૯. વીણોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. નવમે યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વાતિ ઇદં સત્થા યથા નામ મહાકુટુમ્બિકો મહન્તં કસિકમ્મં કત્વા, નિપ્ફન્નસસ્સો ઘરદ્વારે મણ્ડપં કત્વા, ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દાનં પવત્તેય્ય. કિઞ્ચાપિ તેન ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દાનં પટ્ઠપિતં, દ્વીસુ પન પરિસાસુ સન્તપ્પિતાસુ સેસજનમ્પિ સન્તપ્પેતિયેવ, એવમેવ ભગવા સમધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેત્વા બોધિમણ્ડે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અધિગન્ત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો જેતવનમહાવિહારે નિસિન્નો ભિક્ખુપરિસાય ચેવ ભિક્ખુનિપરિસાય ચ મહાધમ્મયાગં યજન્તો વીણોપમસુત્તં આરભિ. તં પેનેતં કિઞ્ચાપિ દ્વે પરિસા સન્ધાય આરદ્ધં, ચતુન્નમ્પિ પન પરિસાનં અવારિતં. તસ્મા સબ્બેહિપિ સોતબ્બઞ્ચેવ સદ્ધાતબ્બઞ્ચ, પરિયોગાહિત્વા ચસ્સ અત્થરસો વિન્દિતબ્બોતિ.

તત્થ છન્દોતિઆદીસુ છન્દો નામ પુબ્બુપ્પત્તિકા દુબ્બલતણ્હા, સો રઞ્જેતું ન સક્કોતિ. અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાના પન બલવતણ્હા રાગો નામ, સો રઞ્જેતું સક્કોતિ. દણ્ડાદાનાદીનિ કાતું અસમત્થો પુબ્બુપ્પત્તિકો દુબ્બલકોધો દોસો નામ. તાનિ કાતું સમત્થો અપરાપરુપ્પત્તિકો બલવકોધો પટિઘં નામ. મોહો પન મોહનસમ્મોહનવસેન ઉપ્પન્નં અઞ્ઞાણં. એવમેત્થ પઞ્ચહિપિ પદેહિ તીણિ અકુસલમૂલાનિ ગહિતાનિ. તેસુ ગહિતેસુ સબ્બેપિ તમ્મૂલકા કિલેસા ગહિતાવ હોન્તિ. ‘‘છન્દો રાગો’’તિ વા પદદ્વયેન અટ્ઠલોભસહગતચિત્તુપ્પાદા, ‘‘દોસો પટિઘ’’ન્તિ પદદ્વયેન દ્વે દોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદા, મોહપદેન લોભદોસરહિતા દ્વે ઉદ્ધચ્ચવિચિકિચ્છાસહગતચિત્તુપ્પાદા ગહિતાતિ. એવં સબ્બેપિ દ્વાદસ ચિત્તુપ્પાદા દસ્સિતાવ હોન્તિ.

સભયોતિ કિલેસચોરાનં નિવાસટ્ઠાનત્તા સભયો. સપ્પટિભયોતિ વધબન્ધનાદીનં કારણત્તા સપ્પટિભયો. સકણ્ટકોતિ રાગાદીહિ કણ્ટકેહિ સકણ્ટકો. સગહનોતિ રાગગહનાદીહિ સગહનો. ઉમ્મગ્ગોતિ દેવલોકં વા મનુસ્સલોકં વા નિબ્બાનં વા ગચ્છન્તસ્સ અમગ્ગો. કુમ્મગ્ગોતિ કુચ્છિતજેગુચ્છિભૂતટ્ઠાનગમનએકપદિકમગ્ગો વિય અપાયસમ્પાપકત્તા કુમ્મગ્ગો. દુહિતિકોતિ એત્થ ઇહિતીતિ ઇરિયના, દુક્ખા ઇહિતિ એત્થાતિ, દુહિતિકો. યસ્મિઞ્હિ મગ્ગે મૂલફલાદિખાદનીયં વા સાયનીયં વા નત્થિ, તસ્મિં ઇરિયના દુક્ખા હોતિ, ન સક્કા તં પટિપજ્જિત્વા ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્તું. કિલેસમગ્ગમ્પિ પટિપજ્જિત્વા ન સક્કા સમ્પત્તિભવં ગન્તુન્તિ કિલેસમગ્ગો દુહિતિકોતિ વુત્તો. દ્વીહિતિકોતિપિ પાઠો, એસેવત્થો. અસપ્પુરિસસેવિતોતિ કોકાલિકાદીહિ અસપ્પુરિસેહિ સેવિતો.

તતો ચિત્તં નિવારયેતિ તેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેહિ રૂપેહિ તં છન્દાદિવસેન પવત્તચિત્તં અસુભાવજ્જનાદીહિ ઉપાયેહિ નિવારયે. ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હિ ઇટ્ઠારમ્મણે રાગે ઉપ્પન્ને અસુભતો આવજ્જન્તસ્સ ચિત્તં નિવત્તતિ, અનિટ્ઠારમ્મણે દોસે ઉપ્પન્ને મેત્તતો આવજ્જન્તસ્સ ચિત્તં નિવત્તતિ, મજ્ઝત્તારમ્મણે મોહે ઉપ્પન્ને ઉદ્દેસપરિપુચ્છં ગરુવાસં આવજ્જન્તસ્સ ચિત્તં નિવત્તતિ. એવં અસક્કોન્તેન પન સત્થુમહત્તતં ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતા સઙ્ઘસ્સ સુપ્પટિપત્તિ ચ આવજ્જિતબ્બા. સત્થુમહત્તતં પચ્ચવેક્ખતોપિ હિ ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતં સઙ્ઘસ્સ સુપ્પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખતોપિ ચિત્તં નિવત્તતિ. તેન વુત્તં ‘‘અસુભાવજ્જનાદીહિ ઉપાયેહિ નિવારયે’’તિ.

કિટ્ઠન્તિ કિટ્ઠટ્ઠાને ઉપ્પન્નસસ્સં. સમ્પન્નન્તિ પરિપુણ્ણં સુનિપ્ફન્નં. કિટ્ઠાદોતિ સસ્સખાદકો. એવમેવ ખોતિ એત્થ સમ્પન્નકિટ્ઠં વિય પઞ્ચ કામગુણા દટ્ઠબ્બા, કિટ્ઠાદો ગોણો વિય કૂટચિત્તં, કિટ્ઠારક્ખસ્સ પમાદકાલો વિય ભિક્ખુનો છસુ દ્વારેસુ સતિં પહાય વિચરણકાલો, કિટ્ઠારક્ખસ્સ પમાદમાગમ્મ ગોણેન ગહિતગબ્ભસ્સ કિટ્ઠસ્સ ખાદિતત્તા સસ્સસામિનો સસ્સફલાનધિગમો વિય છદ્વારરક્ખિકાય સતિયા વિપ્પવાસમાગમ્મ પઞ્ચકામગુણં અસ્સાદેન્તેન ચિત્તેન કુસલપક્ખસ્સ નાસિતત્તા ભિક્ખુનો સામઞ્ઞફલાધિગમાભાવો વેદિતબ્બો.

ઉપરિઘટાયન્તિ દ્વિન્નં સિઙ્ગાનં અન્તરે. સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હેય્યાતિ ઘટાયં પતિટ્ઠિતે નાસારજ્જુકે સુટ્ઠુ નિગ્ગહિતં કત્વા નિગ્ગણ્હેય્ય. દણ્ડેનાતિ મુગ્ગરસદિસેન થૂલદણ્ડકેન. એવઞ્હિ સો ભિક્ખવે ગોણોતિ એવં સો કિટ્ઠારક્ખસ્સ પમાદમન્વાય યસ્મિં યસ્મિં ખણે કિટ્ઠં ઓતરિતુકામો હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં ખણે એવં નિગ્ગણ્હિત્વા તાળેત્વા ઓસજ્જનેન નિબ્બિસેવનભાવં ઉપનીતો ગોણો.

એવમેવ ખોતિ ઇધાપિ સમ્પન્નકિટ્ઠમિવ પઞ્ચ કામગુણા દટ્ઠબ્બા, કિટ્ઠાદો વિય કૂટચિત્તં, કિટ્ઠારક્ખસ્સ અપ્પમાદો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો છસુ દ્વારેસુ સતિયા અવિસ્સજ્જનં, દણ્ડો વિય સુત્તન્તો, ગોણસ્સ કિટ્ઠાભિમુખકાલે દણ્ડેન તાળનં વિય ચિત્તસ્સ બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણાભિમુખકાલે અનમતગ્ગિયદેવદૂતઆદિત્તઆસીવિસૂપમઅનાગતભયાદીસુ તં તં સુત્તં આવજ્જેત્વા ચિત્તુપ્પાદસ્સ પુથુત્તારમ્મણતો નિવારેત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાને ઓતારણં વેદિતબ્બં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સુભાસિતં સુત્વા મનો પસીદતિ,

દમેતિ નં પીતિસુખઞ્ચ વિન્દતિ;

તદસ્સ આરમ્મણે તિટ્ઠતે મનો,

ગોણોવ કિટ્ઠાદકો દણ્ડતજ્જિતો’’તિ.

ઉદુજિતન્તિ તજ્જિતં. સુદુજિતન્તિ સુતજ્જિતં, સુજિતન્તિપિ અત્થો. ઉદુ, સુદૂતિ ઇદં પન નિપાતમત્તમેવ. અજ્ઝત્તન્તિ ગોચરજ્ઝત્તં. સન્તિટ્ઠતીતિઆદીસુ પઠમજ્ઝાનવસેન સન્તિટ્ઠતિ, દુતિયજ્ઝાનવસેન સન્નિસીદતિ, તતિયજ્ઝાનવસેન એકોદિ હોતિ, ચતુત્થજ્ઝાનવસેન સમાધિયતિ. સબ્બમ્પિ વા એતં પઠમજ્ઝાનવસેન વેદિતબ્બં. એત્તાવતા હિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમથાનુરક્ખણઇન્દ્રિયસંવરસીલં નામ કથિતં.

રઞ્ઞો વાતિ કસ્સચિદેવ પચ્ચન્તરઞ્ઞો વા. સદ્દં સુણેય્યાતિ પચ્ચૂસકાલે પબુદ્ધો કુસલેન વીણાવાદકેન વાદિયમાનાય મધુરસદ્દં સુણેય્ય. રજનીયોતિઆદીસુ ચિત્તં રઞ્જેતીતિ રજનીયો. કામેતબ્બતાય કમનીયો. ચિત્તં મદયતીતિ મદનીયો. ચિત્તં મુચ્છિતં વિય કરણતો મુચ્છિયતીતિ મુચ્છનીયો. આબન્ધિત્વા વિય ગહણતો બન્ધતીતિ બન્ધનીયો. અલં મે, ભોતિ વીણાય સણ્ઠાનં દિસ્વા તં અનિચ્છન્તો એવમાહ. ઉપધારણેતિ વેટ્ઠકે. કોણન્તિ ચતુરસ્સં સારદણ્ડકં.

સો તં વીણન્તિ સો રાજા ‘‘આહરથ નં વીણં, અહમસ્સા સદ્દં પસિસ્સામી’’તિ તં વીણં ગહેત્વા. દસધા વાતિઆદીસુ પઠમં તાવ દસધા ફાલેય્ય, અથસ્સા સદ્દં અપસ્સન્તો સતધા ફાલેય્ય, તથાપિ અપસ્સન્તો સકલિકં સકલિકં કરેય્ય, તથાપિ અપસ્સન્તો ‘‘સકલિકા ઝાયિસ્સન્તિ, સદ્દો પન નિક્ખમિત્વા પલાયિસ્સતિ, તદા નં પસ્સિસ્સામી’’તિ અગ્ગિના ડહેય્ય. તથાપિ અપસ્સન્તો ‘‘સલ્લહુકાનિ મસિચુણ્ણાનિ વાતેન ભસ્સિસ્સન્તિ, સદ્દો સારધઞ્ઞં વિય પાદમૂલે પતિસ્સતિ, તદા નં પસ્સિસ્સામી’’તિ મહાવાતે વા ઓફુનેય્ય. તથાપિ અપસ્સન્તો ‘‘મસિચુણ્ણાનિ યથોદકં ગમિસ્સન્તિ, સદ્દો પન પારં ગચ્છન્તો પુરિસો વિય નિક્ખમિત્વા તરિસ્સતિ, તદા નં પસ્સિસ્સામી’’તિ નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય.

એવં વદેય્યાતિ સબ્બેહિપિમેહિ ઉપાયેહિ અપસ્સન્તો તે મનુસ્સે એવં વદેય્ય. અસતી કિરાયન્તિ અસતી કિર અયં વીણા, લામિકાતિ અત્થો. અસતીતિ લામકાધિવચનમેતં. યથાહ –

‘‘અસા લોકિત્થિયો નામ, વેલા તાસં ન વિજ્જતિ;

સારત્તા ચ પગબ્ભા ચ, સિખી સબ્બઘસો યથા’’તિ. (જા. ૧.૧.૬૧);

યથેવં યંકિઞ્ચિ વીણા નામાતિ ન કેવલઞ્ચ વીણાયેવ લામિકા, યથેવ પન અયં વીણા નામ, એવં યંકિઞ્ચિ અઞ્ઞમ્પિ તન્તિબદ્ધં, સબ્બં તં લામકમેવાતિ અત્થો. એવમેવ ખોતિ એત્થ વીણા વિય પઞ્ચક્ખન્ધા દટ્ઠબ્બા, રાજા વિય યોગાવચરો. યથા સો રાજા તં વીણં દસધા ફાલનતો પટ્ઠાય વિચિનન્તો સદ્દં અદિસ્વા વીણાય અનત્થિકો હોતિ, એવં યોગાવચરો પઞ્ચક્ખન્ધે સમ્મસન્તો અહન્તિ વા મમન્તિ વા ગહેતબ્બં અપસ્સન્તો ખન્ધેહિ અનત્થિકો હોતિ. તેનસ્સ તં ખન્ધસમ્મસનં દસ્સેન્તો રૂપં સમન્વેસતિ યાવતા રૂપસ્સ ગતીતિઆદિમાહ.

તત્થ સમન્વેસતીતિ પરિયેસતિ. યાવતા રૂપસ્સ ગતીતિ યત્તકા રૂપસ્સ ગતિ. તત્થ ગતીતિ ગતિગતિ, સઞ્જાતિગતિ, સલક્ખણગતિ, વિભવગતિ, ભેદગતીતિ પઞ્ચવિધા હોન્તિ. તત્થ ઇદં રૂપં નામ હેટ્ઠા અવીચિપરિયન્તં કત્વા ઉપરિ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકં અન્તો કત્વા એત્થન્તરે સંસરતિ વત્તતિ, અયમસ્સ ગતિગતિ નામ.

અયં પન કાયો નેવ પદુમગબ્ભે, ન પુણ્ડરીકનીલુપ્પલાદીસુ સઞ્જાયતિ, આમાસયપક્કાસયાનં પન અન્તરે બહલન્ધકારે દુગ્ગન્ધપવનવિચરિતે પરમજેગુચ્છે ઓકાસે પૂતિમચ્છાદીસુ કિમિ વિય સઞ્જાયતિ, અયં રૂપસ્સ સઞ્જાતિગતિ નામ.

દુવિધં પન રૂપસ્સ લક્ખણં, ‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) એવં વુત્ત રુપ્પનસઙ્ખાતં પચ્ચત્તલક્ખણઞ્ચ અનિચ્ચાદિભેદં સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ, અયમસ્સ સલક્ખણગતિ નામ.

‘‘ગતિ મિગાનં પવનં, આકાસો પક્ખિનં ગતિ;

વિભવો ગતિ ધમ્માનં, નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ. (પરિ. ૩૩૯) –

એવં વુત્તો રૂપસ્સ અભાવો વિભવગતિ નામ. યો પનસ્સ ભેદો, અયં ભેદગતિ નામ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. કેવલઞ્હેત્થ ઉપરિ યાવ ભવગ્ગા તેસં સઞ્જાતિગતિ, સલક્ખણગતિયઞ્ચ વેદયિતસઞ્જાનનઅભિસઙ્ખરણવિજાનનવસેન પચ્ચત્તલક્ખણં વેદિતબ્બં.

તમ્પિ તસ્સ ન હોતીતિ યદેતં રૂપાદીસુ અહન્તિ વા મમન્તિ વા અસ્મીતિ વા એવં નિદ્દિટ્ઠં દિટ્ઠિતણ્હામાનગ્ગાહત્તયં, તમ્પિ તસ્સ ખીણાસવસ્સ ન હોતીતિ યથાનુસન્ધિનાવ સુત્તાગતં. તેન વુત્તં મહાઅટ્ઠકથાયં –

‘‘આદિમ્હિ સીલં કથિતં, મજ્ઝે સમાધિભાવના;

પરિયોસાને ચ નિબ્બાનં, એસા વીણોપમા કથા’’તિ.