતં, તસ્મા નાહં એત્થ ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામીતિ દીપેન્તો એવમાહ.

ઉલ્લોકેત્વાતિ કાયં ઉન્નામેત્વા કુચ્છિં નીહરિત્વા ગીવં પગ્ગય્હ સબ્બં દિસં પેક્ખમાનો ઉલ્લોકેત્વા. બાધેતબ્બં મઞ્ઞેય્યાતિ યથા વિનિવિજ્ઝિત્વા ન નિક્ખમતિ, એવં પટિબાહિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય બન્ધિતબ્બં વા. સહધમ્મિકાતિ સકારણા. અથ મં પટિહરેય્યાસિ સદ્ધિં નિગણ્ઠપરિસાયાતિ એતેસં અત્થે ઞાતે અથ મે નિગણ્ઠપરિસાય સદ્ધિં અભિગચ્છેય્યાસિ, પતીહારસ્સ મે સન્તિકં આગન્ત્વા અત્તનો આગતભાવં જાનાપેય્યાસીતિ અત્થો. એકો પઞ્હોતિ એકો પઞ્હમગ્ગો, એકં પઞ્હગવેસનન્તિ અત્થો. એકો ઉદ્દેસોતિ એકં નામ કિન્તિ? અયં એકો ઉદ્દેસો. એકં વેય્યાકરણન્તિ ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ (ખુ. પા. ૪.૧; અ. નિ. ૧૦.૨૭) ઇદં એકં વેય્યાકરણં. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૯. અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૩૫૧. નવમે કીવચિરં પબ્બજિતસ્સાતિ કીવચિરો કાલો પબ્બજિતસ્સાતિ અત્થો. ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ મનુસ્સધમ્મો નામ દસકુસલકમ્મપથા, તતો મનુસ્સધમ્મતો ઉત્તરિ. અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસોતિ અરિયભાવં કાતું સમત્થતાય અલમરિયોતિ સઙ્ખાતો ઞાણદસ્સનવિસેસો. નગ્ગેય્યાતિ નગ્ગભાવતો. મુણ્ડેય્યાતિ મુણ્ડભાવતો. પવાળનિપ્ફોટનાયાતિ પાવળનિપ્ફોટનતો, ભૂમિયં નિસીદન્તસ્સ આનિસદટ્ઠાને લગ્ગાનં પંસુરજવાલિકાનં ફોટનત્થં ગહિતમોરપિઞ્છમત્તતોતિ અત્થો.

૧૦. ગિલાનદસ્સનસુત્તવણ્ણના

૩૫૨. દસમે આરામદેવતાતિ પુપ્ફારામફલારામેસુ અધિવત્થા દેવતા. વનદેવતાતિ વનસણ્ડેસુ અધિવત્થા દેવતા. રુક્ખદેવતાતિ મત્તરાજકાલે વેસ્સવણો ચ દેવતાતિ એવં તેસુ તેસુ રુક્ખેસુ અધિવત્થા દેવતા. ઓસધિતિણવનપ્પતીસૂતિ હરીતકામલકીઆદીસુ મુઞ્જપબ્બજાદીસુ વનજેટ્ઠરુક્ખેસુ ચ અધિવત્થા દેવતા. સંગમ્માતિ સન્નિપતિત્વા. સમાગમ્માતિ તતો તતો સમાગન્ત્વા. પણિધેહીતિ પત્થનાવસેન ઠપેહિ. ઇજ્ઝિસ્સતિ સીલવતો ચેતોપણિધીતિ સમિજ્ઝિસ્સતિ સીલવન્તસ્સ ચિત્તપત્થના. ધમ્મિકોતિ દસકુસલધમ્મસમન્નાગતો અગતિગમનરહિતો. ધમ્મરાજાતિ તસ્સેવ વેવચનં, ધમ્મેન વા લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા. તસ્માતિ ‘‘યસ્મા તેન હિ, અય્યપુત્ત, અમ્હેપિ ઓવદાહી’’તિ વદથ, તસ્મા. અપ્પટિવિભત્તન્તિ ‘‘ઇદં ભિક્ખૂનં દસ્સામ, ઇદં અત્તના ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ એવં અવિભત્તં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સાધારણમેવ ભવિસ્સતીતિ.

ચિત્તસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.