૩. અટ્ઠસતપરિયાયવગ્ગો

૧. સીવકસુત્તવણ્ણના

૨૬૯. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે મોળિયસીવકોતિ સીવકોતિ તસ્સ નામં. ચૂળા પનસ્સ અત્થિ, તસ્મા મોળિયસીવકોતિ વુચ્ચતિ. પરિબ્બાજકોતિ છન્નપરિબ્બાજકો. પિત્તસમુટ્ઠાનાનીતિ પિત્તપચ્ચયાનિ. વેદયિતાનીતિ વેદના. તત્થ પિત્તપચ્ચયા તિસ્સો વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. કથં? એકચ્ચો હિ ‘‘પિત્તં મે કુપિતં દુજ્જાનં ખો પન જીવિત’’ન્તિ દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, એવમસ્સ કુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ. એકચ્ચો ‘‘પિત્તભેસજ્જં કરિસ્સામી’’તિ પાણં હનતિ, અદિન્નં આદિયતિ, મુસા ભણતિ, દસ દુસ્સીલ્યકમ્માનિ કરોતિ, એવમસ્સ અકુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ. એકચ્ચો ‘‘એત્તકેનપિ મે ભેસજ્જકરણેન પિત્તં ન વૂપસમ્મતિ, અલં યં હોતિ. તં હોતૂ’’તિ મજ્ઝત્તો કાયિકવેદનં અધિવાસેન્તો નિપજ્જતિ, એવં અસ્સ અબ્યાકતવેદના ઉપ્પજ્જતિ.

સામમ્પિ ખો એતન્તિ તં તં પિત્તવિકારં દિસ્વા અત્તનાપિ એતં વેદિતબ્બં. સચ્ચસમ્મતન્તિ ભૂતસમ્મતં. લોકોપિ હિસ્સ સરીરે સબલવણ્ણતાદિપિત્તવિકારં દિસ્વા ‘‘પિત્તમસ્સ કુપિત’’ન્તિ જાનાતિ. તસ્માતિ યસ્મા સામઞ્ચ વિદિતં લોકસ્સ ચ સચ્ચસમ્મતં અતિધાવન્તિ, તસ્મા. સેમ્હસમુટ્ઠાનાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન સન્નિપાતિકાનીતિ તિણ્ણમ્પિ પિત્તાદીનં કોપેન સમુટ્ઠિતાનિ. ઉતુપરિણામજાનીતિ વિસભાગઉતુતો જાતાનિ. જઙ્ગલદેસવાસીનઞ્હિ અનુપદેસે વસન્તાનં વિસભાગો ઉતુ ઉપ્પજ્જતિ, અનુપદેસવાસીનઞ્ચ જઙ્ગલદેસેતિ એવં મલયસમુદ્દતીરાદિવસેનાપિ ઉતુવિસભાગતા ઉપ્પજ્જતિયેવ. તતો જાતાતિ ઉતુપરિણામજાતાનિ નામ.

વિસમપરિહારજાનીતિ મહાભારવહનસુધાકોટ્ટનાદિતો વા અવેલાય ચરન્તસ્સ સપ્પડંસકૂપપાતાદિતો વા વિસમપરિહારતો જાતાનિ. ઓપક્કમિકાનીતિ ‘‘અયં ચોરો વા પારદારિકો વા’’તિ ગહેત્વા જણ્ણુકકપ્પરમુગ્ગરાદીહિ નિપ્પોથનઉપક્કમં પચ્ચયં કત્વા ઉપ્પન્નાનિ. એતં બહિ ઉપક્કમં લભિત્વા કોચિ વુત્તનયેનેવ કુસલં કરોતિ, કોચિ અકુસલં, કોચિ અધિવાસેન્તો નિપજ્જતિ. કમ્મવિપાકજાનીતિ કેવલં કમ્મવિપાકતો, જાતાનિ. તેસુપિ હિ ઉપ્પન્નેસુ વુત્તનયેનેવ કોચિ કુસલં કરોતિ, કોચિ અકુસલં, કોચિ અધિવાસેન્તો નિપજ્જતિ. એવં સબ્બવારેસુ તિવિધાવ વેદના હોન્તિ.

તત્થ પુરિમેહિ સત્તહિ કારણેહિ ઉપ્પન્ના સારીરિકા વેદના સક્કા પટિબાહિતું, કમ્મવિપાકજાનં પન સબ્બભેસજ્જાનિપિ સબ્બપરિત્તાનિપિ નાલં પટિઘાતાય. ઇમસ્મિં સુત્તે લોકવોહારો નામ કથિતોતિ.

૨-૧૦. અટ્ઠસતસુત્તાદિવણ્ણના

૨૭૦-૨૭૮. દુતિયે અટ્ઠસતપરિયાયન્તિ અટ્ઠસતસ્સ કારણભૂતં. ધમ્મપરિયાયન્તિ ધમ્મકારણં. કાયિકા ચ ચેતસિકા ચાતિ એત્થ કાયિકા કામાવચરેયેવ લબ્ભન્તિ, ચેતસિકા ચતુભૂમિકાપિ. સુખાતિઆદીસુ સુખા વેદના અરૂપાવચરે નત્થિ, સેસાસુ તીસુ ભૂમીસુ લબ્ભન્તિ, દુક્ખા કામાવચરાવ, ઇતરા ચતુભૂમિકા. પઞ્ચકે સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ કામાવચરાનેવ, સોમનસ્સિન્દ્રિયં તેભૂમકં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં ચતુભૂમકં. છક્કે પઞ્ચસુ દ્વારેસુ વેદના કામાવચરાવ, મનોદ્વારે ચતુભૂમિકા, અટ્ઠારસકે છસુ ઇટ્ઠારમ્મણેસુ સોમનસ્સેન સહ ઉપવિચરન્તીતિ સોમનસ્સૂપવિચારા. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇતિ અયં દેસના વિચારવસેન આગતા, તંસમ્પયુત્તાનં પન સોમનસ્સાદીનં વસેન ઇધ અટ્ઠારસ વેદના વેદિતબ્બા.

છ ગેહસિતાનિ સોમનસ્સાનીતિઆદીસુ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં પટિલાભં વા પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં. યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૬). એવં છસુ દ્વારેસુ વુત્તકામગુણનિસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ છ ગેહસિતસોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં. યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૬) એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચતાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું સક્કોન્તસ્સ ‘‘ઉસ્સુક્કિતા મે વિપસ્સના’’તિ સોમનસ્સજાતસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં અપ્પટિલાભં વા અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતં દોમનસ્સ’’ન્તિ. એવં છસુ દ્વારેસુ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણં નાનુભવિસ્સામિ નાનુભવામી’’તિ વિતક્કયતો ઉપ્પન્નાનિ કામગુણનિસ્સિતદોમનસ્સાનિ છ ગેહસિતદોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ આયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. ઇતિ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો ઉપ્પજ્જતિ પિહપચ્ચયા દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં દોમનસ્સન્તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનુત્તરવિમોક્ખસઙ્ખાતઅરિયફલધમ્મેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચતાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘ઇમમ્પિ પક્ખં ઇમમ્પિ માસં ઇમમ્પિ સંવચ્છરં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયભૂમિં પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ઉપ્પન્નાનિ દોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અનોધિજિનસ્સ અવિપાકજિનસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ. યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા નાતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા ગેહસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનતિવત્તમાના તત્થેવ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્નકામગુણનિસ્સિતા ઉપેક્ખા છ ગેહસિતઉપેક્ખા નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, ‘સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા. યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા અતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ અસમપેક્ખને અમુય્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખા નામ. ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બસઙ્ગાહકો ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદો કથિતો. તતિયાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૧૧. નિરામિસસુત્તવણ્ણના

૨૭૯. એકાદસમે સામિસાતિ કિલેસામિસેન સામિસા. નિરામિસતરાતિ નિરામિસાયપિ ઝાનપીતિયા નિરામિસતરાવ. નનુ ચ દ્વીસુ ઝાનેસુ પીતિ મહગ્ગતાપિ હોતિ લોકુત્તરાપિ, પચ્ચવેક્ખણપીતિ લોકિયાવ, સા કસ્મા નિરામિસતરા જાતાતિ? સન્તપણીતધમ્મપચ્ચવેક્ખણવસેન ઉપ્પન્નત્તા. યથા હિ રાજવલ્લભો ચૂળુપટ્ઠાકો અપ્પટિહારિકં યથાસુખં રાજકુલં પવિસન્તો સેટ્ઠિસેનાપતિઆદયો પાદેન પહરન્તોપિ ન ગણેતિ. કસ્મા? રઞ્ઞો આસન્નપરિચારકત્તા. ઇતિ સો તેહિ ઉત્તરિતરો હોતિ, એવમયમ્પિ સન્તપણીતધમ્મપચ્ચવેક્ખણવસેન ઉપ્પન્નત્તા લોકુત્તરપીતિતોપિ ઉત્તરિતરાતિ વેદિતબ્બા. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો.

વિમોક્ખવારે પન રૂપપટિસંયુત્તો વિમોક્ખો અત્તનો આરમ્મણભૂતેન રૂપામિસવસેનેવ સામિસો નામ, અરૂપપટિસંયુત્તો રૂપામિસાભાવેન નિરામિસો નામાતિ.

વેદનાસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.