૨. વેદનાસંયુત્તં

૧. સગાથાવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. વેદનાસંયુત્તે સગાથાવગ્ગસ્સ પઠમે સમાહિતોતિ ઉપચારેન વા અપ્પનાય વા સમાહિતો. વેદના ચ પજાનાતીતિ વેદના દુક્ખસચ્ચવસેન પજાનાતિ. વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ તાસંયેવ સમ્ભવં સમુદયસચ્ચવસેન પજાનાતિ. યત્થ ચેતાતિ યત્થેતા વેદના નિરુજ્ઝન્તિ, તં નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચવસેન પજાનાતિ. ખયગામિનન્તિ તાસંયેવ વેદનાનં ખયગામિનં મગ્ગં મગ્ગસચ્ચવસેન પજાનાતિ. નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતોતિ નિત્તણ્હો હુત્વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. એવમેત્થ સુત્તે સમ્મસનચારવેદના કથિતા. ગાથાસુ દ્વીહિ પદેહિ સમથવિપસ્સના કથિતા, સેસેહિ ચતુસચ્ચં કથિતં. એવમેત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકો ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદો વુત્તો.

૨. સુખસુત્તવણ્ણના

૨૫૦. દુતિયે અદુક્ખમસુખં સહાતિ અદુક્ખમસુખઞ્ચ સુખદુક્ખેહિ સહ. અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચાતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ. મોસધમ્મન્તિ નસ્સનસભાવં. પલોકિનન્તિ પલુજ્જનકં ભિજ્જનસભાવં. ફુસ્સ ફુસ્સ વયં પસ્સન્તિ ઞાણેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા વયં પસ્સન્તો. એવં તત્થ વિરજ્જતીતિ એવં તાસુ વેદનાસુ વિરજ્જતિ. ઇધાપિ સુત્તે સમ્મસનચારવેદના કથિતા, ગાથાસુ ઞાણફુસનં.

૩. પહાનસુત્તવણ્ણના

૨૫૧. તતિયે અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ સબ્બમ્પિ તણ્હં છિન્દિ સમુચ્છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં પરિવત્તયિ નિમ્મૂલકમકાસિ. સમ્માતિ હેતુના કારણેન. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ દસ્સનાભિસમયા, પહાનાભિસમયા ચ. અરહત્તમગ્ગો હિ કિચ્ચવસેન માનં સમ્પસ્સતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. તેન દિટ્ઠો પન સો તાવદેવ પહીયતિ, દિટ્ઠવિસેન દિટ્ઠસત્તાનં જીવિતં વિય. અયમસ્સ પહાનાભિસમયો.

અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ એવં અરહત્તમગ્ગેન માનસ્સ દિટ્ઠત્તા ચ પહીનત્તા ચ યે ઇમે ‘‘કાયબન્ધનસ્સ અન્તો જીરતિ (ચૂળવ. ૨૭૮) હરિતન્તં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) એવં વુત્તઅન્તિમમરિયાદન્તો ચ, ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૯૧; સં. નિ. ૩.૮૦) એવં વુત્તલામકન્તો ચ, ‘‘સક્કાયો એકો અન્તો’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૧; ચૂળનિ. તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૧) એવં વુત્તકોટ્ઠાસન્તો ચ, ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સ સબ્બપચ્ચયસઙ્ખયા’’તિ (સં નિ. ૨.૫૧; ૨.૪.૭૧; ઉદા. ૭૧) એવં વુત્તકોટન્તો ચાતિ ચત્તારો અન્તા, તેસુ સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અદું ચતુત્થકોટિસઙ્ખાતં અન્તમકાસિ, પરિચ્છેદં પરિવટુમં અકાસિ, અન્તિમસમુસ્સયમત્તાવસેસં દુક્ખમકાસીતિ વુત્તં હોતિ.

સમ્પજઞ્ઞં ન રિઞ્ચતીતિ સમ્પજઞ્ઞં ન જહતિ. સઙ્ખ્યં નોપેતીતિ રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ પઞ્ઞત્તિં ન ઉપેતિ, તં પઞ્ઞત્તિં પહાય ખીણાસવો નામ હોતીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે આરમ્મણાનુસયો કથિતો.

૪. પાતાલસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. ચતુત્થે પાતાલોતિ પાતસ્સ અલં પરિયત્તો, નત્થિ એત્થ પતિટ્ઠાતિ પાતાલો. અસન્તં અવિજ્જમાનન્તિ અસમ્ભૂતત્તં અપઞ્ઞાયમાનત્તં. એવં વાચં ભાસતીતિ અત્થિ મહાસમુદ્દે પાતાલોતિ એવં વાચં. સો હિ યં તં બલવામુખં મહાસમુદ્દસ્સ ઉદકં વેગેન પક્ખન્દિત્વા ચક્કવાળં વા સિનેરું વા આહચ્ચ યોજનદ્વિયોજનદસયોજનપ્પમાણમ્પિ ઉગ્ગન્ત્વા પુન મહાસમુદ્દે પતતિ, યસ્સ પતિતટ્ઠાને મહાનરકપપાતો વિય હોતિ, યં લોકે બલવામુખન્તિ વુચ્ચતિ. તં સન્ધાય એવં વદતિ.

યસ્મા પન તત્થ તથારૂપાનં મચ્છકચ્છપદેવદાનવાનં પતિટ્ઠાપિ હોતિ સુખનિવાસોપિ, તસ્મા અસન્તં અસંવિજ્જમાનં તં તં વાચં ભાસતિ નામ. યસ્મા પન સબ્બપુથુજ્જના સારીરિકાય દુક્ખવેદનાય પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા પાતસ્સ અલન્તિ અત્થેન અયમેવ પાતાલોતિ દસ્સેન્તો સારીરિકાનં ખો એતં ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

પાતાલે ન પચ્ચુટ્ઠાસીતિ પાતાલસ્મિં ન પતિટ્ઠાસિ. ગાધન્તિ પતિટ્ઠં. અક્કન્દતીતિ અનિબદ્ધં વિપ્પલાપં વિલપન્તો કન્દતિ. દુબ્બલોતિ દુબ્બલઞાણો. અપ્પથામકોતિ ઞાણથામસ્સ પરિત્તતાય પરિત્તથામકો. ઇમસ્મિં સુત્તે અરિયસાવકોતિ સોતાપન્નો. સોતાપન્નો હિ એત્થ ધુરં, બલવવિપસ્સકો ન તિક્ખબુદ્ધિ ઉપ્પન્નં વેદનં અનનુવત્તિત્વા પતિટ્ઠાતું સમત્થો યોગાવચરોપિ વટ્ટતિ.

૫. દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૫૩. પઞ્ચમે દુક્ખતો દટ્ઠબ્બાતિ વિપરિણામનવસેન દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા. સલ્લતોતિ દુક્ખાપનવિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન સલ્લાતિ દટ્ઠબ્બા. અનિચ્ચતોતિ અદુક્ખમસુખા હુત્વા અભાવાકારેન અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા. અદ્દાતિ અદ્દસ. સન્તન્તિ સન્તસભાવં.

૬. સલ્લસુત્તવણ્ણના

૨૫૪. છટ્ઠે તત્રાતિ તેસુ દ્વીસુ જનેસુ. અનુવેધં વિજ્ઝેય્યાતિ તસ્સેવ વણમુખસ્સ અઙ્ગુલન્તરે વા દ્વઙ્ગુલન્તરે વા આસન્નપદેસે અનુગતવેધં. એવં વિદ્ધસ્સ હિ સા અનુવેધા વેદના પઠમવેદનાય બલવતરા હોતિ, પચ્છા ઉપ્પજ્જમાના દોમનસ્સવેદનાપિ એવમેવ પુરિમવેદનાય બલવતરા હોતિ. દુક્ખાય વેદનાય નિસ્સરણન્તિ દુક્ખાય વેદનાય હિ સમાધિમગ્ગફલાનિ નિસ્સરણં, તં સો ન જાનાતિ, કામસુખમેવ નિસ્સરણન્તિ જાનાતિ. તાસં વેદનાનન્તિ તાસં સુખદુક્ખવેદનાનં. સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતીતિ કિલેસેહિ સમ્પયુત્તોવ હુત્વા તં વેદનં વેદયતિ, ન વિપ્પયુત્તો. સઞ્ઞુત્તો દુક્ખસ્માતિ કરણત્થે નિસ્સક્કં, દુક્ખેન સમ્પયુત્તોતિ અત્થો. સઙ્ખાતધમ્મસ્સાતિ વિદિતધમ્મસ્સ તુલિતધમ્મસ્સ. બહુસ્સુતસ્સાતિ પરિયત્તિબહુસ્સુતસ્સ પટિવેધબહુસ્સુતસ્સ ચ. સમ્મા પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂતિ ભવસ્સ પારં નિબ્બાનં ગતો, તદેવ નિબ્બાનં સમ્મા પજાનાતિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે આરમ્મણાનુસયોવ કથિતો. અરિયસાવકેસુ ચ ખીણાસવો એત્થ ધુરં, અનાગામીપિ વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

૭. પઠમગેલઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૫૫. સત્તમે યેન ગિલાનસાલા તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલો તથાગતોપિ ગિલાનુપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, ઉપટ્ઠાતબ્બયુત્તકા નામ ગિલાનાતિ ભિક્ખૂ સદ્દહિત્વા ઓકપ્પેત્વા ગિલાને ઉપટ્ઠાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ ચ ‘‘યે તત્થ કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયા, તેસં કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામી’’તિ ચ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. કાયે કાયાનુપસ્સીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પરતો વક્ખામ. અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ અનિચ્ચતં અનુપસ્સન્તો. વયાનુપસ્સીતિ વયં અનુપસ્સન્તો. વિરાગાનુપસ્સીતિ વિરાગં અનુપસ્સન્તો. નિરોધાનુપસ્સીતિ નિરોધં અનુપસ્સન્તો. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીતિ પટિનિસ્સગ્ગં અનુપસ્સન્તો.

એત્તાવતા કિં દસ્સિતં હોતિ? ઇમસ્સ ભિક્ખુનો આગમનીયપટિપદા, સતિપટ્ઠાનાપિ હિ પુબ્બભાગાયેવ, સમ્પજઞ્ઞેપિ અનિચ્ચાનુપસ્સના વયાનુપસ્સના વિરાગાનુપસ્સનાતિ ચ ઇમાપિ તિસ્સો અનુપસ્સના પુબ્બભાગાયેવ, નિરોધાનુપસ્સનાપિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાપિ ઇમા દ્વે મિસ્સકા. એત્તાવતા ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ભાવનાકાલો દસ્સિતોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૮-૯. દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના

૨૫૬-૨૫૭. અટ્ઠમે ઇમમેવ ફસ્સં પટિચ્ચાતિ વુત્તે બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં, અત્થતો પનેતં નિન્નાનાકરણં. કાયોવ હિ એત્થ ફસ્સોતિ વુત્તો. નવમં ઉત્તાનમેવ.

૧૦. ફસ્સમૂલકસુત્તવણ્ણના

૨૫૮. દસમે સુખવેદનિયન્તિ સુખવેદનાય પચ્ચયભૂતં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અનુપદવણ્ણના પનેત્થ હેટ્ઠા વિત્થારિતાવ. ઇમસ્મિં સુત્તદ્વયે સમ્મસનચારવેદના કથિતા.

સગાથાવગ્ગો પઠમો.

૨. રહોગતવગ્ગો

૧. રહોગતસુત્તવણ્ણના

૨૫૯. રહોગતવગ્ગસ્સ પઠમે યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, તં દુક્ખસ્મિન્તિ યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, તં સબ્બં દુક્ખન્તિ અત્થો. સઙ્ખારાનંયેવ અનિચ્ચતન્તિઆદીસુ યા એસા સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતા ખયધમ્મતા વયધમ્મતા વિપરિણામધમ્મતા, એતં સન્ધાય યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, તં દુક્ખન્તિ મયા ભાસિતન્તિ દીપેતિ. યા હિ સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતા, વેદનાનમ્પિ સા અનિચ્ચતા એવ. અનિચ્ચતા ચ નામેસા મરણં, મરણતો ઉત્તરિ દુક્ખં નામ નત્થીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન સબ્બા વેદના દુક્ખાતિ વુત્તા. અથ ખો પન ભિક્ખુ મયાતિ ઇદં ન કેવલં અહં વેદનાનંયેવ નિરોધં પઞ્ઞાપેમિ, ઇમેસમ્પિ ધમ્માનં નિરોધં પઞ્ઞાપેમીતિ દસ્સનત્થં આરદ્ધં. વૂપસમો ચ પસ્સદ્ધિયો ચ એવરૂપાય દેસનાય બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તા. સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધગ્ગહણેન ચેત્થ ચત્તારો આરુપ્પા ગહિતાવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

૨-૩. પઠમઆકાસસુત્તાદિવણ્ણના

૨૬૦-૨૬૧. દુતિયે પુથૂ વાયન્તિ માલુતાતિ બહૂ વાતા વાયન્તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ. તતિયં વિના ગાથાહિ બુજ્ઝન્તાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં.

૪. અગારસુત્તવણ્ણના

૨૬૨. ચતુત્થે પુરત્થિમાતિ પુરત્થિમાય. એવં સબ્બત્થ. સામિસાપિ સુખા વેદનાતિઆદીસુ સામિસા સુખા નામ કામામિસપટિસંયુત્તા વેદના. નિરામિસા સુખા નામ પઠમજ્ઝાનાદિવસેન વિપસ્સનાવસેન અનુસ્સતિવસેન ચ ઉપ્પન્ના વેદના. સામિસા દુક્ખા નામ કામામિસેનેવ સામિસા વેદના, નિરામિસા દુક્ખા નામ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો પિહપચ્ચયા ઉપ્પન્નદોમનસ્સવેદના. સામિસા અદુક્ખમસુખા નામ કામામિસેનેવ સામિસા વેદના. નિરામિસા અદુક્ખમસુખા નામ ચતુત્થજ્ઝાનવસેન ઉપ્પન્ના અદુક્ખમસુખા વેદના.

૫-૮. પઠમઆનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૨૬૩-૨૬૬. પઞ્ચમાદીનિ ચત્તારિ હેટ્ઠા કથિતનયાનેવ. પુરિમાનિ પનેત્થ દ્વે પરિપુણ્ણપસ્સદ્ધિકાનિ, પચ્છિમાનિ ઉપડ્ઢપસ્સદ્ધિકાનિ. દેસનાય બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તાનિ.

૯-૧૦. પઞ્ચકઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના

૨૬૭-૨૬૮. નવમે પઞ્ચકઙ્ગો થપતીતિ પઞ્ચકઙ્ગોતિ તસ્સ નામં, વાસિફરસુનિખાદનદણ્ડમુગ્ગરકાળસુત્તનાળિસઙ્ખાતેહિ વા પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતત્તા સો પઞ્ચકઙ્ગોતિ પઞ્ઞાતો. થપતીતિ વડ્ઢકીજેટ્ઠકો. ઉદાયીતિ પણ્ડિતઉદાયિત્થેરો. પરિયાયન્તિ કારણં. દ્વેપાનન્દાતિ દ્વેપિ, આનન્દ, પરિયાયેનાતિ કારણેન. એત્થ ચ કાયિકચેતસિકવસેન દ્વે વેદિતબ્બા, સુખાદિવસેન તિસ્સોપિ, ઇન્દ્રિયવસેન સુખિન્દ્રિયાદિકા પઞ્ચ, દ્વારવસેન ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિકા છ, ઉપવિચારવસેન ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સઠાનિયં રૂપં ઉપવિચરતી’’તિઆદિકા અટ્ઠારસ, છ ગેહસિતાનિ સોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મસિતાનિ, છ ગેહસિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મસિતાનિ, છ ગેહસિતા ઉપેક્ખા, છ નેક્ખમ્મસિતાતિ એવં છત્તિંસ. તા અતીતે છત્તિંસ, અનાગતે છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્ને છત્તિંસાતિ એવં અટ્ઠસતં વેદના વેદિતબ્બા.

પઞ્ચિમે આનન્દ કામગુણાતિ અયં પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. ન કેવલઞ્હિ દ્વે આદિં કત્વા વેદના ભગવતા પઞ્ઞત્તા, પરિયાયેન એકાપિ વેદના કથિતા, તં દસ્સેન્તો પઞ્ચકઙ્ગસ્સ થપતિનો વાદં ઉપત્થમ્ભેતું ઇમં દેસનં આરભિ. અભિક્કન્તતરન્તિ સુન્દરતરં. પણીતતરન્તિ અતપ્પકતરં. એત્થ ચ ચતુત્થજ્ઝાનતો પટ્ઠાય અદુક્ખમસુખા વેદના, સાપિ સન્તટ્ઠેન પણીતટ્ઠેન ચ સુખન્તિ વુત્તા. નિરોધો અવેદયિતસુખવસેન સુખં નામ જાતો. પઞ્ચકામગુણવસેન હિ અટ્ઠસમાપત્તિવસેન ચ ઉપ્પન્નં વેદયિતં સુખં નામ, નિરોધો અવેદયિતસુખં નામ. ઇતિ વેદયિતસુખં વા હોતુ અવેદયિતસુખં વા, નિદ્દુક્ખભાવસઙ્ખાતેન સુખટ્ઠેન એકન્તસુખમેવ જાતં.

યત્થ યત્થાતિ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને. સુખં ઉપલબ્ભતીતિ વેદયિતં સુખં વા અવેદયિતં સુખં વા ઉપલબ્ભતિ. તં તં તથાગતો સુખસ્મિં પઞ્ઞપેતિ, તં સબ્બં તથાગતો નિદ્દુક્ખભાવં સુખસ્મિંયેવ પઞ્ઞપેતીતિ ઇધ ભગવા નિરોધસમાપત્તિં સીસં કત્વા નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેન અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દસમં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

રહોગતવગ્ગો દુતિયો.

૩. અટ્ઠસતપરિયાયવગ્ગો

૧. સીવકસુત્તવણ્ણના

૨૬૯. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે મોળિયસીવકોતિ સીવકોતિ તસ્સ નામં. ચૂળા પનસ્સ અત્થિ, તસ્મા મોળિયસીવકોતિ વુચ્ચતિ. પરિબ્બાજકોતિ છન્નપરિબ્બાજકો. પિત્તસમુટ્ઠાનાનીતિ પિત્તપચ્ચયાનિ. વેદયિતાનીતિ વેદના. તત્થ પિત્તપચ્ચયા તિસ્સો વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. કથં? એકચ્ચો હિ ‘‘પિત્તં મે કુપિતં દુજ્જાનં ખો પન જીવિત’’ન્તિ દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, એવમસ્સ કુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ. એકચ્ચો ‘‘પિત્તભેસજ્જં કરિસ્સામી’’તિ પાણં હનતિ, અદિન્નં આદિયતિ, મુસા ભણતિ, દસ દુસ્સીલ્યકમ્માનિ કરોતિ, એવમસ્સ અકુસલવેદના ઉપ્પજ્જતિ. એકચ્ચો ‘‘એત્તકેનપિ મે ભેસજ્જકરણેન પિત્તં ન વૂપસમ્મતિ, અલં યં હોતિ. તં હોતૂ’’તિ મજ્ઝત્તો કાયિકવેદનં અધિવાસેન્તો નિપજ્જતિ, એવં અસ્સ અબ્યાકતવેદના ઉપ્પજ્જતિ.

સામમ્પિ ખો એતન્તિ તં તં પિત્તવિકારં દિસ્વા અત્તનાપિ એતં વેદિતબ્બં. સચ્ચસમ્મતન્તિ ભૂતસમ્મતં. લોકોપિ હિસ્સ સરીરે સબલવણ્ણતાદિપિત્તવિકારં દિસ્વા ‘‘પિત્તમસ્સ કુપિત’’ન્તિ જાનાતિ. તસ્માતિ યસ્મા સામઞ્ચ વિદિતં લોકસ્સ ચ સચ્ચસમ્મતં અતિધાવન્તિ, તસ્મા. સેમ્હસમુટ્ઠાનાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન સન્નિપાતિકાનીતિ તિણ્ણમ્પિ પિત્તાદીનં કોપેન સમુટ્ઠિતાનિ. ઉતુપરિણામજાનીતિ વિસભાગઉતુતો જાતાનિ. જઙ્ગલદેસવાસીનઞ્હિ અનુપદેસે વસન્તાનં વિસભાગો ઉતુ ઉપ્પજ્જતિ, અનુપદેસવાસીનઞ્ચ જઙ્ગલદેસેતિ એવં મલયસમુદ્દતીરાદિવસેનાપિ ઉતુવિસભાગતા ઉપ્પજ્જતિયેવ. તતો જાતાતિ ઉતુપરિણામજાતાનિ નામ.

વિસમપરિહારજાનીતિ મહાભારવહનસુધાકોટ્ટનાદિતો વા અવેલાય ચરન્તસ્સ સપ્પડંસકૂપપાતાદિતો વા વિસમપરિહારતો જાતાનિ. ઓપક્કમિકાનીતિ ‘‘અયં ચોરો વા પારદારિકો વા’’તિ ગહેત્વા જણ્ણુકકપ્પરમુગ્ગરાદીહિ નિપ્પોથનઉપક્કમં પચ્ચયં કત્વા ઉપ્પન્નાનિ. એતં બહિ ઉપક્કમં લભિત્વા કોચિ વુત્તનયેનેવ કુસલં કરોતિ, કોચિ અકુસલં, કોચિ અધિવાસેન્તો નિપજ્જતિ. કમ્મવિપાકજાનીતિ કેવલં કમ્મવિપાકતો, જાતાનિ. તેસુપિ હિ ઉપ્પન્નેસુ વુત્તનયેનેવ કોચિ કુસલં કરોતિ, કોચિ અકુસલં, કોચિ અધિવાસેન્તો નિપજ્જતિ. એવં સબ્બવારેસુ તિવિધાવ વેદના હોન્તિ.

તત્થ પુરિમેહિ સત્તહિ કારણેહિ ઉપ્પન્ના સારીરિકા વેદના સક્કા પટિબાહિતું, કમ્મવિપાકજાનં પન સબ્બભેસજ્જાનિપિ સબ્બપરિત્તાનિપિ નાલં પટિઘાતાય. ઇમસ્મિં સુત્તે લોકવોહારો નામ કથિતોતિ.

૨-૧૦. અટ્ઠસતસુત્તાદિવણ્ણના

૨૭૦-૨૭૮. દુતિયે અટ્ઠસતપરિયાયન્તિ અટ્ઠસતસ્સ કારણભૂતં. ધમ્મપરિયાયન્તિ ધમ્મકારણં. કાયિકા ચ ચેતસિકા ચાતિ એત્થ કાયિકા કામાવચરેયેવ લબ્ભન્તિ, ચેતસિકા ચતુભૂમિકાપિ. સુખાતિઆદીસુ સુખા વેદના અરૂપાવચરે નત્થિ, સેસાસુ તીસુ ભૂમીસુ લબ્ભન્તિ, દુક્ખા કામાવચરાવ, ઇતરા ચતુભૂમિકા. પઞ્ચકે સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદોમનસ્સિન્દ્રિયાનિ કામાવચરાનેવ, સોમનસ્સિન્દ્રિયં તેભૂમકં, ઉપેક્ખિન્દ્રિયં ચતુભૂમકં. છક્કે પઞ્ચસુ દ્વારેસુ વેદના કામાવચરાવ, મનોદ્વારે ચતુભૂમિકા, અટ્ઠારસકે છસુ ઇટ્ઠારમ્મણેસુ સોમનસ્સેન સહ ઉપવિચરન્તીતિ સોમનસ્સૂપવિચારા. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇતિ અયં દેસના વિચારવસેન આગતા, તંસમ્પયુત્તાનં પન સોમનસ્સાદીનં વસેન ઇધ અટ્ઠારસ વેદના વેદિતબ્બા.

છ ગેહસિતાનિ સોમનસ્સાનીતિઆદીસુ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં પટિલાભં વા પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં. યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૬). એવં છસુ દ્વારેસુ વુત્તકામગુણનિસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ છ ગેહસિતસોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સં. યં એવરૂપં સોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૬) એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચતાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું સક્કોન્તસ્સ ‘‘ઉસ્સુક્કિતા મે વિપસ્સના’’તિ સોમનસ્સજાતસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનં રૂપાનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં મનોરમાનં લોકામિસપટિસંયુત્તાનં અપ્પટિલાભં વા અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતો પુબ્બે વા પટિલદ્ધપુબ્બં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં સમનુસ્સરતો ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ ગેહસિતં દોમનસ્સ’’ન્તિ. એવં છસુ દ્વારેસુ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણં નાનુભવિસ્સામિ નાનુભવામી’’તિ વિતક્કયતો ઉપ્પન્નાનિ કામગુણનિસ્સિતદોમનસ્સાનિ છ ગેહસિતદોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં ‘પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દિસ્વા અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ આયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ. ઇતિ અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો ઉપ્પજ્જતિ પિહપચ્ચયા દોમનસ્સં. યં એવરૂપં દોમનસ્સં, ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં દોમનસ્સન્તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનુત્તરવિમોક્ખસઙ્ખાતઅરિયફલધમ્મેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચતાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘ઇમમ્પિ પક્ખં ઇમમ્પિ માસં ઇમમ્પિ સંવચ્છરં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયભૂમિં પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ઉપ્પન્નાનિ દોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સાનિ નામ.

‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સ અનોધિજિનસ્સ અવિપાકજિનસ્સ અનાદીનવદસ્સાવિનો અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ. યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા નાતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા ગેહસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનતિવત્તમાના તત્થેવ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્નકામગુણનિસ્સિતા ઉપેક્ખા છ ગેહસિતઉપેક્ખા નામ.

‘‘રૂપાનં ત્વેવ અનિચ્ચતં વિદિત્વા વિપરિણામવિરાગનિરોધં પુબ્બે ચેવ રૂપા એતરહિ ચ, ‘સબ્બે તે રૂપા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા. યા એવરૂપા ઉપેક્ખા, રૂપં સા અતિવત્તતિ, તસ્મા સા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતાતિ વુચ્ચતી’’તિ; એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ અસમપેક્ખને અમુય્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખા નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખા નામ. ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બસઙ્ગાહકો ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદો કથિતો. તતિયાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૧૧. નિરામિસસુત્તવણ્ણના

૨૭૯. એકાદસમે સામિસાતિ કિલેસામિસેન સામિસા. નિરામિસતરાતિ નિરામિસાયપિ ઝાનપીતિયા નિરામિસતરાવ. નનુ ચ દ્વીસુ ઝાનેસુ પીતિ મહગ્ગતાપિ હોતિ લોકુત્તરાપિ, પચ્ચવેક્ખણપીતિ લોકિયાવ, સા કસ્મા નિરામિસતરા જાતાતિ? સન્તપણીતધમ્મપચ્ચવેક્ખણવસેન ઉપ્પન્નત્તા. યથા હિ રાજવલ્લભો ચૂળુપટ્ઠાકો અપ્પટિહારિકં યથાસુખં રાજકુલં પવિસન્તો સેટ્ઠિસેનાપતિઆદયો પાદેન પહરન્તોપિ ન ગણેતિ. કસ્મા? રઞ્ઞો આસન્નપરિચારકત્તા. ઇતિ સો તેહિ ઉત્તરિતરો હોતિ, એવમયમ્પિ સન્તપણીતધમ્મપચ્ચવેક્ખણવસેન ઉપ્પન્નત્તા લોકુત્તરપીતિતોપિ ઉત્તરિતરાતિ વેદિતબ્બા. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો.

વિમોક્ખવારે પન રૂપપટિસંયુત્તો વિમોક્ખો અત્તનો આરમ્મણભૂતેન રૂપામિસવસેનેવ સામિસો નામ, અરૂપપટિસંયુત્તો રૂપામિસાભાવેન નિરામિસો નામાતિ.

વેદનાસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.