૨-૧૦. અટ્ઠસતસુત્તાદિવણ્ણના

૨૭૦-૨૭૮. દુતિયે અટ્ઠસતપરિયાયન્તિ અટ્ઠસતસ્સ કારણભૂતં. ધમ્મપરિયાયન્તિ ધમ્મકારણં. કાયિકા ચ ચેતસિકા ચાતિ એત્થ કાયિકા કામાવચરેયેવ લબ્ભન્તિ, ચેતસિકા ચતુભૂમિકાપિ. સુખાતિઆદીસુ સુખા વેદના અરૂપાવચરે નત્થિ, સેસાસુ તીસુ ભૂમીસુ લબ્ભન્તિ, દુક્ખા કામાવચરાવ, ઇતરા ચતુભૂમિકા. પઞ્ચકે સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ કામાવચરાનેવ, સોમનસ્સિન્દ્રિયં તેભૂમકં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં ચતુભૂમકં. છક્કે પઞ્ચસુ દ્વારેસુ વેદના કામાવચરાવ, મનોદ્વારે ચતુભૂમિકા, અટ્ઠારસકે છસુ ઇટ્ઠારમ્મણેસુ સોમનસ્સેન સહ ઉપવિચરન્તીતિ સોમનસ્સૂપવિચારા. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇતિ અયં દેસના વિચારવસેન આગતા, તંસમ્પયુત્તાનં પન સોમનસ્સાદીનં વસેન ઇધ અટ્ઠારસ વેદના વેદિતબ્બા.

છ ગેહસિતાનિ સોમનસ્સાનીતિઆદીસુ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં પટિલાભં વા પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં. યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૬). એવં છસુ દ્વારેસુ વુત્તકામગુણનિસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ છ ગેહસિતસોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં. યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૬) એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચતાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું સક્કોન્તસ્સ ‘‘ઉસ્સુક્કિતા મે વિપસ્સના’’તિ સોમનસ્સજાતસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં અપ્પટિલાભં વા અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતં દોમનસ્સ’’ન્તિ. એવં છસુ દ્વારેસુ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણં નાનુભવિસ્સામિ નાનુભવામી’’તિ વિતક્કયતો ઉપ્પન્નાનિ કામગુણનિસ્સિતદોમનસ્સાનિ છ ગેહસિતદોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ આયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. ઇતિ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો ઉપ્પજ્જતિ પિહપચ્ચયા દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં દોમનસ્સન્તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનુત્તરવિમોક્ખસઙ્ખાતઅરિયફલધમ્મેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચતાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘ઇમમ્પિ પક્ખં ઇમમ્પિ માસં ઇમમ્પિ સંવચ્છરં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયભૂમિં પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ઉપ્પન્નાનિ દોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અનોધિજિનસ્સ અવિપાકજિનસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ. યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા નાતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા ગેહસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનતિવત્તમાના તત્થેવ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્નકામગુણનિસ્સિતા ઉપેક્ખા છ ગેહસિતઉપેક્ખા નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, ‘સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા. યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા અતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ અસમપેક્ખને અમુય્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખા નામ. ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બસઙ્ગાહકો ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદો કથિતો. તતિયાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.