નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

સંયુત્તનિકાયે

સળાયતનવગ્ગ-અટ્ઠકથા

૧. સળાયતનસંયુત્તં

૧. અનિચ્ચવગ્ગો

૧. અજ્ઝત્તાનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧. સળાયતનવગ્ગસ્સ પઠમે ચક્ખુન્તિ દ્વે ચક્ખૂનિ – ઞાણચક્ખુ ચેવ મંસચક્ખુ ચ. તત્થ ઞાણચક્ખુ પઞ્ચવિધં – બુદ્ધચક્ખુ, ધમ્મચક્ખુ, સમન્તચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખૂતિ. તેસુ બુદ્ધચક્ખુ નામ આસયાનુસયઞાણઞ્ચેવ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ, યં – ‘‘બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો’’તિ (મહાવ. ૯; મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૮) આગતં. ધમ્મચક્ખુ નામ હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ, યં – ‘‘વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (મહાવ. ૧૬; મ. નિ. ૨.૩૯૫) આગતં. સમન્તચક્ખુ નામ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, યં – ‘‘પાસાદમારુય્હ સમન્તચક્ખૂ’’તિ (મહાવ. ૮; મ. નિ. ૧.૨૮૨; ૨.૩૩૮) આગતં. દિબ્બચક્ખુ નામ આલોકફરણેન ઉપ્પન્નં ઞાણં, યં – ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેના’’તિ (પારા. ૧૩; મ. નિ. ૨.૩૪૧) આગતં. પઞ્ઞાચક્ખુ નામ ચતુસચ્ચપરિચ્છેદકઞાણં, યં – ‘‘ચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (સ. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) આગતં.

મંસચક્ખુપિ દુવિધં – સસમ્ભારચક્ખુ, પસાદચક્ખૂતિ. તેસુ ય્વાયં અક્ખિકૂપકે અક્ખિપટલેહિ પરિવારિતો મંસપિણ્ડો, યત્થ ચતસ્સો ધાતુયો વણ્ણગન્ધરસોજા સમ્ભવો જીવિતં ભાવો ચક્ખુપસાદો કાયપસાદોતિ સઙ્ખેપતો તેરસ સમ્ભારા હોન્તિ. વિત્થારતો પન ચતસ્સો ધાતુયો વણ્ણગન્ધરસોજા સમ્ભવોતિ ઇમે નવ ચતુસમુટ્ઠાનવસેન છત્તિંસ, જીવિતં ભાવો ચક્ખુપસાદો કાયપસાદોતિ ઇમે કમ્મસમુટ્ઠાના તાવ ચત્તારોતિ ચત્તારીસ સમ્ભારા હોન્તિ. ઇદં સસમ્ભારચક્ખુ નામ. યં પનેત્થ સેતમણ્ડલપરિચ્છિન્નેન કણ્હમણ્ડલેન પરિવારિતે દિટ્ઠિમણ્ડલે સન્નિવિટ્ઠં રૂપદસ્સનસમત્થં પસાદમત્તં, ઇદં પસાદચક્ખુ નામ. તસ્સ તતો પરેસઞ્ચ સોતાદીનં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાવ.

તત્થ યદિદં પસાદચક્ખુ, તં ગહેત્વા ભગવા – ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનિચ્ચન્તિઆદિમાહ. તત્થ – ‘‘ચતૂહિ કારણેહિ અનિચ્ચં ઉદયબ્બયવન્તતાયા’’તિઆદિના નયેન વિત્થારકથા હેટ્ઠા પકાસિતાયેવ. સોતમ્પિ પસાદસોતમેવ અધિપ્પેતં, તથા ઘાનજિવ્હાકાયા. મનોતિ તેભૂમકસમ્મસનચારચિત્તં. ઇતિ ઇદં સુત્તં છસુ અજ્ઝત્તિકાયતનેસુ તીણિ લક્ખણાનિ દસ્સેત્વા કથિતે બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં.

૨-૩. અજ્ઝત્તદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના

૨-૩. દુતિયં દ્વે લક્ખણાનિ, તતિયં એકલક્ખણં દસ્સેત્વા કથિતે બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં. સેસાનિ પન તેહિ સલ્લક્ખિતાનિ વા એત્તકેનેવ વા સલ્લક્ખેસ્સન્તીતિ.

૪-૬. બાહિરાનિચ્ચસુત્તાદિવણ્ણના

૪-૬. ચતુત્થે રૂપગન્ધરસફોટ્ઠબ્બા ચતુસમુટ્ઠાના, સદ્દો દ્વિસમુટ્ઠાનો, ધમ્માતિ તેભૂમકધમ્મારમ્મણં. ઇદમ્પિ બાહિરેસુ છસુ આયતનેસુ તિલક્ખણં દસ્સેત્વા કથિતે બુજ્ઝનકાનં વસેન વુત્તં. પઞ્ચમે છટ્ઠે ચ દુતિયતતિયેસુ વુત્તસદિસોવ નયો.

૭-૧૨. અજ્ઝત્તાનિચ્ચાતીતાનાગતસુત્તાદિવણ્ણના

૭-૧૨. સત્તમાદીનિ અતીતાનાગતેસુ ચક્ખાદીસુ અનિચ્ચલક્ખણાદીનિ સલ્લક્ખેત્વા પચ્ચુપ્પન્નેસુ બલવગાહેન કિલમન્તાનં વસેન વુત્તાનિ. સેસં સબ્બત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

અનિચ્ચવગ્ગો પઠમો.

૨. યમકવગ્ગો

૧-૪. પઠમપુબ્બેસમ્બોધસુત્તાદિવણ્ણના

૧૩-૧૬. યમકવગ્ગસ્સ પઠમદુતિયેસુ અજ્ઝત્તિકાનન્તિ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તવસેન અજ્ઝત્તિકાનં. સો પન નેસં અજ્ઝત્તિકભાવો છન્દરાગસ્સ અધિમત્તબલવતાય વેદિતબ્બો. મનુસ્સાનઞ્હિ અન્તોઘરં વિય છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ, ઘરૂપચારં વિય છ બાહિરાયતનાનિ. યથા નેસં પુત્તદારધનધઞ્ઞપુણ્ણે અન્તોઘરે છન્દરાગો અધિમત્તબલવા હોતિ, તત્થ કસ્સચિ પવિસિતું ન દેન્તિ, અપ્પમત્તેન ભાજનસદ્દમત્તેનાપિ ‘‘કિં એત’’ન્તિ? વત્તારો ભવન્તિ. એવમેવં છસુ અજ્ઝત્તિકેસુ આયતનેસુ અધિમત્તબલવછન્દરાગોતિ. ઇતિ ઇમાય છન્દરાગબલવતાય તાનિ ‘‘અજ્ઝત્તિકાની’’તિ વુત્તાનિ. ઘરૂપચારે પન નો તથા બલવા હોતિ, તત્થ ચરન્તે મનુસ્સેપિ ચતુપ્પદાનિપિ ન સહસા નિવારેન્તિ. કિઞ્ચાપિ ન નિવારેન્તિ, અનિચ્છન્તા પન પસુપચ્છિમત્તમ્પિ ગહિતું ન દેન્તિ. ઇતિ નેસં તત્થ ન અધિમત્તબલવછન્દરાગો હોતિ. રૂપાદીસુપિ તથેવ ન અધિમત્તબલવછન્દરાગો, તસ્મા તાનિ ‘‘બાહિરાની’’તિ વુત્તાનિ. વિત્થારતો પન અજ્ઝત્તિકબાહિરકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાવ. સેસં દ્વીસુપિ સુત્તેસુ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. તથા તતિયચતુત્થેસુ.

૫-૬. પઠમનોચેઅસ્સાદસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭-૧૮. પઞ્ચમે નિસ્સટાતિ નિક્ખન્તા. વિસઞ્ઞુત્તાતિ નોસંયુત્તા. વિપ્પમુત્તાતિ નો અધિમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસાતિ નિમ્મરિયાદીકતેન ચેતસા. યઞ્હિ કિલેસજાતં વા વટ્ટં વા અપ્પહીનં હોતિ, તેન સેખાનં ચિત્તં સમરિયાદીકતં નામ. યં પહીનં, તેન વિમરિયાદીકતં. ઇધ પન સબ્બસો કિલેસાનઞ્ચેવ વટ્ટસ્સ ચ પહીનત્તા વિમરિયાદીકતેન કિલેસવટ્ટમરિયાદં અતિક્કન્તેન ચિત્તેન વિહરિંસૂતિ અત્થો. છટ્ઠેપિ એસેવ નયો. છસુપિ પનેતેસુ સુત્તેસુ ચતુસચ્ચમેવ કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૭-૧૦. પઠમાભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૧૯-૨૨. સત્તમાદીસુ ચતૂસુ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં. અનુપુબ્બકથા પન નેસં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ.

યમકવગ્ગો દુતિયો.

૩. સબ્બવગ્ગો

૧. સબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૩. સબ્બવગ્ગસ્સ પઠમે સબ્બં વો, ભિક્ખવેતિ સબ્બં નામ ચતુબ્બિધં – સબ્બસબ્બં, આયતનસબ્બં, સક્કાયસબ્બં, પદેસસબ્બન્તિ. તત્થ –

‘‘ન તસ્સ અદ્દિટ્ઠમિધઅત્થિ કિઞ્ચિ,

અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બં;

સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યં,

તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂ’’તિ. (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. ધોતકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૩૨; પટિ. મ. ૧.૧૨૧) –

ઇદં સબ્બસબ્બં નામ. ‘‘સબ્બં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, તં સુણાથા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૪) ઇદં આયતનસબ્બં નામ. ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧) ઇદં સક્કાયસબ્બં નામ. ‘‘સબ્બધમ્મેસુ વા પન પઠમસમન્નાહારો ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં મનો માનસં…પે… તજ્જામનોધાતૂ’’તિ ઇદં પદેસસબ્બં નામ. ઇતિ પઞ્ચારમ્મણમત્તં પદેસસબ્બં. તેભૂમકધમ્મા સક્કાયસબ્બં. ચતુભૂમકધમ્મા આયતનસબ્બં. યંકિઞ્ચિ નેય્યં સબ્બસબ્બં. પદેસસબ્બં સક્કાયસબ્બં ન પાપુણાતિ, સક્કાયસબ્બં આયતનસબ્બં ન પાપુણાતિ, આયતનસબ્બં સબ્બસબ્બં ન પાપુણાતિ. કસ્મા? સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ અયં નામ ધમ્મો આરમ્મણં ન હોતીતિ નત્થિતાય. ઇમસ્મિં પન સુત્તે આયતનસબ્બં અધિપ્પેતં.

પચ્ચક્ખાયાતિ પટિક્ખિપિત્વા. વાચાવત્થુકમેવસ્સાતિ, વાચાય વત્તબ્બવત્થુમત્તકમેવ ભવેય્ય. ઇમાનિ પન દ્વાદસાયતનાનિ અતિક્કમિત્વા અયં નામ અઞ્ઞો સભાવધમ્મો અત્થીતિ દસ્સેતું ન સક્કુણેય્ય. પુટ્ઠો ચ ન સમ્પાયેય્યાતિ, ‘‘કતમં અઞ્ઞં સબ્બં નામા’’તિ? પુચ્છિતો, ‘‘ઇદં નામા’’તિ વચનેન સમ્પાદેતું ન સક્કુણેય્ય. વિઘાતં આપજ્જેય્યાતિ દુક્ખં આપજ્જેય્ય. યથા તં, ભિક્ખવે, અવિસયસ્મિન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં. યથાતિ કારણવચનં, યસ્મા અવિસયે પુટ્ઠોતિ અત્થો. અવિસયસ્મિઞ્હિ સત્તાનં વિઘાતોવ હોતિ, કૂટાગારમત્તં સિલં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા ગમ્ભીરે ઉદકે તરણં અવિસયો, તથા ચન્દિમસૂરિયાનં આકડ્ઢિત્વા પાતનં, તસ્મિં અવિસયે વાયમન્તો વિઘાતમેવ આપજ્જતિ, એવં ઇમસ્મિમ્પિ અવિસયે વિઘાતમેવ આપજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

૨. પહાનસુત્તવણ્ણના

૨૪. દુતિયે સબ્બપ્પહાનાયાતિ સબ્બસ્સ પહાનાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતન્તિ ચક્ખુસમ્ફસ્સં મૂલપચ્ચયં કત્વા ઉપ્પન્ના સમ્પટિચ્છનસન્તીરણવોટ્ઠબ્બનજવનવેદના. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાય પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સોતદ્વારાદિવેદનાપચ્ચયાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન મનોતિ ભવઙ્ગચિત્તં. ધમ્માતિ આરમ્મણં. મનોવિઞ્ઞાણન્તિ સહાવજ્જનકજવનં. મનોસમ્ફસ્સોતિ ભવઙ્ગસહજાતો સમ્ફસ્સો. વેદયિતન્તિ સહાવજ્જનવેદનાય જવનવેદના. ભવઙ્ગસમ્પયુત્તાય પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. આવજ્જનં ભવઙ્ગતો અમોચેત્વા મનોતિ સહાવજ્જનેન ભવઙ્ગં દટ્ઠબ્બં. ધમ્માતિ આરમ્મણં. મનોવિઞ્ઞાણન્તિ જવનવિઞ્ઞાણં. મનોસમ્ફસ્સોતિ ભવઙ્ગસહજાતો સમ્ફસ્સો. વેદયિતન્તિ જવનસહજાતા વેદના. સહાવજ્જનેન ભવઙ્ગસહજાતાપિ વટ્ટતિયેવ. યા પનેત્થ દેસના અનુસિટ્ઠિઆણા, અયં પણ્ણત્તિ નામાતિ.

૩. અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. તતિયે સબ્બં અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાનાયાતિ સબ્બં અભિજાનિત્વા પરિજાનિત્વા પજહનત્થાય. અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞા પહાતબ્બન્તિ અભિજાનિત્વા પરિજાનિત્વા પહાતબ્બં. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪. પઠમઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના

૨૬. ચતુત્થે અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહન્તિ અનભિજાનન્તો અપરિજાનન્તો અવિરાજેન્તો અપ્પજહન્તો. એત્થ ચ અવિરાજેન્તોતિ અવિગચ્છાપેન્તો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તિસ્સોપિ પરિઞ્ઞા કથિતા હોન્તિ. ‘‘અભિજાન’’ન્તિ હિ વચનેન ઞાતપરિઞ્ઞા કથિતા, ‘‘પરિજાન’’ન્તિ વચનેન તીરણપરિઞ્ઞા, ‘‘વિરાજયં પજહ’’ન્તિ દ્વીહિ પહાનપરિઞ્ઞાતિ.

૫. દુતિયઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના

૨૭. પઞ્ચમે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્માતિ હેટ્ઠા ગહિતરૂપમેવ ગહેત્વા દસ્સેતિ. હેટ્ઠા વા આપાથગતં ગહિતં, ઇધ અનાપાથગતં. ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં – હેટ્ઠા આપાથગતમ્પિ અનાપાથગતમ્પિ ગહિતમેવ, ઇધ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા તયો ખન્ધા. તે હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સહ વિઞ્ઞાતબ્બત્તા ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા’’તિ વુત્તા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૬. આદિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૮. છટ્ઠે ગયાસીસેતિ ગયાગામસ્સ હિ અવિદૂરે ગયાતિ એકા પોક્ખરણીપિ અત્થિ નદીપિ, ગયાસીસનામકો હત્થિકુમ્ભસદિસો પિટ્ઠિપાસાણોપિ, યત્થ ભિક્ખુસહસ્સસ્સપિ ઓકાસો પહોતિ, ભગવા તત્થ વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘ગયાસીસે’’તિ. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ તેસં સપ્પાયધમ્મદેસનં વિચિનિત્વા તં દેસેસ્સામીતિ આમન્તેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – ઇતો કિર દ્વાનવુતિકપ્પે મહિન્દો નામ રાજા અહોસિ. તસ્સ જેટ્ઠપુત્તો ફુસ્સો નામ. સો પૂરિતપારમી પચ્છિમભવિકસત્તો, પરિપાકગતે ઞાણે બોધિમણ્ડં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિ. રઞ્ઞો કનિટ્ઠપુત્તો તસ્સ અગ્ગસાવકો અહોસિ, પુરોહિતપુત્તો દુતિયસાવકો. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં જેટ્ઠપુત્તો નિક્ખમિત્વા બુદ્ધો જાતો, કનિટ્ઠપુત્તો અગ્ગસાવકો, પુરોહિતપુત્તો દુતિયસાવકો’’તિ. સો ‘‘અમ્હાકંયેવ બુદ્ધો, અમ્હાકં ધમ્મો, અમ્હાકં સઙ્ઘો’’તિ વિહારં કારેત્વા વિહારદ્વારકોટ્ઠકતો યાવ અત્તનો ઘરદ્વારા ઉભતો વેળુભિત્તિકુટિકાહિ પરિક્ખિપિત્વા મત્થકે સુવણ્ણતારકખચિતસમોસરિતગન્ધદામમાલાદામવિતાનં બન્ધાપેત્વા હેટ્ઠા રજતવણ્ણં વાલુકં સન્થરિત્વા પુપ્ફાનિ વિકિરાપેત્વા તેન મગ્ગેન ભગવતો આગમનં કારેસિ.

સત્થા વિહારસ્મિંયેવ ઠિતો ચીવરં પારુપિત્વા અન્તોસાણિયાવ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન રાજગેહં આગચ્છતિ, કતભત્તકિચ્ચો અન્તોસાણિયાવ ગચ્છતિ. કોચિ કટચ્છુભિક્ખામત્તમ્પિ દાતું ન લભતિ. તતો નાગરા ઉજ્ઝાયિંસુ, ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, ન ચ મયં પુઞ્ઞાનિ કાતું લભામ. યથા હિ ચન્દિમસૂરિયા સબ્બેસં આલોકં કરોન્તિ, એવં બુદ્ધા નામ સબ્બેસં હિતત્થાય ઉપ્પજ્જન્તિ, અયં પન રાજા સબ્બેસં પુઞ્ઞચેતનં અત્તનોયેવ અન્તો પવેસેતી’’તિ.

તસ્સ ચ રઞ્ઞો અઞ્ઞે તયો પુત્તા અત્થિ. નાગરા તેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા સમ્મન્તયિંસુ, ‘‘રાજકુલેહિ સદ્ધિં અટ્ટો નામ નત્થિ, એકં ઉપાયં કરોમા’’તિ. તે પચ્ચન્તે ચોરે ઉટ્ઠાપેત્વા, ‘‘કતિપયા ગામા પહટા’’તિ સાસનં આહરાપેત્વા રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા પુત્તે પક્કોસાપેત્વા‘‘તાતા, અહં મહલ્લકો, ગચ્છથ ચોરે વૂપસમેથા’’તિ પેસેસિ. પયુત્તચોરા ઇતો ચિતો ચ અવિપ્પકિરિત્વા તેસં સન્તિકમેવ આગચ્છિંસુ. તે અનાવાસે ગામે વાસેત્વા ‘‘વૂપસમિતા ચોરા’’તિ આગન્ત્વા રાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ.

રાજા તુટ્ઠો ‘‘તાતા, વરં વો દેમી’’તિ આહ. તે અધિવાસેત્વા ગન્ત્વા નાગરેહિ સદ્ધિં મન્તયિંસુ, ‘‘રઞ્ઞા અમ્હાકં વરો દિન્નો. કિં ગણ્હામા’’તિ? અય્યપુત્તા, તુમ્હાકં હત્થિઅસ્સાદયો ન દુલ્લભા, બુદ્ધરતનં પન દુલ્લભં, ન સબ્બકાલં ઉપ્પજ્જતિ, તુમ્હાકં જેટ્ઠભાતિકસ્સ ફુસ્સબુદ્ધસ્સ પટિજગ્ગનવરં ગણ્હથાતિ. તે ‘‘એવં કરિસ્સામા’’તિ નાગરાનં પટિસ્સુણિત્વા કતમસ્સુકમ્મા સુન્હાતા સુવિલિત્તા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, નો વરં દેથા’’તિ યાચિંસુ. કિં ગણ્હિસ્સથ તાતાતિ? દેવ, અમ્હાકં હત્થિઅસ્સાદીહિ અત્થો નત્થિ, જેટ્ઠભાતિકસ્સ નો ફુસ્સબુદ્ધસ્સ પટિજગ્ગનવરં દેથાતિ. ‘‘અયં વરો ન સક્કા મયા જીવમાનેન દાતુ’’ન્તિ દ્વે કણ્ણે પિદહિ. ‘‘દેવ, ન તુમ્હે અમ્હેહિ બલક્કારેન વરં દાપિતા, તુમ્હેહિ અત્તનો રુચિયા તુટ્ઠેહિ દિન્નો. કિં, દેવ, રાજકુલસ્સ દ્વે કથા વટ્ટન્તી’’તિ? સચ્ચવાદિતાય ભણિંસુ.

રાજા વિનિવત્તિતું અલભન્તો – ‘‘તાતા, સત્ત સંવચ્છરે સત્ત માસે સત્ત ચ દિવસે ઉપટ્ઠહિત્વા તુમ્હાકં દસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘સુન્દરં, દેવ, પાટિભોગં દેથા’’તિ. ‘‘કિસ્સ પાટિભોગં તાતા’’તિ? ‘‘એત્તકં કાલં અમરણપાટિભોગં દેવા’’તિ. ‘‘તાતા, અયુત્તં પાટિભોગં દાપેથ, ન સક્કા એવં પાટિભોગં દાતું, તિણગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દુસદિસં સત્તાનં જીવિત’’ન્તિ. ‘‘નો ચે, દેવ, પાટિભોગં દેથ, મયં અન્તરા મતા કિં કુસલં કરિસ્સામા’’તિ? ‘‘તેન હિ, તાતા, છ સંવચ્છરાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ પઞ્ચ, ચત્તારિ, તીણિ, દ્વે, એકં સંવચ્છરં દેથ’’. ‘‘સત્ત, છ માસે દેથ…પે… માસડ્ઢમત્તં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ સત્તદિવસમત્તં દેથા’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવાતિ સત્ત દિવસે સમ્પટિચ્છિંસુ’’. રાજા સત્ત સંવચ્છરે સત્ત માસે સત્ત દિવસે કત્તબ્બસક્કારં સત્તસુયેવ દિવસેસુ અકાસિ.

તતો પુત્તાનં વસનટ્ઠાનં સત્થારં પેસેતું અટ્ઠઉસભવિત્થતં મગ્ગં અલઙ્કારાપેસિ, મજ્ઝટ્ઠાને ચતુઉસભપ્પમાણં પદેસં હત્થીહિ મદ્દાપેત્વા કસિણમણ્ડલસદિસં કત્વા વાલુકાય સન્થરાપેત્વા પુપ્ફાભિકિણ્ણમકાસિ, તત્થ તત્થ કદલિયો ચ પુણ્ણઘટે ચ ઠપાપેત્વા ધજપટાકા ઉક્ખિપાપેસિ. ઉસભે ઉસભે પોક્ખરણિં ખણાપેસિ, અપરભાગે દ્વીસુ પસ્સેસુ ગન્ધમાલાપુપ્ફાપણે પસારાપેસિ. મજ્ઝટ્ઠાને ચતુઉસભવિત્થારસ્સ અલઙ્કતમગ્ગસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ દ્વે દ્વે ઉસભવિત્થારે મગ્ગે ખાણુકણ્ટકે હરાપેત્વા દણ્ડદીપિકાયો કારાપેસિ. રાજપુત્તાપિ અત્તનો આણાપવત્તિટ્ઠાને સોળસઉસભમગ્ગં તથેવ અલઙ્કારાપેસું.

રાજા અત્તનો આણાપવત્તિટ્ઠાનસ્સ કેદારસીમં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પરિદેવમાનો, ‘‘તાતા, મય્હં દક્ખિણક્ખિં ઉપ્પાટેત્વા ગણ્હન્તા વિય ગચ્છથ, એવં ગણ્હિત્વા ગતા પન બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકં કરેય્યાથ. મા સુરાસોણ્ડા વિય પમત્તા વિચરિત્થા’’તિ આહ. તે ‘‘જાનિસ્સામ મયં, દેવા’’તિ સત્થારં ગહેત્વા ગતા, વિહારં કારેત્વા સત્થુ નિય્યાતેત્વા તત્થ સત્થારં પટિજગ્ગન્તા કાલેન થેરાસને, કાલેન મજ્ઝિમાસને, કાલેન સઙ્ઘનવકાસને તિટ્ઠન્તિ. દાનં ઉપપરિક્ખમાનાનં તિણ્ણમ્પિ જનાનં એકસદિસમેવ અહોસિ. તે ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય ચિન્તયિંસુ – ‘‘કથં નુ ખો સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હેય્યામા’’તિ? અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ ધમ્મગરુનો, ન આમિસગરુનો, સીલે પતિટ્ઠમાના મયં સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેતું સક્ખિસ્સામા’’તિ દાનસંવિધાયકે મનુસ્સે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાતા, ઇમિનાવ નીહારેન યાગુભત્તખાદનીયાદીનિ સમ્પાદેન્તા દાનં પવત્તેથા’’તિ વત્વા દાનસંવિદહનપલિબોધં છિન્દિંસુ.

અથ નેસં જેટ્ઠભાતા પઞ્ચસતે પુરિસે આદાય દસસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાય દ્વે કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા કપ્પિયં ઉદકં પરિભુઞ્જમાનો વાસં કપ્પેસિ. મજ્ઝિમો તીહિ, કનિટ્ઠો દ્વીહિ પુરિસસતેહિ સદ્ધિં તથેવ પટિપજ્જિ. તે યાવજીવં સત્થારં ઉપટ્ઠહિંસુ. સત્થા તેસંયેવ સન્તિકે પરિનિબ્બાયિ.

તેપિ કાલં કત્વા તતો પટ્ઠાય દ્વાનવુતિકપ્પે મનુસ્સલોકતો દેવલોકં, દેવલોકતો ચ મનુસ્સલોકં સંસરન્તા અમ્હાકં સત્થુકાલે દેવલોકા ચવિત્વા મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તેસં દાનગ્ગે બ્યાવટો મહાઅમચ્ચો અઙ્ગમગધાનં રાજા બિમ્બિસારો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તે તસ્સેવ રઞ્ઞો રટ્ઠે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠભાતા જેટ્ઠોવ જાતો, મજ્ઝિમકનિટ્ઠા મજ્ઝિમકનિટ્ઠાયેવ. યેપિ તેસં પરિવારમનુસ્સા, તે પરિવારમનુસ્સાવ જાતા. તે વુદ્ધિમન્વાય તયોપિ જના તં પુરિસસહસ્સં આદાય નિક્ખમિત્વા તાપસા હુત્વા ઉરુવેલાયં નદીતીરેયેવ વસિંસુ. અઙ્ગમગધવાસિનો માસે માસે તેસં મહાસક્કારં અભિહરન્તિ.

અથ અમ્હાકં બોધિસત્તો કતાભિનિક્ખમનો અનુપુબ્બેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો યસાદયો કુલપુત્તે વિનેત્વા સટ્ઠિ અરહન્તે ધમ્મદેસનત્થાય દિસાસુ ઉય્યોજેત્વા સયં પત્તચીવરમાદાય – ‘‘તે તયો જટિલભાતિકે દમેસ્સામી’’તિ ઉરુવેલં ગન્ત્વા અનેકેહિ પાટિહારિયસતેહિ તેસં દિટ્ઠિં ભિન્દિત્વા તે પબ્બાજેસિ. સો તં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરં સમણસહસ્સં આદાય ગયાસીસં ગન્ત્વા તેહિ પરિવારિતો નિસીદિત્વા, – ‘‘કતરા નુ ખો એતેસં ધમ્મકથા સપ્પાયા’’તિ ચિન્તેન્તો, ‘‘ઇમે સાયંપાતં અગ્ગિં પરિચરન્તિ. ઇમેસં દ્વાદસાયતનાનિ આદિત્તાનિ સમ્પજ્જલિતાનિ વિય કત્વા દેસેસ્સામિ, એવં ઇમે અરહત્તં પાપુણિતું સક્ખિસ્સન્તી’’તિ સન્નિટ્ઠાનમકાસિ. અથ નેસં તથા ધમ્મં દેસેતું ઇમં આદિત્તપરિયાયં અભાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ તેસં સપ્પાયધમ્મદેસનં વિચિનિત્વા તં દેસેસ્સામીતિ આમન્તેસી’’તિ. તત્થ આદિત્તન્તિ પદિત્તં સમ્પજ્જલિતં. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે દુક્ખલક્ખણં કથિતં.

૭. અદ્ધભૂતસુત્તવણ્ણના

૨૯. સત્તમે અદ્ધભૂતન્તિ અધિભૂતં અજ્ઝોત્થટં, ઉપદ્દુતન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે દુક્ખલક્ખણમેવ કથિતં.

૮. સમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તવણ્ણના

૩૦. અટ્ઠમે સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પન્તિ સબ્બેસં તણ્હામાનદિટ્ઠિમઞ્ઞિતાનં સમુગ્ઘાતાય અનુચ્છવિકં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. ચક્ખું ન મઞ્ઞતીતિ ચક્ખું અહન્તિ વા મમન્તિ વા પરોતિ વા પરસ્સાતિ વા ન મઞ્ઞતિ. ચક્ખુસ્મિં ન મઞ્ઞતીતિ અહં ચક્ખુસ્મિં, મમ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુસ્મિં પરો ચક્ખુસ્મિં, પરસ્સ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુસ્મિન્તિ ન મઞ્ઞતિ. ચક્ખુતો ન મઞ્ઞતીતિ અહં ચક્ખુતો નિગ્ગતો, મમ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુતો નિગ્ગતો, પરો ચક્ખુતો નિગ્ગતો, પરસ્સ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુતો નિગ્ગતોતિ એવમ્પિ ન મઞ્ઞતિ, તણ્હામાનદિટ્ઠિમઞ્ઞનાનં એકમ્પિ ન ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. ચક્ખું મેતિ ન મઞ્ઞતીતિ મમ ચક્ખૂતિ ન મઞ્ઞતિ, મમત્તભૂતં તણ્હામઞ્ઞનં ન ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે ચતુચત્તાલીસાય ઠાનેસુ અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતા.

૯. પઠમસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૩૧. નવમે સમુગ્ઘાતસપ્પાયાતિ સમુગ્ઘાતસ્સ ઉપકારભૂતા. તતો તં હોતિ અઞ્ઞથાતિ તતો તં અઞ્ઞેનાકારેન હોતિ. અઞ્ઞથાભાવી ભવસત્તો લોકો ભવમેવાભિનન્દતીતિ અઞ્ઞથાભાવં વિપરિણામં ઉપગમનેન અઞ્ઞથાભાવી હુત્વાપિ ભવેસુ સત્તો લગ્ગો લગિતો પલિબુદ્ધો અયં લોકો ભવંયેવ અભિનન્દતિ. યાવતા, ભિક્ખવે, ખન્ધધાતુઆયતનન્તિ, ભિક્ખવે, યત્તકં ઇદં ખન્ધા ચ ધાતુયો ચ આયતનાનિ ચાતિ ખન્ધધાતુઆયતનં. તમ્પિ ન મઞ્ઞતીતિ સબ્બમ્પિ ન મઞ્ઞતીતિ હેટ્ઠા ગહિતમેવ સંકડ્ઢિત્વા પુન દસ્સેતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે અટ્ઠચત્તાલીસાય ઠાનેસુ અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતા.

૧૦. દુતિયસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૩૨. દસમે એતં મમાતિઆદીહિ તીહિ તીહિ પદેહિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગાહે દસ્સેત્વા તિપરિવટ્ટનયેન દેસના કતા. પટિપાટિયા પન તીસુપિ ઇમેસુ સુત્તેસુ સહ વિપસ્સનાય ચત્તારોપિ મગ્ગા કથિતાતિ.

સબ્બવગ્ગો તતિયો.

૪. જાતિધમ્મવગ્ગવણ્ણના

૩૩-૪૨. જાતિધમ્મવગ્ગે જાતિધમ્મન્તિ જાયનધમ્મં નિબ્બત્તનસભાવં. જરાધમ્મન્તિ જીરણસભાવં. બ્યાધિધમ્મન્તિ બ્યાધિનો ઉપ્પત્તિપચ્ચયભાવેન બ્યાધિસભાવં. મરણધમ્મન્તિ મરણસભાવં. સોકધમ્મન્તિ સોકસ્સ ઉપ્પત્તિપચ્ચયભાવેન સોકસભાવં. સંકિલેસિકધમ્મન્તિ સંકિલેસિકસભાવં. ખયધમ્મન્તિ ખયગમનસભાવં. વયધમ્માદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

જાતિધમ્મવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. સબ્બઅનિચ્ચવગ્ગવણ્ણના

૪૩-૫૨. અનિચ્ચવગ્ગે અભિઞ્ઞેય્યન્તિ પદે ઞાતપરિઞ્ઞા આગતા, ઇતરા પન દ્વે ગહિતાયેવાતિ વેદિતબ્બા. પરિઞ્ઞેય્યપહાતબ્બપદેસુપિ તીરણપહાનપરિઞ્ઞાવ આગતા, ઇતરાપિ પન દ્વે ગહિતાયેવાતિ વેદિતબ્બા. સચ્છિકાતબ્બન્તિ પચ્ચક્ખં કાતબ્બં. અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞેય્યન્તિ ઇધાપિ પહાનપરિઞ્ઞા અવુત્તાપિ ગહિતાયેવાતિ વેદિતબ્બા. ઉપદ્દુતન્તિ અનેકગ્ગટ્ઠેન. ઉપસ્સટ્ઠન્તિ ઉપહતટ્ઠેન. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

સબ્બઅનિચ્ચવગ્ગો પઞ્ચમો.

પઠમો પણ્ણાસકો.

૬. અવિજ્જાવગ્ગવણ્ણના

૫૩-૬૨. અવિજ્જાવગ્ગે અવિજ્જાતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં. વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા. અનિચ્ચતો જાનતો પસ્સતોતિ દુક્ખાનત્તવસેનાપિ જાનતો પસ્સતો પહીયતિયેવ, ઇદં પન અનિચ્ચવસેન કથિતે બુજ્ઝનકપુગ્ગલસ્સ અજ્ઝાસયેન વુત્તં. એસેવ નયો સબ્બત્થ. અપિ ચેત્થ સંયોજનાતિ દસ સંયોજનાનિ. આસવાતિ ચત્તારો આસવા. અનુસયાતિ સત્ત અનુસયા. સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાયાતિ સબ્બેસં ચતુન્નમ્પિ ઉપાદાનાનં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનનત્થાય. પરિયાદાનાયાતિ ખેપનત્થાય. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અવિજ્જાવગ્ગો છટ્ઠો.

૭. મિગજાલવગ્ગો

૧. પઠમમિગજાલસુત્તવણ્ણના

૬૩. મિગજાલવગ્ગસ્સ પઠમે ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સિતબ્બા. સોતવિઞ્ઞેય્યાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇટ્ઠાતિ પરિયિટ્ઠા વા હોન્તુ મા વા, ઇટ્ઠારમ્મણભૂતાતિ અત્થો. કન્તાતિ કમનીયા. મનાપાતિ મનવડ્ઢનકા. પિયરૂપાતિ પિયજાતિકા. કામૂપસંહિતાતિ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જમાનેન કામેન ઉપસંહિતા રજનીયાતિ રઞ્જનીયા, રાગુપ્પત્તિકારણભૂતાતિ અત્થો. નન્દીતિ તણ્હાનન્દી. સંયોગોતિ સંયોજનં. નન્દિસંયોજનસંયુત્તોતિ નન્દીબન્ધનેન બદ્ધો. અરઞ્ઞવનપત્થાનીતિ અરઞ્ઞાનિ ચ વનપત્થાનિ ચ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અભિધમ્મે નિપ્પરિયાયેન ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) વુત્તં, તથાપિ યં તં ‘‘પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) અરઞ્ઞકઙ્ગનિપ્ફાદકં સેનાસનં વુત્તં, તદેવ અધિપ્પેતન્તિ વેદિતબ્બં. વનપત્થન્તિ ગામન્તં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારટ્ઠાનં, યત્થ ન કસીયતિ ન વપીયતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘વનપત્થન્તિ દૂરાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચનં. વનપત્થન્તિ વનસણ્ડાનમેતં, વનપત્થન્તિ ભિંસનકાનમેતં, વનપત્થન્તિ સલોમહંસાનમેતં, વનપત્થન્તિ પરિયન્તાનમેતં, વનપત્થન્તિ અમનુસ્સૂપચારાનં સેનાસનાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ (વિભ. ૫૩૧).

એત્થ ચ પરિયન્તાનન્તિ ઇમં એકં પરિયાયં ઠપેત્વા સેસપરિયાયેહિ વનપત્થાનિ વેદિતબ્બાનિ. પન્તાનીતિ પરિયન્તાનિ અતિદૂરાનિ. અપ્પસદ્દાનીતિ ઉદુક્ખલમુસલદારકસદ્દાદીનં અભાવેન અપ્પસદ્દાનિ. અપ્પનિગ્ઘોસાનીતિ તેસં તેસં નિન્નાદમહાનિગ્ઘોસસ્સ અભાવેન અપ્પનિગ્ઘોસાનિ. વિજનવાતાનીતિ સઞ્ચરણજનસ્સ સરીરવાતવિરહિતાનિ. મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનીતિ મનુસ્સાનં રહોકમ્મસ્સ અનુચ્છવિકાનિ. પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ નિલીયનસારુપ્પાનિ.

૨. દુતિયમિગજાલસુત્તવણ્ણના

૬૪. દુતિયે નન્દિનિરોધા દુક્ખનિરોધોતિ તણ્હાનન્દિયા નિરોધેન વટ્ટદુક્ખસ્સ નિરોધો.

૩-૫. પઠમસમિદ્ધિમારપઞ્હાસુત્તાદિવણ્ણના

૬૫-૬૭. તતિયે સમિદ્ધીતિ અત્તભાવસ્સ સમિદ્ધતાય એવં લદ્ધનામો. તસ્સ કિર થેરસ્સ અત્તભાવો અભિરૂપો અહોસિ પાસાદિકો, ઉક્ખિત્તમાલાપુટો વિય અલઙ્કતમાલાગબ્ભો વિય ચ સબ્બાકારપારિપૂરિયા સમિદ્ધો. તસ્મા સમિદ્ધિત્વેવ સઙ્ખં ગતો. મારોતિ મરણં પુચ્છતિ. મારપઞ્ઞત્તીતિ મારોતિ પઞ્ઞત્તિ નામં નામધેય્યં. અત્થિ તત્થ મારો વા મારપઞ્ઞત્તિ વાતિ તત્થ મરણં વા મરણન્તિ ઇદં નામં વા અત્થીતિ દસ્સેતિ. ચતુત્થં ઉત્તાનમેવ, તથા પઞ્ચમં.

૬. સમિદ્ધિલોકપઞ્હાસુત્તવણ્ણના

૬૮. છટ્ઠે લોકોતિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો. ઇતિ મિગજાલત્થેરસ્સ આયાચનસુત્તતો પટ્ઠાય પઞ્ચસુપિ સુત્તેસુ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં.

૭. ઉપસેનઆસીવિસસુત્તવણ્ણના

૬૯. સત્તમે સીતવનેતિ એવંનામકે સુસાનવને. સપ્પસોણ્ડિકપબ્ભારેતિ સપ્પફણસદિસતાય એવંલદ્ધનામે પબ્ભારે. ઉપસેનસ્સાતિ ધમ્મસેનાપતિનો કનિટ્ઠભાતિકઉપસેનત્થેરસ્સ. આસીવિસો પતિતો હોતીતિ થેરો કિર કતભત્તકિચ્ચો મહાચીવરં ગહેત્વા લેણચ્છાયાય મન્દમન્દેન વાતપાનવાતેન બીજિયમાનો નિસીદિત્વા દુપટ્ટનિવાસને સૂચિકમ્મં કરોતિ. તસ્મિં ખણે લેણચ્છદને દ્વે આસીવિસપોતકા કીળન્તિ. તેસુ એકો પતિત્વા થેરસ્સ અંસકૂટે અવત્થાસિ. સો ચ ફુટ્ઠવિસો હોતિ. તસ્મા પતિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય થેરસ્સ કાયે દીપસિખા વિય વટ્ટિં પરિયાદિયમાનમેવસ્સ વિસં ઓતિણ્ણં. થેરો વિસસ્સ તથાગમનં દિસ્વા કિઞ્ચાપિ તં પતિતમત્તમેવ યથાપરિચ્છેદેન ગતં, અત્તનો પન ઇદ્ધિબલેન ‘‘અયં અત્તભાવો લેણે મા વિનસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. પુરાયં કાયો ઇધેવ વિકિરતીતિ યાવ ન વિકિરતિ, તાવ નં બહિદ્ધા નીહરથાતિ અત્થો. અઞ્ઞથત્તન્તિ અઞ્ઞથાભાવં. ઇન્દ્રિયાનં વા વિપરિણામન્તિ ચક્ખુસોતાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પકતિવિજહનભાવં. તત્થેવ વિકિરીતિ બહિ નીહરિત્વા ઠપિતટ્ઠાને મઞ્ચકસ્મિંયેવ વિકિરિ.

૮. ઉપવાણસન્દિટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના

૭૦. અટ્ઠમે રૂપપ્પટિસંવેદીતિ નીલપીતાદિભેદં આરમ્મણં વવત્થાપેન્તો રૂપં પટિસંવિદિતં કરોતિ, તસ્મા રૂપપ્પટિસંવેદી નામ હોતિ. રૂપરાગપ્પટિસંવેદીતિ કિલેસસ્સ અત્થિભાવેનેવ પન રૂપરાગં પટિસંવિદિતં કરોતિ નામ, તસ્મા રૂપરાગપ્પટિસંવેદીતિ વુચ્ચતિ. સન્દિટ્ઠિકોતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તત્થાનેવ. નો ચ રૂપરાગપ્પટિસંવેદીતિ કિલેસસ્સ નત્થિભાવેનેવ ન રૂપરાગં પટિસંવિદિતં કરોતિ નામ, તસ્મા ‘‘નો ચ રૂપરાગપ્પટિસંવેદી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે સેખાસેખાનં પચ્ચવેક્ખણા કથિતા.

૯. પઠમછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના

૭૧. નવમે ફસ્સાયતનાનન્તિ ફસ્સાકરાનં. અવુસિતન્તિ અવુટ્ઠં. આરકાતિ દૂરે. એત્થાહં, ભન્તે, અનસ્સસન્તિ, ભન્તે, અહં એત્થ અનસ્સસિં, નટ્ઠો નામ અહન્તિ વદતિ. ભગવા – ‘‘અયં ભિક્ખુ ‘અહં નામ ઇમસ્મિં સાસને નટ્ઠો’તિ વદતિ, કિન્નુ ખ્વસ્સ અઞ્ઞેસુ ધાતુકમ્મટ્ઠાન-કસિણકમ્મટ્ઠાનાદીસુ અભિયોગો અત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા, તમ્પિ અપસ્સન્તો – ‘‘કતરં નુ ખો કમ્મટ્ઠાનં ઇમસ્સ સપ્પાયં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. તતો ‘‘આયતનકમ્મટ્ઠાનમેવ સપ્પાય’’ન્તિ દિસ્વા તં કથેન્તો તં કિં મઞ્ઞસિ ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. સાધૂતિ તસ્સ બ્યાકરણે સમ્પહંસનં. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ અયમેવ વટ્ટદુક્ખસ્સન્તો પરિચ્છેદો, નિબ્બાનન્તિ અત્થો.

૧૦. દુતિયછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના

૭૨. દસમે અનસ્સસન્તિ નસ્સસિં, નટ્ઠો નામમ્હિ ઇચ્ચેવ અત્થો. આયતિં અપુનબ્ભવાયાતિ એત્થ આયતિં અપુનબ્ભવો નામ નિબ્બાનં, નિબ્બાનત્થાય પહીનં ભવિસ્સતીતિ અત્થો.

૧૧. તતિયછફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના

૭૩. એકાદસમે અનસ્સસન્તિ નટ્ઠો, પનસ્સસન્તિ અતિનટ્ઠો. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

મિગજાલવગ્ગો સત્તમો.

૮. ગિલાનવગ્ગો

૧-૫. પઠમગિલાનસુત્તાદિવણ્ણના

૭૪-૭૮. ગિલાનવગ્ગસ્સ પઠમે અમુકસ્મિન્તિ અસુકસ્મિં. અયમેવ વા પાઠો. અપ્પઞ્ઞાતોતિ અઞ્ઞાતો અપાકટો. નવોપિ હિ કોચિ પઞ્ઞાતો હોતિ રાહુલત્થેરો વિય સુમનસામણેરો વિય ચ, અયં પન નવો ચેવ અપઞ્ઞાતો ચ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવાતિ. તથા ઇતો પરેસુ ચતૂસુ.

૬. પઠમઅવિજ્જાપહાનસુત્તવણ્ણના

૭૯. છટ્ઠે અનિચ્ચતો જાનતોતિ દુક્ખાનત્તવસેન જાનતોપિ પહીયતિયેવ, ઇદં પન અનિચ્ચલક્ખણં દસ્સેત્વા વુત્તે બુજ્ઝનકસ્સ અજ્ઝાસયેન વુત્તં.

૭. દુતિયઅવિજ્જાપહાનસુત્તવણ્ણના

૮૦. સત્તમે સબ્બે ધમ્માતિ સબ્બે તેભૂમકધમ્મા. નાલં અભિનિવેસાયાતિ અભિનિવેસપરામાસગ્ગાહેન ગણ્હિતું ન યુત્તા. સબ્બનિમિત્તાનીતિ સબ્બાનિ સઙ્ખારનિમિત્તાનિ. અઞ્ઞતો પસ્સતીતિ યથા અપરિઞ્ઞાતાભિનિવેસો જનો પસ્સતિ, તતો અઞ્ઞતો પસ્સતિ. અપરિઞ્ઞાતાભિનિવેસો હિ જનો સબ્બનિમિત્તાનિપિ અત્તતો પસ્સતિ. પરિઞ્ઞાતાભિનિવેસો પન અનત્તતો પસ્સતિ, નો અત્તતોતિ એવં ઇમસ્મિં સુત્તે અનત્તલક્ખણમેવ કથિતં.

૮. સમ્બહુલભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૮૧. અટ્ઠમે ઇધ નોતિ એત્થ નો-કારો નિપાતમત્તમેવ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. કેવલં ઇધ દુક્ખલક્ખણં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૯. લોકપઞ્હાસુત્તવણ્ણના

૮૨. નવમે લુજ્જતીતિ પલુજ્જતિ ભિજ્જતિ. ઇધ અનિચ્ચલક્ખણં કથિતં.

૧૦. ફગ્ગુનપઞ્હાસુત્તવણ્ણના

૮૩. દસમે છિન્નપપઞ્ચેતિ તણ્હાપપઞ્ચસ્સ છિન્નત્તા છિન્નપપઞ્ચે. છિન્નવટુમેતિ તણ્હાવટુમસ્સેવ છિન્નત્તા છિન્નવટુમે. કિં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ? અતિક્કન્તબુદ્ધેહિ પરિહરિતાનિ ચક્ખુસોતાદીનિ પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. અથ વા સચે મગ્ગે ભાવિતેપિ અનાગતે ચક્ખુસોતાદિવટ્ટં વડ્ઢેય્ય, તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતીતિ.

ગિલાનવગ્ગો અટ્ઠમો.

૯. છન્નવગ્ગો

૧. પલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૮૪. છન્નવગ્ગસ્સ પઠમે પલોકધમ્મન્તિ ભિજ્જનકસભાવં. એવમેત્થ અનિચ્ચલક્ખણમેવ કથિતં.

૨. સુઞ્ઞતલોકસુત્તવણ્ણના

૮૫. દુતિયે અત્તનિયેનાતિ અત્તનો સન્તકેન પરિક્ખારેન. એવમેત્થ અનત્તલક્ખણમેવ કથિતં.

૩. સંખિત્તધમ્મસુત્તવણ્ણના

૮૬. તતિયં ખન્ધિયવગ્ગે આનન્દોવાદે (સં. નિ. ૩.૮૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪. છન્નસુત્તવણ્ણના

૮૭. ચતુત્થે છન્નોતિ એવંનામકો થેરો, ન અભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તથેરો. પટિસલ્લાનાતિ ફલસમાપત્તિતો. ગિલાનપુચ્છકાતિ ગિલાનુપટ્ઠાકા. ગિલાનુપટ્ઠાનં નામ બુદ્ધપસત્થં બુદ્ધવણ્ણિતં, તસ્મા એવમાહ. સીસવેઠં દદેય્યાતિ સીસે વેઠનં સીસવેઠં, તઞ્ચ દદેય્ય. સત્થન્તિ જીવિતહારકસત્થં. નાવકઙ્ખામીતિ ન ઇચ્છામિ. પરિચિણ્ણોતિ પરિચરિતો. મનાપેનાતિ મનવડ્ઢનકેન કાયકમ્માદિના. એત્થ ચ સત્ત સેખા પરિચરન્તિ નામ, અરહા પરિચારી નામ, ભગવા પરિચિણ્ણો નામ.

એતઞ્હિ, આવુસો, સાવકસ્સ પતિરૂપન્તિ, આવુસો, સાવકસ્સ નામ એતં અનુચ્છવિકં. અનુપવજ્જન્તિ અપ્પવત્તિકં અપ્પટિસન્ધિકં. પુચ્છાવુસો સારિપુત્ત, સુત્વા વેદિસ્સામાતિ અયં સાવકપવારણા નામ. એતં મમાતિઆદીનિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન વુત્તાનિ. નિરોધં દિસ્વાતિ ખયવયં ઞત્વા. નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તાતિ સમનુપસ્સામીતિ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ સમનુપસ્સામિ. એત્તકેસુ ઠાનેસુ છન્નત્થેરો સારિપુત્તત્થેરેન પુચ્છિતં પઞ્હં અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કથેસિ. સારિપુત્તત્થેરો પન તસ્સ પુથુજ્જનભાવં ઞત્વાપિ તં ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ વા ‘‘ખીણાસવો’’તિ વા અવત્વા તુણ્હીયેવ અહોસિ. ચુન્દત્થેરો પનસ્સ પુથુજ્જનભાવં સઞ્ઞાપેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા ઓવાદં અદાસિ.

તત્થ તસ્માતિ યસ્મા મારણન્તિકં વેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો સત્થં આહરામીતિ વદતિ, તસ્મા પુથુજ્જનો આયસ્મા, તેન ઇદમ્પિ મનસિકરોહીતિ દીપેતિ. યસ્મા વા છન્નં આયતનાનં નિરોધં દિસ્વા ચક્ખાદીનિ તિણ્ણં ગાહાનં વસેન ન સમનુપસ્સામીતિ વદસિ. તસ્મા ઇદમ્પિ તસ્સ ભગવતો સાસનં આયસ્મતા મનસિકાતબ્બન્તિપિ પુથુજ્જનભાવમેવ દીપેન્તો વદતિ. નિચ્ચકપ્પન્તિ નિચ્ચકાલં. નિસ્સિતસ્સાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ નિસ્સિતસ્સ. ચલિતન્તિ વિપ્ફન્દિતં હોતિ. યથયિદં આયસ્મતો ઉપ્પન્નં વેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘અહં વેદયામિ, મમ વેદના’’તિ અપ્પહીનગ્ગાહસ્સ ઇદાનિ વિપ્ફન્દિતં હોતિ, ઇમિનાપિ નં ‘‘પુથુજ્જનોવ ત્વ’’ન્તિ વદતિ.

પસ્સદ્ધીતિ કાયચિત્તપસ્સદ્ધિ, કિલેસપસ્સદ્ધિ નામ હોતીતિ અત્થો. નતિયાતિ તણ્હાનતિયા. અસતીતિ ભવત્થાય આલયનિકન્તિપરિયુટ્ઠાને અસતિ. આગતિગતિ ન હોતીતિ પટિસન્ધિવસેન આગતિ નામ, ચુતિવસેન ગમનં નામ ન હોતિ. ચુતૂપપાતોતિ ચવનવસેન ચુતિ, ઉપપજ્જનવસેન ઉપપાતો. નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેનાતિ ન ઇધલોકે ન પરલોકે ન ઉભયત્થ હોતિ. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખકિલેસદુક્ખસ્સ અયમેવ અન્તો અયં પરિચ્છેદો પરિવટુમભાવો હોતિ. અયમેવ હિ એત્થ અત્થો. યે પન ‘‘ઉભયમન્તરેના’’તિ વચનં ગહેત્વા અન્તરાભવં ઇચ્છન્તિ, તેસં વચનં નિરત્થકં. અન્તરાભવસ્સ હિ ભાવો અભિધમ્મે પટિક્ખિત્તોયેવ. ‘‘અન્તરેના’’તિ વચનં પન વિકપ્પન્તરદીપનં. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – નેવ ઇધ ન હુરં, અપરો વિકપ્પો ન ઉભયન્તિ.

સત્થં આહરેસીતિ જીવિતહારકસત્થં આહરિ, આહરિત્વા કણ્ઠનાળં છિન્દિ. અથસ્સ તસ્મિં ખણે મરણભયં ઓક્કમિ, ગતિનિમિત્તં ઉપટ્ઠાસિ. સો અત્તનો પુથુજ્જનભાવં ઞત્વા, સંવિગ્ગચિત્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા, સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો અરહત્તં પત્વા, સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બુતો. સમ્મુખાયેવ અનુપવજ્જતા બ્યાકતાતિ કિઞ્ચાપિ ઇદં થેરસ્સ પુથુજ્જનકાલે બ્યાકરણં હોતિ; એતેન પન બ્યાકરણેન અનન્તરાયમસ્સ પરિનિબ્બાનં અહોસિ. તસ્મા ભગવા તદેવ બ્યાકરણં ગહેત્વા કથેસિ.

ઉપવજ્જકુલાનીતિ ઉપસઙ્કમિતબ્બકુલાનિ. ઇમિના થેરો, ‘‘ભન્તે, એવં ઉપટ્ઠાકેસુ ચ ઉપટ્ઠાયિકાસુ ચ વિજ્જમાનાસુ સો ભિક્ખુ તુમ્હાકં સાસને પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ પુબ્બભાગપટિપત્તિયં કુલસંસગ્ગદોસં દસ્સેન્તો પુચ્છતિ. અથસ્સ ભગવા કુલેસુ સંસગ્ગાભાવં દીપેન્તો હોન્તિ હેતે સારિપુત્તાતિઆદિમાહ. ઇમસ્મિં કિર ઠાને થેરસ્સ કુલેસુ અસંસટ્ઠભાવો પાકટો અહોસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.

૫-૬. પુણ્ણસુત્તાદિવણ્ણના

૮૮-૮૯. પઞ્ચમે તઞ્ચેતિ તં ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ. નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયોતિ તણ્હાય સમોધાનેન પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખસ્સ સમોધાનં હોતિ. ઇતિ છસુ દ્વારેસુ ‘‘નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયો’’તિ ઇમિના દ્વિન્નં સચ્ચાનં વસેન વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. દુતિયનયે નિરોધો મગ્ગોતિ દ્વિન્નં સચ્ચાનં વસેન વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. ઇમિના ત્વં પુણ્ણાતિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. એવં તાવ વટ્ટવિવટ્ટવસેન દેસનં અરહત્તે પક્ખિપિત્વા ઇદાનિ પુણ્ણત્થેરં સત્તસુ ઠાનેસુ સીહનાદં નદાપેતું ઇમિના ત્વન્તિઆદિમાહ.

ચણ્ડાતિ દુટ્ઠા કિબ્બિસા. ફરુસાતિ કક્ખળા અક્કોસિસ્સન્તીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસિસ્સન્તિ. પરિભાસિસ્સન્તીતિ ‘‘કિં સમણો નામ ત્વં, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ તે કરિસ્સામા’’તિ તજ્જેસ્સન્તિ. એવમેત્થાતિ એવં મય્હં એત્થ ભવિસ્સતિ. દણ્ડેનાતિ ચતુહત્થદણ્ડેન વા ખદિરદણ્ડેન વા ઘટિકમુગ્ગરેન વા. સત્થેનાતિ એકતોધારાદિના સત્થેન. સત્થહારકં પરિયેસન્તીતિ જીવિતહારકસત્થં પરિયેસન્તિ. ઇદં થેરો તતિયપારાજિકવત્થુસ્મિં અસુભકથં સુત્વા અત્તભાવેન જિગુચ્છન્તાનં ભિક્ખૂનં સત્થહારકપરિયેસનં સન્ધાયાહ. દમૂપસમેનાતિ એત્થ દમોતિ ઇન્દ્રિયસંવરાદીનં એતં નામં.

‘‘સચ્ચેન દન્તો દમસા ઉપેતો,

વેદન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૯૫; સુ. નિ. ૪૬૭) –

એત્થ હિ ઇન્દ્રિયસંવરો દમોતિ વુત્તો. ‘‘યદિ સચ્ચા દમા ચાગા, ખન્ત્યા ભિય્યોધ વિજ્જતી’’તિ (સુ. નિ. ૧૯૧; સં. નિ. ૧.૨૪૬) એત્થ પઞ્ઞા દમોતિ વુત્તા. ‘‘દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૫; મ. નિ. ૨.૨૨૬) એત્થ ઉપોસથકમ્મં દમોતિ વુત્તં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે ખન્તિ દમોતિ વેદિતબ્બો. ઉપસમોતિ તસ્સેવ વેવચનં.

અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણોતિ કો પનેસ પુણ્ણો, કસ્મા ચ પનેત્થ ગન્તુકામો અહોસીતિ? સુનાપરન્તવાસિકો એવ એસ, સાવત્થિયં પન અસપ્પાયવિહારં સલ્લક્ખેત્વા તત્થ ગન્તુકામો અહોસિ.

તત્રાયં અનુપ્પુબ્બિકથા – સુનાપરન્તરટ્ઠે કિર એકસ્મિં વાણિજગામે એતે દ્વે ભાતરો. તેસુ કદાચિ જેટ્ઠો પઞ્ચ સકટસતાનિ ગહેત્વા જનપદં ગન્ત્વા ભણ્ડં આહરતિ, કદાચિ કનિટ્ઠો. ઇમસ્મિં પન સમયે કનિટ્ઠં ઘરે ઠપેત્વા, જેટ્ઠભાતિકો પઞ્ચ સકટસતાનિ ગહેત્વા, જનપદચારિકં ચરન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા, જેતવનસ્સ નાતિદૂરે સકટસત્થં નિવેસેત્વા ભુત્તપાતરાસો પરિજનપરિવુતો ફાસુકટ્ઠાને નિસીદિ.

તેન ચ સમયેન સાવત્થિવાસિનો ભુત્તપાતરાસા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધપુપ્ફાદિહત્થા યેન બુદ્ધો, યેન ધમ્મો, યેન સઙ્ઘો, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા હુત્વા, દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમિત્વા જેતવનં ગચ્છન્તિ. સો તે દિસ્વા ‘‘કહં ઇમે ગચ્છન્તી’’તિ એકં મનુસ્સં પુચ્છિ. કિં ત્વં, અય્યો, ન જાનાસિ? લોકે બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘરતનાનિ નામ ઉપ્પન્નાનિ, ઇચ્ચેસો મહાજનો સત્થુ સન્તિકં ધમ્મકથં સોતું ગચ્છતીતિ. તસ્સ ‘‘બુદ્ધો’’તિ વચનં છવિચમ્માદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. સો અત્તનો પરિજનપરિવુતો તાય પરિસાય સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા, સત્થુ મધુરસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ પરિસપરિયન્તે ઠિતો, ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. અથ તથાગતેન કાલં વિદિત્વા પરિસાય ઉય્યોજિતાય સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દિત્વા, સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા, દુતિયદિવસે મણ્ડપં કારેત્વા, આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા, બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા, ભુત્તપાતરાસો ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ભણ્ડાગારિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘એત્તકં ધનં વિસ્સજ્જિતં, એત્તકં ધનં ન વિસ્સજ્જિત’’ન્તિ સબ્બં આચિક્ખિત્વા, ‘‘ઇમં સાપતેય્યં મય્હં કનિટ્ઠસ્સ દેહી’’તિ સબ્બં નિય્યાતેત્વા, સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા, કમ્મટ્ઠાનપરાયણો અહોસિ.

અથસ્સ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ન ઉપટ્ઠાતિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં જનપદો મય્હં અસપ્પાયો, યંનૂનાહં સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સકરટ્ઠમેવ ગચ્છેય્ય’’ન્તિ. અથ પુબ્બણ્હસમયે પિણ્ડાય ચરિત્વા, સાયન્હે પટિસલ્લાના વુટ્ઠહિત્વા, ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા, સત્ત સીહનાદે નદિત્વા, પક્કામિ. તેન વુત્તં, ‘‘અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો…પે… વિહરતી’’તિ.

કત્થ પનાયં વિહાસીતિ? ચતૂસુ ઠાનેસુ વિહાસિ. સુનાપરન્તરટ્ઠં તાવ પવિસિત્વા ચ અબ્બુહત્થપબ્બતં નામ પત્વા વાણિજગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ નં કનિટ્ઠભાતા સઞ્જાનિત્વા ભિક્ખં દત્વા, ‘‘ભન્તે, અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા ઇધેવ વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા તત્થેવ વસાપેસિ.

તતો સમુદ્દગિરિવિહારં નામ અગમાસિ. તત્થ અયકન્તપાસાણેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા કતચઙ્કમો અત્થિ, કોચિ તં ચઙ્કમિતું સમત્થો નામ નત્થિ. તત્થ સમુદ્દવીચિયો આગન્ત્વા અયકન્તપાસાણેસુ પહરિત્વા મહાસદ્દં કરોન્તિ. થેરો ‘‘કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાનં ફાસુવિહારો હોતૂ’’તિ સમુદ્દં નિસ્સદ્દં કત્વા અધિટ્ઠાસિ.

તતો માતુલગિરિં નામ અગમાસિ. તત્થપિ સકુણસઙ્ઘો ઉસ્સન્નો રત્તિઞ્ચ દિવા ચ સદ્દો એકાબદ્ધોવ અહોસિ. થેરો ‘‘ઇદં ઠાનં ન ફાસુક’’ન્તિ તતો મકુલકારામવિહારં નામ ગતો. સો વાણિજગામસ્સ નાતિદૂરો નચ્ચાસન્નો ગમનાગમનસમ્પન્નો વિવિત્તો અપ્પસદ્દો. થેરો ‘‘ઇમં ઠાનં ફાસુક’’ન્તિ તત્થ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમનાદીનિ કારેત્વા વસ્સં ઉપગચ્છિ. એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ વિહાસિ.

અથેકદિવસં તસ્મિંયેવ અન્તોવસ્સે પઞ્ચ વાણિજસતાનિ ‘‘પરસમુદ્દં ગચ્છામા’’તિ નાવાય ભણ્ડં પક્ખિપિંસુ. નાવારોહનદિવસે થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા થેરં ભોજેત્વા, થેરસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદાનિ ગહેત્વા, વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, સમુદ્દો નામ અસદ્ધેય્યો અનેકન્તરાયો, અમ્હે આવજ્જેય્યાથા’’તિ વત્વા નાવં આરુહિ. નાવા ઉત્તમજવેન ગચ્છમાના અઞ્ઞતરં દીપકં પાપુણિ. મનુસ્સા ‘‘પાતરાસં કરિસ્સામા’’તિ દીપકે ઉત્તિણ્ણા. તસ્મિં પન દીપકે અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, ચન્દનવનમેવ અહોસિ.

અથેકો વાસિયા રુક્ખં આકોટેત્વા લોહિતચન્દનભાવં ઞત્વા આહ – ‘‘ભો, મયં લાભત્થાય પરસમુદ્દં ગચ્છામ, ઇતો ચ ઉત્તરિ લાભો નામ નત્થિ, ચતુરઙ્ગુલમત્તા ઘટિકા સતસહસ્સં અગ્ઘતિ. હારેતબ્બયુત્તકં ભણ્ડં હારેત્વા ચન્દનસ્સ પૂરેસ્સામા’’તિ તે તથા કરિંસુ. ચન્દનવને અધિવત્થા અમનુસ્સા કુજ્ઝિત્વા, ‘‘ઇમેહિ અમ્હાકં ચન્દનવનં નાસિતં ઘાતેસ્સામ ને’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ઇધેવ ઘાતિતેસુ સબ્બં એકકુણપં ભવિસ્સતિ, સમુદ્દમજ્ઝે નેસં નાવં ઓસીદેસ્સામા’’તિ આહંસુ. અથ નેસં નાવં આરુય્હ મુહુત્તં ગતકાલેયેવ ઉપ્પાતિકં ઉટ્ઠપેત્વા સયમ્પિ તે અમનુસ્સા ભયાનકાનિ રૂપાનિ દસ્સયિંસુ. ભીતા મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો દેવતાનં નમસ્સન્તિ. થેરસ્સ કનિટ્ઠો ચૂળપુણ્ણકુટુમ્બિકો ‘‘મય્હં ભાતા અવસ્સયો હોતૂ’’તિ થેરસ્સ નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ.

થેરોપિ કિર તસ્મિંયેવ ખણે આવજ્જેત્વા, તેસં બ્યસનુપ્પત્તિં ઞત્વા, વેહાસં ઉપ્પતિત્વા, અભિમુખો અટ્ઠાસિ. અમનુસ્સા થેરં દિસ્વાવ ‘‘અય્યો પુણ્ણત્થેરો એતી’’તિ અપક્કમિંસુ, ઉપ્પાતિકં સન્નિસીદિ. થેરો ‘‘મા ભાયથા’’તિ તે અસ્સાસેત્વા ‘‘કહં ગન્તુકામત્થા’’તિ પુચ્છિ. ભન્તે, અમ્હાકં સકટ્ઠાનમેવ ગચ્છામાતિ. થેરો નાવઙ્ગણે અક્કમિત્વા ‘‘એતેસં ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. વાણિજા સકટ્ઠાનં ગન્ત્વા, તં પવત્તિં પુત્તદારસ્સ આરોચેત્વા, ‘‘એથ થેરં સરણં ગચ્છામા’’તિ પઞ્ચસતાપિ અત્તનો પઞ્ચહિ માતુગામસતેહિ સદ્ધિં તીસુ સરણેસુ પતિટ્ઠાય ઉપાસકત્તં પટિવેદેસું. તતો નાવાય ભણ્ડં ઓતારેત્વા થેરસ્સ એકં કોટ્ઠાસં કત્વા, ‘‘અયં, ભન્તે, તુમ્હાકં કોટ્ઠાસો’’તિ આહંસુ. થેરો મય્હં વિસું કોટ્ઠાસકિચ્ચં નત્થિ. સત્થા પન તુમ્હેહિ દિટ્ઠપુબ્બોતિ. ન દિટ્ઠપુબ્બો, ભન્તેતિ. તેન હિ ઇમિના સત્થુ મણ્ડલમાળં કરોથ. એવં સત્થારં પસ્સિસ્સથાતિ. તે સાધુ, ભન્તેતિ. તેન ચ કોટ્ઠાસેન અત્તનો ચ કોટ્ઠાસેહિ મણ્ડલમાળં કાતું આરભિંસુ.

સત્થાપિ કિર તં આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય પરિભોગં અકાસિ. આરક્ખમનુસ્સા રત્તિં ઓભાસં દિસ્વા, ‘‘મહેસક્ખા દેવતા અત્થી’’તિ સઞ્ઞં કરિંસુ. ઉપાસકા મણ્ડલમાળઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સેનાસનાનિ નિટ્ઠાપેત્વા દાનસમ્ભારં સજ્જેત્વા, ‘‘કતં, ભન્તે, અમ્હેહિ અત્તનો કિચ્ચં, સત્થારં પક્કોસથા’’તિ થેરસ્સ આરોચેસું. થેરો સાયન્હસમયે ઇદ્ધિયા સાવત્થિં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, વાણિજગામવાસિનો તુમ્હે દટ્ઠુકામા, તેસં અનુકમ્પં કરોથા’’તિ ભગવન્તં યાચિ. ભગવા અધિવાસેસિ. થેરો સકટ્ઠાનમેવ પચ્ચાગતો.

ભગવાપિ આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ, ‘‘આનન્દ, સ્વે સુનાપરન્તે વાણિજગામે પિણ્ડાય ચરિસ્સામ, ત્વં એકૂનપઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં સલાકં દેહી’’તિ. થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘આકાસચારી ભિક્ખૂ સલાકં ગણ્હન્તૂ’’તિ આહ. તંદિવસં કુણ્ડધાનત્થેરો પઠમં સલાકં અગ્ગહેસિ. વાણિજગામવાસિનોપિ ‘‘સ્વે કિર સત્થા આગમિસ્સતી’’તિ ગામમજ્ઝે મણ્ડપં કત્વા દાનગ્ગં સજ્જયિંસુ. ભગવા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા, ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા, ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા, નિસીદિ. સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હં અહોસિ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આવજ્જેત્વા સત્થુ સુનાપરન્તગમનં દિસ્વા, વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ, ‘‘તાત, અજ્જ ભગવા તિંસમત્તાનિ યોજનસતાનિ પિણ્ડચારં ગમિસ્સતિ. પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ માપેત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકમત્થકે ગમનસજ્જાનિ કત્વા ઠપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. ભગવતો કૂટાગારં ચતુમુખં અહોસિ, દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં દ્વિમુખાનિ, સેસાનિ એકમુખાનિ, સત્થા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા પટિપાટિયા ઠપિતકૂટાગારેસુ ધુરકૂટાગારં પાવિસિ. દ્વે અગ્ગસાવકે આદિં કત્વા એકૂનપઞ્ચભિક્ખુસતાનિપિ કૂટાગારગતાનિ અહેસું. એકં તુચ્છં કૂટાગારં અહોસિ, પઞ્ચપિ કૂટાગારસતાનિ આકાસે ઉપ્પત્તિંસુ.

સત્થા સચ્ચબન્ધપબ્બતં નામ પત્વા કૂટાગારં આકાસે ઠપેસિ. તસ્મિં પબ્બતે સચ્ચબન્ધો નામ મિચ્છાદિટ્ઠિકતાપસો મહાજનં મિચ્છાદિટ્ઠિં ઉગ્ગણ્હાપેન્તો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો હુત્વા વસતિ, અબ્ભન્તરે ચસ્સ અન્તોચાટિયં પદીપો વિય અરહત્તફલસ્સ ઉપનિસ્સયો જલતિ. તં દિસ્વા ‘‘ધમ્મમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેસિ. તાપસો દેસનાપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. મગ્ગેનેવસ્સ અભિઞ્ઞા આગતા. સો એહિભિક્ખુ હુત્વા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરો તુચ્છકૂટાગારં પાવિસિ.

ભગવા કૂટાગારગતેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વાણિજગામં ગન્ત્વા, કૂટાગારાનિ અદિસ્સમાનકાનિ કત્વા, વાણિજગામં પાવિસિ. વાણિજા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા સત્થારં મકુલકારામં નયિંસુ. સત્થા મણ્ડલમાળં પાવિસિ. મહાજનો યાવ સત્થા ભત્તદરથં પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ, તાવ પાતરાસં કત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાય બહું ગન્ધઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય આરામં પચ્ચાગમાસિ. સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. મહાજનસ્સ બન્ધનમોક્ખો જાતો, મહન્તં બુદ્ધકોલાહલં અહોસિ.

સત્થા મહાજનસ્સ સઙ્ગહત્થાય સત્તાહં તત્થેવ વસિ, અરુણં પન મહાગન્ધકુટિયંયેવ ઉટ્ઠપેસિ. સત્તાહમ્પિ ધમ્મદેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તત્થ સત્તાહં વસિત્વા, વાણિજગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા, ‘‘ત્વં ઇધેવ વસાહી’’તિ પુણ્ણત્થેરં નિવત્તેત્વા અન્તરે નમ્મદાનદી નામ અત્થિ, તસ્સા તીરં અગમાસિ. નમ્મદા નાગરાજા સત્થુ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા, નાગભવનં પવેસેત્વા, તિણ્ણં રતનાનં સક્કારં અકાસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં કથેત્વા નાગભવના નિક્ખમિ. સો ‘‘મય્હં, ભન્તે, પરિચરિતબ્બં દેથા’’તિ યાચિ. ભગવા નમ્મદાનદીતીરે પદચેતિયં દસ્સેસિ. તં વીચીસુ આગતાસુ પિધીયતિ, ગતાસુ વિવરીયતિ. મહાસક્કારપત્તં અહોસિ. સત્થા તતો નિક્ખમિત્વા સચ્ચબન્ધપબ્બતં ગન્ત્વા સચ્ચબન્ધં આહ – ‘‘તયા મહાજનો અપાયમગ્ગે ઓતારિતો. ત્વં ઇધેવ વસિત્વા, એતેસં લદ્ધિં વિસ્સજ્જાપેત્વા, નિબ્બાનમગ્ગે પતિટ્ઠાપેહી’’તિ. સોપિ પરિચરિતબ્બં યાચિ. સત્થા ઘનપિટ્ઠિપાસાણે અલ્લમત્તિકપિણ્ડમ્હિ લઞ્છનં વિય પદચેતિયં દસ્સેસિ. તતો જેતવનમેવ ગતો. એતમત્થં સન્ધાય તેનેવ અન્તરવસ્સેનાતિઆદિ વુત્તં.

પરિનિબ્બાયીતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. મહાજનો થેરસ્સ સત્ત દિવસાનિ સરીરપૂજં કત્વા, બહૂનિ ગન્ધકટ્ઠાનિ સમોધાનેત્વા, સરીરં ઝાપેત્વા ધાતુયો આદાય ચેતિયં અકાસિ. સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ થેરસ્સ આળાહનટ્ઠાને ઠિતભિક્ખૂ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

૭-૮. પઠમએજાસુત્તાદિવણ્ણના

૯૦-૯૧. સત્તમે એજાતિ તણ્હા. સા હિ ચલનટ્ઠેન એજાતિ વુચ્ચતિ. સાવ આબાધનટ્ઠેન રોગો, અન્તો દુસ્સનટ્ઠેન ગણ્ડો, નિકન્તનટ્ઠેન સલ્લં. તસ્માતિ યસ્મા એજા રોગો ચેવ ગણ્ડો ચ સલ્લઞ્ચ, તસ્મા. ચક્ખું ન મઞ્ઞેય્યાતિઆદિ વુત્તનયમેવ, ઇધાપિ સબ્બં હેટ્ઠા ગહિતમેવ સંકડ્ઢિત્વા દસ્સિતં. અટ્ઠમં વુત્તનયમેવ.

૯-૧૦. પઠમદ્વયસુત્તાદિવણ્ણના

૯૨-૯૩. નવમે દ્વયન્તિ દ્વે દ્વે કોટ્ઠાસે. દસમે ઇત્થેતં દ્વયન્તિ એવમેતં દ્વયં. ચલઞ્ચેવ બ્યથઞ્ચાતિ અત્તનો સભાવેન અસણ્ઠહનતો ચલતિ ચેવ બ્યથતિ ચ. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થારમ્મણં હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ. કુતો નિચ્ચં ભવિસ્સતીતિ કેન કારણેન નિચ્ચં ભવિસ્સતિ. યથા પન દાસસ્સ દાસિયા કુચ્છિસ્મિં જાતો પુત્તો પરોવ દાસો હોતિ, એવં અનિચ્ચમેવ હોતીતિ અત્થો. સઙ્ગતીતિ સહગતિ. સન્નિપાતોતિ એકતો સન્નિપતનં. સમવાયોતિ એકતો સમાગમો. અયં વુચ્ચતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ઇમિના સઙ્ગતિસન્નિપાતસમવાયસઙ્ખાતેન પચ્ચયેન ઉપ્પન્નત્તા પચ્ચયનામેનેવ સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમવાયોતિ અયં વુચ્ચતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો.

સોપિ હેતૂતિ ફસ્સસ્સ વત્થુ આરમ્મણં સહજાતા તયો ખન્ધાતિ અયં હેતુ. ફુટ્ઠોતિ ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તં, ફસ્સેન ફુટ્ઠમેવ ગોચરં વેદના વેદેતિ, ચેતના ચેતેતિ, સઞ્ઞા સઞ્જાનાતીતિ અત્થો. ફુટ્ઠોતિ વા ફસ્સસમઙ્ગીપુગ્ગલો, ફસ્સેન ફુટ્ઠારમ્મણમેવ વેદનાદીહિ વેદેતિ ચેતેતિ સઞ્જાનાતીતિપિ વુત્તં હોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સમતિંસક્ખન્ધા કથિતા હોન્તિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ વત્થુ ચેવ આરમ્મણઞ્ચ રૂપક્ખન્ધો, ફુટ્ઠો વેદેતીતિ વેદનાક્ખન્ધો, ચેતેતીતિ સઙ્ખારક્ખન્ધો, સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધો, વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. મનોદ્વારેપિ હિ વત્થુરૂપં એકન્તતો રૂપક્ખન્ધો, રૂપે પન આરમ્મણે સતિ આરમ્મણમ્પિ રૂપક્ખન્ધોતિ છ પઞ્ચકાતિંસ હોન્તિ. સઙ્ખેપેન પનેતે છસુપિ દ્વારેસુ પઞ્ચેવ ખન્ધાતિ સપચ્ચયે પઞ્ચક્ખન્ધે અનિચ્ચાતિ વિત્થારેત્વા વુચ્ચમાને બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન ઇદં સુત્તં દેસિતન્તિ.

છન્નવગ્ગો નવમો.