૧૯. આસીવિસવગ્ગો

૧. આસીવિસોપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૮. આસીવિસવગ્ગસ્સ પઠમે ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ એકચારિકદ્વિચારિકતિચારિકચતુચારિકપઞ્ચચારિકે સભાગવુત્તિનો કારકે યુત્તપયુત્તે સબ્બેપિ દુક્ખલક્ખણકમ્મટ્ઠાનિકે પરિવારેત્વા નિસિન્ને યોગાવચરે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. ઇદઞ્હિ સુત્તં પુગ્ગલજ્ઝાસયેન વુત્તં. પુગ્ગલેસુપિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનં દિસાવાસિકાનં દુક્ખલક્ખણકમ્મટ્ઠાનિકાનં ઉપટ્ઠાનવેલાય આગન્ત્વા સત્થારં પરિવારેત્વા નિસિન્નાનં વસેન વુત્તં. એવં સન્તેપિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદીનં ચતુન્નમ્પિ પુગ્ગલાનં પચ્ચયભૂતમેવેતં. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ પુગ્ગલો હિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ માતિકાનિક્ખેપેનેવ અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ, વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ માતિકાય વિત્થારભાજનેન, નેય્યપુગ્ગલો ઇમમેવ સુત્તં સજ્ઝાયન્તો પરિપુચ્છન્તો યોનિસો મનસિકરોન્તો કલ્યાણમિત્તે સેવન્તો ભજન્તો પયિરુપાસન્તો અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ. પદપરમસ્સેતં સુત્તં અનાગતે વાસના ભવિસ્સતીતિ એવં સબ્બેસમ્પિ ઉપકારભાવં ઞત્વા ભગવા સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિય આકાસં વિત્થારેન્તો વિય ચક્કવાળપબ્બતં કમ્પેન્તો વિય ચ મહન્તેન ઉસ્સાહેન સેય્યથાપિ, ભિક્ખવેતિ ઇમં આસીવિસોપમસુત્તં આરભિ.

તત્થ ચત્તારો આસીવિસાતિ કટ્ઠમુખો, પૂતિમુખો, અગ્ગિમુખો, સત્થમુખોતિ ઇમે ચત્તારો. તેસુ કટ્ઠમુખેન દટ્ઠસ્સ સકલસરીરં સુક્ખકટ્ઠં વિય થદ્ધં હોતિ, સન્ધિપબ્બેસુ અધિમત્તં અયસૂલસમપ્પિતં વિય તિટ્ઠતિ. પૂતિમુખેન દટ્ઠસ્સ પક્કપૂતિપનસં વિય વિપુબ્બકભાવં આપજ્જિત્વા પગ્ઘરતિ, ચઙ્ગવારે પક્ખિત્તઉદકં વિય હોતિ. અગ્ગિમુખેન દટ્ઠસ્સ સકલસરીરં ઝાયિત્વા ભસ્મમુટ્ઠિ વિય થુસમુટ્ઠિ વિય ચ વિપ્પકિરીયતિ. સત્તમુખેન દટ્ઠસ્સ સકલસરીરં ભિજ્જતિ, અસનિપાતટ્ઠાનં વિય મહાનિખાદનેન ખતસન્ધિમુખં વિય ચ હોતિ. એવં વિસવસેન વિભત્તા ચત્તારો આસીવિસા.

વિસવેગવિકારેન પનેતે સોળસ હોન્તિ. કટ્ઠમુખો હિ દટ્ઠવિસો, દિટ્ઠવિસો, ફુટ્ઠવિસો, વાતવિસોતિ ચતુબ્બિધો હોતિ. તેન હિ દટ્ઠમ્પિ દિટ્ઠમ્પિ ફુટ્ઠમ્પિ તસ્સ વાતેન પહટમ્પિ સરીરં વુત્તપ્પકારેન થદ્ધં હોતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયોતિ. એવં વિસવેગવિકારવસેન સોળસ હોન્તિ.

પુન પુગ્ગલપણ્ણત્તિવસેન ચતુસટ્ઠિ હોન્તિ. કથં? કટ્ઠમુખેસુ તાવ દટ્ઠવિસો ચ આગતવિસો નો ઘોરવિસો, ઘોરવિસો નો આગતવિસો, આગતવિસો ચેવ ઘોરવિસો ચ, નેવાગતવિસો ન ઘોરવિસોતિ ચતુબ્બિધો હોતિ. તત્થ યસ્સ વિસં સમ્પજ્જલિતતિણુક્કાય અગ્ગિ વિય સીઘં અભિરુહિત્વા અક્ખીનિ ગહેત્વા ખન્ધં ગહેત્વા સીસં ગહેત્વા ઠિતન્તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ મણિસપ્પાદીનં વિસં વિય, મન્તં પન પરિવત્તેત્વા કણ્ણવાતં દત્વા દણ્ડકેન પહટમત્તે ઓતરિત્વા દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ, અયં આગતવિસો નો ઘોરવિસો નામ. યસ્સ પન વિસં સણિકં અભિરુહતિ, આરુળ્હારુળ્હટ્ઠાને પન અયં સીતઉદકં વિય હોતિ ઉદકસપ્પાદીનં વિસં વિય, દ્વાદસવસ્સચ્ચયેનાપિ કણ્ણપિટ્ઠિખન્ધપિટ્ઠિકાદીસુ ગણ્ડપિળકાદિવસેન પઞ્ઞાયતિ, મન્તપરિવત્તનાદીસુ ચ કયિરમાનાસુ સીઘં ન ઓતરતિ, અયં ઘોરવિસો નો આગતવિસો નામ. યસ્સ પન વિસં સીઘં અભિરુહતિ, ન સીઘં ઓતરતિ અનેળકસપ્પાદીનં વિસં વિય, અયં આગતવિસો ચેવ ઘોરવિસો ચ. યસ્સ પન વિસં મન્દં હોતિ, ઓતારિયમાનમ્પિ સુખેનેવ ઓતરતિ નીલસપ્પધમ્મનિસપ્પાદીનં વિસં વિય, અયં નેવાગતવિસો ન ઘોરવિસો નામ. ઇમિના ઉપાયેન કટ્ઠમુખે દટ્ઠવિસાદયો પૂતિમુખાદીસુ ચ દટ્ઠવિસાદયો વેદિતબ્બાતિ. એવં પુગ્ગલપણ્ણત્તિવસેન ચતુસટ્ઠિ.

તેસુ ‘‘અણ્ડજા નાગા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૩૪૨-૩૪૪) યોનિવસેન એકેકં ચતુધા વિભજિત્વા છપણ્ણાસાધિકાનિ દ્વે સતાનિ હોન્તિ. તે જલજાથલજાતિ દ્વિગુણિતા દ્વાદસાધિકાનિ પઞ્ચસતાનિ હોન્તિ, તે કામરૂપઅકામરૂપાનં વસેન દ્વિગુણિતા ચતુવીસાધિકસહસ્સસઙ્ખા હોન્તિ. પુન ગતમગ્ગસ્સ પટિલોમતો સંખિપ્પમાના કટ્ઠમુખાદિવસેન ચત્તારોવ હોન્તીતિ. તે સન્ધાય ભગવા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચત્તારો આસીવિસા’’તિ આહ. કુલવસેન હિ એતે ગહિતા.

તત્થ આસીવિસાતિ આસિત્તવિસાતિપિ આસીવિસા, અસિતવિસાતિપિ આસીવિસા, અસિસદિસવિસાતિપિ આસીવિસા. આસિત્તવિસાતિ સકલકાયે આસિઞ્ચિત્વા વિય ઠપિતવિસા, પરસ્સ ચ અત્તનો સરીરે ચ આસિઞ્ચનવિસાતિ અત્થો. અસિતવિસાતિ યં યં એતેહિ અસિતં હોતિ પરિભુત્તં, તં તં વિસમેવ સમ્પજ્જતિ, તસ્મા અસિતં વિસં હોતિ એતેસન્તિ આસીવિસા. અસિસદિસવિસાતિ અસિવિય તિખિણં પરમમ્મચ્છેદનસમત્થં વિસં એતેસન્તિ આસીવિસાતિ એવમેત્થ વચનત્થો વેદિતબ્બો. ઉગ્ગતેજાતિ ઉગ્ગતતેજા બલવતેજા. ઘોરવિસાતિ દુન્નિમ્મદ્દનવિસા.

એવં વદેય્યુન્તિ પટિજગ્ગાપનત્થં એવં વદેય્યું. રાજાનો હિ આસીવિસે ગાહાપેત્વા – ‘‘તથારૂપે ચોરે વા એતેહિ ડંસાપેત્વા મારેસ્સામ, નગરૂપરોધકાલે પરસેનાય વા તં ખિપિસ્સામ, પરબલં નિમ્મદ્દેતું અસક્કોન્તા સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા વરસયનં આરુય્હ એતેહિ અત્તાનં ડંસાપેત્વા સત્તૂનં વસં અનાગચ્છન્તા અત્તનો રુચિયા મરિસ્સામા’’તિ આસીવિસે જગ્ગાપેન્તિ. તે યં ચોરં સહસાવ મારેતું ન ઇચ્છન્તિ, ‘‘એવમેતે દીઘરત્તં દુક્ખપ્પત્તો હુત્વા મરિસ્સન્તી’’તિ ઇચ્છન્તા તં પુરિસં એવં વદન્તિ ઇમે તે અમ્ભો પુરિસ ચત્તારો આસીવિસાતિ.

તત્થ કાલેન કાલન્તિ કાલે કાલે. સંવેસેતબ્બાતિ નિપજ્જાપેતબ્બા. અઞ્ઞતરો વા અઞ્ઞતરો વાતિ કટ્ઠમુખાદીસુ યો કોચિ. યં તે અમ્ભો પુરિસ કરણીયં, તં કરોહીતિ ઇદં અત્થચરકસ્સ વચનં વેદિતબ્બં. તસ્સ કિર પુરિસસ્સ એવં આસીવિસે પટિપાદેત્વા ‘અયં વો ઉપટ્ઠાકો’તિ ચતૂસુ પેળાસુ ઠપિતાનં આસીવિસાનં આરોચેન્તિ. અથેકો નિક્ખમિત્વા આગમ્મ તસ્સ પુરિસસ્સ દક્ખિણપાદાનુસારેન અભિરુહિત્વા દક્ખિણહત્થં મણિબન્ધતો પટ્ઠાય વેઠેત્વા દક્ખિણકણ્ણસોતમૂલે ફણં કત્વા સુસૂતિ કરોન્તો નિપજ્જિ. અપરો વામપાદાનુસારેન અભિરુહિત્વા તથેવ વામહત્થં વેઠેત્વા વામકણ્ણસોતમૂલે ફણં કત્વા સુસૂતિ કરોન્તો નિપજ્જિ, તતિયો નિક્ખમિત્વા અભિમુખં અભિરુહિત્વા કુચ્છિં વેઠેત્વા ગલવાટકમૂલે ફણં કત્વા સુસૂતિ કરોન્તો નિપજ્જિ, ચતુત્થો પિટ્ઠિભાગેન અભિરુહિત્વા ગીવં વેઠેત્વા ઉપરિમુદ્ધનિ ફણં ઠપેત્વા સુસૂતિ કરોન્તો નિપજ્જિ.

એવં ચતૂસુ આસીવિસેસુ સરીરટ્ઠકેસુયેવ જાતેસુ એકો તસ્સ પુરિસસ્સ અત્થચરકપુરિસો તં દિસ્વા ‘‘કિં તે, ભો પુરિસ, લદ્ધ’’ન્તિ, પુચ્છિ. તતો તેન ‘‘ઇમે મે, ભો, હત્થેસુ હત્થકટકં વિય બાહાસુ કેયૂરં વિય કુચ્છિમ્હિ કુચ્છિવેઠનસાટકો વિય કણ્ણેસુ કણ્ણચૂળિકા વિય ગલે મુત્તાવલિયો વિય સીસે સીસપસાધનં વિય કેચિ અલઙ્કારવિસેસા રઞ્ઞા દિન્ના’’તિ વુત્તે સો આહ – ‘‘ભો અન્ધબાલ, મા એવં મઞ્ઞિત્થ ‘રઞ્ઞા મે તુટ્ઠેનેતં પસાધનં દિન્ન’ન્તિ. ત્વં રઞ્ઞો આગુચારી ચોરો, ઇમે ચ ચત્તારો આસીવિસા દુરુપટ્ઠાહા દુપ્પટિજગ્ગિયા, એકસ્મિં ઉટ્ઠાતુકામે એકો ન્હાયિતુકામો હોતિ, એકસ્મિં ન્હાયિતુકામે એકો ભુઞ્જિતુકામો, એકસ્મિં ભુઞ્જિતુકામે એકો નિપજ્જિતુકામો. તેસુ યસ્સેવ ઇચ્છા ન પૂરતિ, સો તત્થેવ ડંસિત્વા મારેતી’’તિ. અત્થિ પન, ભો, એવં સન્તે કોચિ સોત્થિમગ્ગોતિ? આમ, રાજપુરિસાનં વિક્ખિત્તભાવં ઞત્વા પલાયનં સોત્થિભાવોતિ વત્વા ‘‘યં તે કરણીયં, તં કરોહી’’તિ વદેય્ય.

તં સુત્વા ઇતરો ચતુન્નં આસીવિસાનં પમાદક્ખણં રાજપુરિસેહિ ચ પવિવિત્તં દિસ્વા, વામહત્થેન દક્ખિણહત્થં વેઠેત્વા, દક્ખિણકણ્ણચૂળિકાય ફણં ઠપેત્વા, સયિતાસીવિસસ્સ સરીરં પરિમજ્જન્તો વિય સણિકં તં અપનેત્વા, એતેનેવ ઉપાયેન સેસેપિ અપનેત્વા તેસં ભીતો પલાયેય્ય. અથ નં તે આસીવિસા ‘‘અયં અમ્હાકં રઞ્ઞા ઉપટ્ઠાકો દિન્નો’’તિ અનુબન્ધમાના આગચ્છેય્યું. ઇદં સન્ધાય અથ ખો સો, ભિક્ખવે, પુરિસો ભીતો ચતુન્નં આસીવિસાનં…પે… પલાયેથાતિ વુત્તં.

તસ્મિં પન પુરિસે એવં આગતમગ્ગં ઓલોકેત્વા ઓલોકેત્વા પલાયન્તે રાજા ‘‘પલાતો સો પુરિસો’’તિ સુત્વા ‘‘કો નુ ખો તં અનુબન્ધિત્વા ઘાતેતું સક્ખિસ્સતી’’તિ વિચિનન્તો તસ્સેવ પચ્ચત્થિકે પઞ્ચ જને લભિત્વા ‘‘ગચ્છથ નં અનુબન્ધિત્વા ઘાતેથા’’તિ પેસેય્ય. અથસ્સ અત્થચરા પુરિસા તં પવત્તિં ઞત્વા આરોચેય્યું. સો ભિય્યોસોમત્તાય ભીતો પલાયેથ. ઇમમત્થં સન્ધાય તમેનં એવં વદેય્યુન્તિઆદિ વુત્તં.

છટ્ઠો અન્તરચરો વધકોતિ ‘‘પઠમં આસીવિસેહિ અનુબદ્ધો ઇતો ચિતો ચ તે વઞ્ચેન્તો પલાયિ, ઇદાનિ પઞ્ચહિ પચ્ચત્થિકેહિ અનુબદ્ધો સુટ્ઠુતરં પલાયતિ, ન સક્કા સો એવં ગહેતું, ઉપલાળનાય પન સક્કા, તસ્મા દહરકાલતો પટ્ઠાય એકતો ખાદિત્વા ચ પિવિત્વા ચ સન્થવં અન્તરચરં વધકમસ્સ પેસેથા’’તિ અમચ્ચેહિ વુત્તેન રઞ્ઞા પરિયેસિત્વા પેસિતો અન્તરચરો વધકો.

સો પસ્સેય્ય સુઞ્ઞં ગામન્તિ નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો પદં ઘાયિત્વા ઘાયિત્વા વેગેનાગચ્છન્તે ચત્તારો આસીવિસે પઞ્ચ વધકે પચ્ચત્થિકે છટ્ઠઞ્ચ અન્તરચરં વધકં ‘‘નિવત્ત ભો, મા પલાયિ, પુત્તદારેન સદ્ધિં કામે પરિભુઞ્જન્તો સુખં વસિસ્સસી’’તિ વત્વા આગચ્છન્તં દિસ્વા, ભિય્યોસોમત્તાય યેન વા તેન વા પલાયન્તો પચ્ચન્તરટ્ઠે અભિમુખગતં એકં છકુટિકં સુઞ્ઞં ગામં પસ્સેય્ય. રિત્તકઞ્ઞેવ પવિસેય્યાતિ ધનધઞ્ઞમઞ્ચપીઠાદીહિ વિરહિતત્તા રિત્તકઞ્ઞેવ પવિસેય્ય. તુચ્છકં સુઞ્ઞકન્તિ એતસ્સેવ વેવચનં. પરિમસેય્યાતિ ‘‘સચે પાનીયં ભવિસ્સતિ, પિવિસ્સામિ, સચે ભત્તં ભવિસ્સતિ, ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ભાજનં વિવરિત્વા હત્થં અન્તો પવેસેત્વા પરિમસેય્ય.

તમેનં એવં વદેય્યુન્તિ છન્નં ઘરાનં એકઘરેપિ કિઞ્ચિ અલભિત્વા ગામમજ્ઝે એકો સન્દચ્છાયો રુક્ખો અત્થિ, તત્થ વઙ્કફલકં અત્થતં દિસ્વા, ‘‘ઇધ તાવ નિસીદિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા, તત્થ નિસિન્નં મન્દમન્દેન વાતેન બીજિયમાનં તત્તકમત્તમ્પિ સુખં સન્તતો અસ્સાદયમાનં, તમેનં પુરિસં કેચિદેવ અત્થચરકા બહિ પવત્તિં ઞત્વા આગતા એવં વદેય્યું. ઇદાનિ અમ્ભો પુરિસાતિ અમ્ભો, પુરિસ, ઇદાનિ. ચોરા ગામઘાતકાતિ ‘‘યદેવેત્થ લભિસ્સામ, તં ગણ્હિસ્સામ વા ઘાતેસ્સામ વા’’તિ આગતા છ ગામઘાતકચોરા.

ઉદકણ્ણવન્તિ ગમ્ભીરં પુથુલં ઉદકં. ગમ્ભીરમ્પિ હિ અપુથુલં, પુથુલં વા અગમ્ભીરં, ન અણ્ણવોતિ વુચ્ચતિ, યમ્પન ગમ્ભીરઞ્ચ પુથુલઞ્ચ, તસ્સેવેતં નામં. સાસઙ્કં સપ્પટિભયન્તિ ચતુન્નં આસીવિસાનં પઞ્ચન્નં વધકાનં છટ્ઠસ્સ અન્તરચરસ્સ છન્નઞ્ચ ગામઘાતકચોરાનં વસેન સાસઙ્કં સપ્પટિભયં. ખેમં અપ્પટિભયન્તિ તેસંયેવ આસીવિસાદીનં અભાવેન ખેમઞ્ચ નિબ્ભયઞ્ચ વિચિત્રઉય્યાનવરં બહ્વન્નપાનં દેવનગરસદિસં. ન ચસ્સ નાવા સન્તારણીતિ ‘‘ઇમાય નાવાય ઓરિમતીરતો પરતીરં ગમિસ્સન્તી’’તિ એવં ઠપિતા ચ સન્તારણી નાવા ન ભવેય્ય. ઉત્તરસેતુ વાતિ રુક્ખસેતુ-જઙ્ઘસેતુ-સકટસેતૂનં અઞ્ઞતરો ઉત્તરસેતુ વા ન ભવેય્ય. તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણોતિ ન ખો એસ બ્રાહ્મણો. કસ્મા નં બ્રાહ્મણોતિ આહ? એત્તકાનં પચ્ચત્થિકાનં બાહિતત્તા, દેસનં વા વિનિવત્તેન્તો એકં ખીણાસવબ્રાહ્મણં દસ્સેતુમ્પિ એવમાહ.

તસ્મિં પન એવં ઉત્તિણ્ણે ચત્તારો આસીવિસા ‘‘ન લદ્ધો વતાસિ અમ્હેહિ, અજ્જ તે મુરુમુરાય જીવિતં ખાદિત્વા છડ્ડેય્યામ’’. પઞ્ચ પચ્ચત્થિકા ‘‘ન લદ્ધો વતાસિ અમ્હેહિ, અજ્જ તે પરિવારેત્વા અઙ્ગમઙ્ગાનિ છિન્દિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગતા સતં વા સહસ્સં વા લભેય્યામ’’. છટ્ઠો અન્તરચરો ‘‘ન લદ્ધો વતાસિ મયા, અજ્જ તે ફલિકવણ્ણેન અસિના સીસં છિન્દિત્વા, સેનાપતિટ્ઠાનં લભિત્વા સમ્પત્તિં અનુભવેય્યં’’. છ ચોરા ‘‘ન લદ્ધો વતાસિ અમ્હેહિ, અજ્જ તે વિવિધાનિ કમ્મકારણાનિ કારેત્વા બહુધનં આહરાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા, ઉદકણ્ણવં ઓતરિતું અસક્કોન્તા રઞ્ઞો આણાય કોપિતત્તા પરતો ગન્તુમ્પિ અવિસહન્તા તત્થેવ સુસ્સિત્વા મરેય્યું.

ઉપમા ખો મ્યાયન્તિ એત્થ એવં આદિતો પટ્ઠાય ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં – રાજા વિય હિ કમ્મં દટ્ઠબ્બં, રાજાપરાધિકપુરિસો વિય વટ્ટનિસ્સિતો પુથુજ્જનો. ચત્તારો આસીવિસા વિય ચત્તારિ મહાભૂતાનિ, રઞ્ઞો તસ્સ ચત્તારો આસીવિસે પટિચ્છાપિતકાલો વિય કમ્મુના પુથુજ્જનસ્સ પટિસન્ધિક્ખણેયેવ ચતુન્નં મહાભૂતાનં દિન્નકાલો. ‘‘ઇમેસં આસીવિસાનં પમાદક્ખણે રાજપુરિસાનઞ્ચ વિવિત્તક્ખણે નિક્ખમિત્વા યં તે અમ્ભો, પુરિસ, કરણીયં, તં કરોહી’’તિ વચનેન ‘‘પલાયસ્સૂ’’તિ વુત્તકાલો વિય સત્થારા ઇમસ્સ ભિક્ખુનો મહાભૂતકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા ‘‘ઇમેસુ ચતૂસુ મહાભૂતેસુ નિબ્બિન્દ વિરજ્જ, એવં વટ્ટતો પરિમુચ્ચિસ્સસી’’તિ કથિતકાલો, તસ્સ પુરિસસ્સ અત્થચરકવચનં સુત્વા ચતુન્નં આસીવિસાનં પમાદક્ખણે રાજપુરિસાનઞ્ચ વિવિત્તક્ખણે નિક્ખમિત્વા યેન વા તેન વા પલાયનં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં લભિત્વા મહાભૂતાસીવિસેહિ પરિમુચ્ચનત્થાય ઞાણપલાયનેન પલાયનં.

ઇદાનિ ચતુન્નેતં મહાભૂતાનં અધિવચનં પથવીધાતુયા આપોધાતુયાતિઆદીસુ ચતુમહાભૂતકથા ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધકથા ચ આયતનકથા ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બા. એત્થ ચ કટ્ઠમુખઆસીવિસો વિય પથવીધાતુ દટ્ઠબ્બા, પૂતિમુખઅગ્ગિમુખસત્થમુખા વિય સેસધાતુયો. યથેવ હિ કટ્ઠમુખેન દટ્ઠસ્સ સકલકાયો થદ્ધો હોતિ, એવં પથવીધાતુપકોપેનાપિ. યથા ચ પૂતિમુખાદીહિ દટ્ઠસ્સ પગ્ઘરતિ ચેવ ઝાયતિ ચ છિજ્જતિ ચ, એવં આપોધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુપકોપેનાપીતિ. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘પત્થદ્ધો ભવતી કાયો, દટ્ઠો કટ્ઠમુખેન વા;

પથવીધાતુપકોપેન, હોતિ કટ્ઠમુખેવ સો.

‘‘પૂતિકો ભવતી કાયો, દટ્ઠો પૂતિમુખેન વા;

આપોધાતુપકોપેન, હોતિ પૂતિમુખેવ સો.

‘‘સન્તત્તો ભવતી કાયો, દટ્ઠો અગ્ગિમુખેન વા;

તેજોધાતુપકોપેન, હોતિ અગ્ગિમુખેવ સો.

‘‘સઞ્છિન્નો ભવતી કાયો, દટ્ઠો સત્થમુખેન વા;

વાયોધાતુપકોપેન, હોતિ સત્થમુખેવ સો’’તિ. –

એવં તાવેત્થ વિસેસતો સદિસભાવો વેદિતબ્બો.

અવિસેસતો પન આસયતો વિસવેગવિકારતો અનત્થગ્ગહણતો દુરુપટ્ઠાનતો દુરાસદતો અકતઞ્ઞુતતો અવિસેસકારિતો અનન્તદોસૂપદ્દવતોતિ ઇમેહિ કારણેહિ એતેસં આસીવિસસદિસતા વેદિતબ્બા. તત્થ આસયતોતિ આસીવિસાનઞ્હિ વમ્મિકો આસયો, તત્થેવ તે વસન્તિ. મહાભૂતાનમ્પિ કાયવમ્મિકો આસયો. આસીવિસાનઞ્ચ રુક્ખસુસિરતિણપણ્ણગહનસઙ્કારટ્ઠાનાનિપિ આસયો. એતેસુપિ હિ તે વસન્તિ. મહાભૂતાનમ્પિ કાયસુસિરં કાયગહનં કાયસઙ્કારટ્ઠાનં આસયોતિ. એવં તાવ આસયતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

વિસવેગવિકારતોતિ આસીવિસા હિ કુલવસેન કટ્ઠમુખાદિભેદતો ચત્તારો. તત્થ એકેકો વિસવિકારતો વિભજ્જમાનો દટ્ઠવિસાદિવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ. મહાભૂતાનિપિ પચ્ચત્તલક્ખણવસેન પથવીઆદિભેદતો ચત્તારિ. એત્થ એકેકં કમ્મસમુટ્ઠાનાદિવસેન ચતુબ્બિધં હોતિ. એવં વિસવેગવિકારતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

અનત્થગ્ગહણતોતિ આસીવિસે ગણ્હન્તા પઞ્ચ અનત્થે ગણ્હન્તિ – દુગ્ગન્ધં ગણ્હન્તિ, અસુચિં ગણ્હન્તિ, બ્યાધિં ગણ્હન્તિ, વિસં ગણ્હન્તિ, મરણં ગણ્હન્તિ. મહાભૂતાનિપિ ગણ્હન્તા પઞ્ચ અનત્થે ગણ્હન્તિ – દુગ્ગન્ધં ગણ્હન્તિ, અસુચિં ગણ્હન્તિ, બ્યાધિં ગણ્હન્તિ, જરં ગણ્હન્તિ, મરણં ગણ્હન્તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યેકેચિ સપ્પં ગણ્હન્તિ, મીળ્હલિત્તં મહાવિસં;

પઞ્ચ ગણ્હન્તુનત્થાનિ, લોકે સપ્પાભિનન્દિનો.

‘‘દુગ્ગન્ધં અસુચિં બ્યાધિં, વિસં મરણપઞ્ચમં;

અનત્થા હોન્તિ પઞ્ચેતે, મીળ્હલિત્તે ભુજઙ્ગમે.

‘‘એવમેવં અકુસલા, અન્ધબાલપુથુજ્જના;

પઞ્ચ ગણ્હન્તુનત્થાનિ, ભવે જાતાભિનન્દિનો.

‘‘દુગ્ગન્ધં અસુચિં બ્યાધિં, જરં મરણપઞ્ચમં;

અનત્થા હોન્તિ પઞ્ચેતે, મીળ્હલિત્તેવ પન્નગે’’તિ. –

એવં અનત્થગ્ગહણતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

દુરુપટ્ઠાનતોતિ તે આસીવિસા દુરુપટ્ઠાના, એકસ્મિં ઉટ્ઠાતુકામે એકો ન્હાયિતુકામો હોતિ, તસ્મિં ન્હાયિતુકામે અપરો ભુઞ્જિતુકામો, તસ્મિં ભુઞ્જિતુકામે અઞ્ઞો નિપજ્જિતુકામો હોતિ. તેસુ યસ્સ યસ્સેવ અજ્ઝાસયો ન પૂરતિ, સો તત્થેવ ડંસિત્વા મારેતિ. ઇમેહિ પન આસીવિસેહિ ભૂતાનેવ દુરુપટ્ઠાનતરાનિ. પથવીધાતુયા હિ ભેસજ્જે કયિરમાને આપોધાતુ કુપ્પતિ, તસ્સેવ ભેસજ્જં કરોન્તસ્સ તેજોધાતૂતિ એવં એકિસ્સા ભેસજ્જે કયિરમાને અપરા કુપ્પન્તીતિ. એવં દુરુપટ્ઠાનતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

દુરાસદતોતિ દુરાસદા હિ આસીવિસા, ગેહસ્સ પુરિમભાગે આસીવિસં દિસ્વા પચ્છિમભાગેન પલાયન્તિ, પચ્છિમભાગે દિસ્વા પુરિમભાગેન, ગેહમજ્ઝે દિસ્વા ગબ્ભં પવિસન્તિ, ગબ્ભે દિસ્વા મઞ્ચપીઠં અભિરુહન્તિ. મહાભૂતાનિ તતોપિ દુરાસદતરાનિ. તથારૂપેન હિ કુટ્ઠરોગેન ફુટ્ઠસ્સ કણ્ણનાસાદીનિ છિન્દિત્વા પતન્તિ, સરીરં સમ્ફુટતિ નીલમક્ખિકા પરિવારેન્તિ, સરીરગન્ધો દૂરતોવ ઉબ્બાહતિ. તં પુરિસં અક્કોસમાનમ્પિ પરિદેવમાનમ્પિ નેવ રોસવસેન, ન કારુઞ્ઞેન, ઉપસઙ્કમિતું સક્કોન્તિ, નાસિકં પિદહિત્વા ખેળં પાતેન્તા દૂરતોવ નં વિવજ્જેન્તિ. એવં અઞ્ઞેસમ્પિ ભગન્દરકુચ્છિરોગવાતરોગાદીનં બીભચ્છજેગુચ્છભાવકરાનઞ્ચ રોગાનં વસેન અયમેવત્થો વિભાવેતબ્બોતિ. એવં દુરાસદતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

અકતઞ્ઞુતતોતિ આસીવિસા હિ અકતઞ્ઞુનો હોન્તિ, ન્હાપિયમાનાપિ ભોજિયમાનાપિ ગન્ધમાલાદીહિ પૂજિયમાનાપિ પેળાયં પક્ખિપિત્વા પરિહરિયમાનાપિ ઓતારમેવ ગવેસન્તિ. યત્થ ઓતારં લભન્તિ, તત્થેવ નં ડંસિત્વા મારેન્તિ. આસીવિસેહિપિ મહાભૂતાનેવ અકતઞ્ઞુતરાનિ. એતેસઞ્હિ કતં નામ નત્થિ, સીતેન વા ઉણ્હેન વા નિમ્મલેન જલેન ન્હાપિયમાનાનિપિ ગન્ધમાલાદીહિ સક્કરિયમાનાનિપિ મુદુવત્થમુદુસયનમુદુયાનાદીહિ પરિહરિયમાનાનિપિ, વરભોજનં ભોજિયમાનાનિપિ, વરપાનં પાયાપિયમાનાનિપિ ઓતારમેવ ગવેસન્તિ. યત્થ ઓતારં લભન્તિ, તત્થેવ કુપ્પિત્વા અનયબ્યસનં પાપેન્તીતિ. એવં અકતઞ્ઞુતતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

અવિસેસકારિતોતિ આસીવિસા હિ ‘‘અયં ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા’’તિ વિસેસં ન કરોન્તિ, સમ્પત્તસમ્પત્તમેવ ડંસિત્વા મારેન્તિ. મહાભૂતાનિપિ ‘‘અયં ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા દેવો વા મનુસ્સો વા મારો વા બ્રહ્મા વા નિગ્ગુણો વા સગુણો વા’’તિ વિસેસં ન કરોન્તિ. યદિ હિ નેસં ‘‘અયં ગુણવા’’તિ લજ્જા ઉપ્પજ્જેય્ય, સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલે તથાગતે લજ્જં ઉપ્પાદેય્યું. અથાપિ નેસં ‘‘અયં મહાપઞ્ઞો અયં મહિદ્ધિકો અયં ધુતવાદો’’તિઆદિના નયેન લજ્જા ઉપ્પજ્જેય્ય, ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરાદીસુ લજ્જં ઉપ્પાદેય્યું. અથાપિ નેસં ‘‘અયં નિગ્ગુણો દારુણો થદ્ધો’’તિ ભયં ઉપ્પજ્જેય્ય, સદેવકે લોકે નિગ્ગુણથદ્ધદારુણાનં અગ્ગસ્સ દેવદત્તસ્સ છન્નં વા સત્થારાનં ભાયેય્યું, ન ચ લજ્જન્તિ ન ચ ભાયન્તિ, કુપ્પિત્વા યંકિઞ્ચિ અનયબ્યસનં આપાદેન્તિયેવ. એવં અવિસેસકારિતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

અનન્તદોસૂપદ્દવતોતિ આસીવિસે નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકાનઞ્હિ દોસૂપદ્દવાનં પમાણં નત્થિ. તથા હેતે ડંસિત્વા કાણમ્પિ કરોન્તિ ખુજ્જમ્પિ પીઠસપ્પિમ્પિ એકપક્ખલમ્પીતિ એવં અપરિમાણં વિપ્પકારં દસ્સેન્તિ. ભૂતાનિપિ કુપ્પિતાનિ ન કાણાદિભાવેસુ ન કિઞ્ચિ વિપ્પકારં ન કરોન્તિ, અપ્પમાણો એતેસં દોસૂપદ્દવોતિ. એવં અનન્તદોસૂપદ્દવતો સદિસતા વેદિતબ્બા.

ઇદાનેત્થ ચતુમહાભૂતવસેન યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં સિયા, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે ચતુધાતુવવત્થાનનિદ્દેસે કથિતમેવ.

પઞ્ચ વધકા પચ્ચત્થિકાતિ ખો ભિક્ખવે પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચનન્તિ એત્થ દ્વીહિ આકારેહિ ખન્ધાનં વધકપચ્ચત્થિકસદિસતા વેદિતબ્બા. ખન્ધા હિ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ વધેન્તિ, તેસુ ચ સન્તેસુ વધો નામ પઞ્ઞાયતિ. કથં? રૂપં તાવ રૂપમ્પિ વધેતિ અરૂપમ્પિ, તથા અરૂપં અરૂપમ્પિ વધેતિ રૂપમ્પિ. કથં? અયઞ્હિ પથવીધાતુ ભિજ્જમાના ઇતરા તિસ્સો ધાતુયો ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ, આપોધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો, એવં તાવ રૂપં રૂપમેવ વધેતિ. રૂપક્ખન્ધો પન ભિજ્જમાનો ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધે ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ, એવં રૂપં અરૂપમ્પિ વધેતિ. વેદનાક્ખન્ધોપિ ભિજ્જમાનો સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધે ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ. સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં અરૂપં અરૂપમેવ વધેતિ. ચુતિક્ખણે પન ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા ભિજ્જમાના વત્થુરૂપમ્પિ ગહેત્વાવ ભિજ્જન્તિ, એવં અરૂપં રૂપમ્પિ વધેતિ. એવં તાવ અઞ્ઞમઞ્ઞં વધેન્તીતિ વધકા. યત્થ પન ખન્ધા અત્થિ, તત્થ છેદનભેદનવધબન્ધનાદયો હોન્તિ, ન અઞ્ઞત્થાતિ. એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ વધો પઞ્ઞાયતીતિપિ વધકા.

ઇદાનિ પઞ્ચક્ખન્ધે રૂપારૂપવસેન દ્વે કોટ્ઠાસે કત્વા, રૂપવસેન વા નામવસેન વા રૂપપરિગ્ગહં આદિં કત્વા, યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં સિયા તમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતમેવ.

છટ્ઠો અન્તરચરો વધકો ઉક્ખિત્તાસિકોતિ ખો, ભિક્ખવે, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનન્તિ એત્થ દ્વીહાકારેહિ નન્દીરાગસ્સ ઉક્ખિત્તાસિકવધકસદિસતા વેદિતબ્બા પઞ્ઞાસિરપાતનતો ચ યોનિસમ્પટિપાદનતો ચ. કથં? ચક્ખુદ્વારસ્મિઞ્હિ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે તં આરમ્મણં નિસ્સાય લોભો ઉપ્પજ્જતિ, એત્તાવતા પઞ્ઞાસીસં પતિતં નામ હોતિ, સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં તાવ પઞ્ઞાસિરપાતનતો સદિસતા વેદિતબ્બા. નન્દીરાગો પનેસ અણ્ડજાદિભેદા ચતસ્સો યોનિયો ઉપનેતિ. તસ્સ યોનિઉપગમનમૂલકાનિ પઞ્ચવીસતિ મહાભયાનિ દ્વત્તિંસ કમ્મકારણાનિ ચ આગતાનેવ હોન્તીતિ એવં યોનિસમ્પટિપાદનતોપિસ્સ ઉક્ખિત્તાસિકવધકસદિસતા વેદિતબ્બા.

ઇતિ નન્દીરાગવસેનાપિ એકસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનં કથિતમેવ હોતિ. કથં? અયઞ્હિ નન્દીરાગો સઙ્ખારક્ખન્ધો, તં સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ વવત્થપેત્વા તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તેસં વત્થારમ્મણં રૂપક્ખન્ધોતિ, એવં પઞ્ચક્ખન્ધે વવત્થપેતિ. ઇદાનિ તે પઞ્ચક્ખન્ધે નામરૂપવસેન વવત્થપેત્વા, તેસં પચ્ચયપરિયેસનતો પટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા, અનુપુબ્બેન એકો અરહત્તં પાપુણાતીતિ એવં નન્દીરાગવસેન કમ્મટ્ઠાનં કથિતં હોતિ.

છન્નં અજ્ઝત્તિકાયતનાનં સુઞ્ઞગામેન સદિસતા પાળિયંયેવ આગતા. અયં પનેત્થ કમ્મટ્ઠાનનયો – યથા ચ તે છ ચોરા છકુટિકં સુઞ્ઞં ગામં પવિસિત્વા અપરાપરં વિચરન્તા કિઞ્ચિ અલભિત્વા ગામેન અનત્થિકા હોન્તિ, એવમેવં ભિક્ખુ છસુ અજ્ઝત્તિકાયતનેસુ અભિનિવિસિત્વા વિચિનન્તો ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ગહેતબ્બં કિઞ્ચિ અદિસ્વા તેહિ અનત્થિકો હોતિ. સો ‘‘વિપસ્સનં પટ્ઠપેસ્સામી’’તિ ઉપાદારૂપકમ્મટ્ઠાનવસેન ચક્ખુપસાદાદયો પરિગ્ગહેત્વા ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો’’તિ વવત્થપેતિ, મનાયતનં ‘‘અરૂપક્ખન્ધો’’તિ. ઇતિ સબ્બાનિપેતાનિ નામઞ્ચેવ રૂપઞ્ચાતિ નામરૂપવસેન વવત્થપેત્વા, તેસં પચ્ચયં પરિયેસિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા, સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અનુપુબ્બેન અરહત્તે પતિટ્ઠાતિ. ઇદં એકસ્સ ભિક્ખુનો યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથિતં હોતિ.

ઇદાનિ બાહિરાનં ગામઘાતકચોરેહિ સદિસતં દસ્સેન્તો ચોરા ગામઘાતકાતિ ખોતિઆદિમાહ. તત્થ મનાપામનાપેસૂતિ કરણત્થે ભુમ્મં, મનાપામનાપેહીતિ અત્થો. તત્થ ચોરેસુ ગામં હનન્તેસુ પઞ્ચ કિચ્ચાનિ વત્તન્તિ – ચોરા તાવ ગામં પરિવારેત્વા ઠિતા અગ્ગિં દત્વા કટકટસદ્દં ઉટ્ઠાપેન્તિ, તતો મનુસ્સા હત્થસારં ગહેત્વા બહિ નિક્ખમન્તિ. તતો તેહિ સદ્ધિં ભણ્ડકસ્સ કારણા હત્થપરામાસં કરોન્તિ. કેચિ પનેત્થ પહારં પાપુણન્તિ, કેચિ પહારટ્ઠાને પતન્તિ, અવસેસે પન અરોગજને બન્ધિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં નેત્વા રજ્જુબન્ધનાદીહિ બન્ધિત્વા દાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જન્તિ.

તત્થ ગામઘાતકચોરાનં ગામં પરિવારેત્વા અગ્ગિદાનં વિય છસુ દ્વારેસુ આરમ્મણે આપાથગતે કિલેસપરિળાહુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, હત્થસારં આદાય બહિ નિક્ખમનં વિય. તઙ્ખણે કુસલધમ્મં પહાય અકુસલસમઙ્ગિતા, ભણ્ડકસ્સ કારણા હત્થપરામસનાપજ્જનં વિય દુક્કટદુબ્ભાસિતપાચિત્તિયથુલ્લચ્ચયાનં આપજ્જનકાલો, પહારલદ્ધકાલો વિય સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જનકાલો, પહારં લદ્ધા પન પહારટ્ઠાને પતિતકાલો વિય પારાજિકં આપજ્જિત્વા અસ્સમણકાલો, અવસેસજનસ્સ બન્ધિત્વા વસનટ્ઠાનં નેત્વા દાસપરિભોગેન પરિભુઞ્જનકાલો વિય તમેવ આરમ્મણં નિસ્સાય સબ્બેસં પસ્સન્તાનંયેવ ચૂળસીલમજ્ઝિમસીલમહાસીલાનિ ભિન્દિત્વા સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ગિહિભાવં આપજ્જનકાલો. તત્રસ્સ પુત્તદારં પોસેન્તસ્સ સન્દિટ્ઠિકો દુક્ખક્ખન્ધો વેદિતબ્બો, કાલં કત્વા અપાયે નિબ્બત્તસ્સ સમ્પરાયિકો.

ઇમાનિપિ બાહિરાયતનાનિ એકસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનવસેનેવ કથિતાનિ. એત્થ હિ રૂપાદીનિ ચત્તારિ ઉપાદારૂપાનિ, ફોટ્ઠબ્બાયતનં તિસ્સો ધાતુયો, ધમ્માયતને આપોધાતુયા સદ્ધિં તા ચતસ્સોતિ ઇમાનિ ચત્તારિ ભૂતાનિ, તેસં પરિચ્છેદવસેન આકાસધાતુ, લહુતાદિવસેન લહુતાદયોતિ એવમિદં સબ્બમ્પિ ભૂતુપાદાયરૂપં રૂપક્ખન્ધો, તદારમ્મણા વેદનાદયો ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા. તત્થ ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપં, ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા નામ’’ન્તિ. નામરૂપં વવત્થપેત્વા પુરિમનયેનેવ પટિપજ્જન્તસ્સ યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથિતં હોતિ.

ઓઘાનન્તિ એત્થ દુરુત્તરણટ્ઠો ઓઘટ્ઠો. એતે હિ ‘‘સીલસંવરં પૂરેત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયં સમુટ્ઠાપેત્વા કલ્યાણમિત્તે નિસ્સાય સમ્મા વાયમન્તેન તરિતબ્બા, યેન વા તેન વા દુરુત્તરા. ઇમિના દુરુત્તરણટ્ઠેન ઓઘાતિ વુચ્ચન્તિ. તેપિ એકસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનવસેન કથિતા. ચત્તારોપિ હિ એતે એકો સઙ્ખારક્ખન્ધો વાતિ. સેસં નન્દીરાગે વુત્તનયેનેવ યોજેત્વા વિત્થારેતબ્બં.

સક્કાયસ્સેતં અધિવચનન્તિ, સક્કાયોપિ હિ આસીવિસાદીહિ ઉદકણ્ણવસ્સ ઓરિમતીરં વિય ચતુમહાભૂતાદીહિ સાસઙ્કો સપ્પટિભયો, સોપિ એકસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનવસેનેવ કથિતો. સક્કાયો હિ તેભૂમકપઞ્ચક્ખન્ધા, તે ચ સમાસતો નામરૂપમેવાતિ. એવમેત્થ નામરૂપવવત્થાનં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં વિત્થારેતબ્બન્તિ.

નિબ્બાનસ્સેતં અધિવચનન્તિ નિબ્બાનઞ્હિ ઉદકણ્ણવસ્સ પારિમતીરં વિય ચતુમહાભૂતાદીહિ ખેમં અપ્પટિભયં. વીરિયારમ્ભસ્સેતં અધિવચનન્તિ એત્થ ચિત્તકિરિયદસ્સનત્થં હેટ્ઠા વુત્તવાયામમેવ વીરિયન્તિ ગણ્હિત્વા દસ્સેતિ. તિણ્ણો પારઙ્ગતોતિ તરિત્વા પારં ગતો.

તત્થ યથા સાસઙ્કઓરિમતીરે ઠિતેન ઉદકણ્ણવં તરિતુકામેન કતિપાહં વસિત્વા સણિકં નાવં સજ્જેત્વા ઉદકકીળં કીળન્તેન વિય ન નાવા અભિરુહિતબ્બા. એવં કરોન્તો હિ અનારુળ્હોવ બ્યસનં પાપુણાતિ. એવમેવ કિલેસણ્ણવં તરિતુકામેન ‘‘તરુણો તાવમ્હિ, મહલ્લકકાલે અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગકુલ્લં બન્ધિસ્સામી’’તિ પપઞ્ચો ન કાતબ્બો. એવં કરોન્તો હિ મહલ્લકકાલં અપત્વાપિ વિનાસં પાપુણાતિ, પત્વાપિ કાતું ન સક્કોતિ. ભદ્દેકરત્તાદીનિ પન અનુસ્સરિત્વા વેગેનેવ અયં અરિયમગ્ગકુલ્લો બન્ધિતબ્બો.

યથા ચ કુલ્લં બન્ધન્તસ્સ હત્થપાદપારિપૂરિ ઇચ્છિતબ્બા. કુણ્ઠપાદો હિ ખઞ્જપાદો વા પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, ફણહત્થકાદયો તિણપણ્ણાદીનિ ગહેતું ન સક્કોન્તિ. એવમિમમ્પિ અરિયમગ્ગકુલ્લં બન્ધન્તસ્સ સીલપાદાનઞ્ચેવ સદ્ધાહત્થસ્સ ચ પારિપૂરિ ઇચ્છિતબ્બા. ન હિ દુસ્સીલો અસ્સદ્ધો સાસને અપ્પતિટ્ઠિતો પટિપત્તિં અસ્સદ્દહન્તો અરિયમગ્ગકુલ્લં બન્ધિતું સક્કોતિ. યથા ચ પરિપુણ્ણહત્થપાદોપિ દુબ્બલો બ્યાધિપીળિતો કુલ્લં બન્ધિતું ન સક્કોતિ, થામસમ્પન્નોવ સક્કોતિ, એવં સીલવા સદ્ધોપિ અલસો કુસીતો ઇમં મગ્ગકુલ્લં બન્ધિતું ન સક્કોતિ, આરદ્ધવીરિયોવ સક્કોતીતિ ઇમં બન્ધિતુકામેન આરદ્ધવીરિયેન ભવિતબ્બં. યથા સો પુરિસો કુલ્લં બન્ધિત્વા તીરે ઠત્વા યોજનવિત્થારં ઉદકણ્ણવં ‘‘અયં મયા પચ્ચત્તપુરિસકારં નિસ્સાય નિત્થરિતબ્બો’’તિ માનસં બન્ધતિ, એવં યોગિનાપિ ચઙ્કમા ઓરુય્હ ‘‘અજ્જ મયા ચતુમગ્ગવજ્ઝં કિલેસણ્ણવં તરિત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ માનસં બન્ધિતબ્બં.

યથા ચ સો પુરિસો કુલ્લં નિસ્સાય ઉદકણ્ણવં તરન્તો ગાવુતમત્તં ગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘એકકોટ્ઠાસં અતિક્કન્તોમ્હિ, અઞ્ઞે તયો સેસા’’તિ જાનાતિ, અપરમ્પિ ગાવુતમત્તં ગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘દ્વે અતિક્કન્તોમ્હિ, દ્વે સેસા’’તિ જાનાતિ, અપરમ્પિ ગાવુતમત્તં ગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘તયો અતિક્કન્તોમ્હિ, એકો સેસો’’તિ જાનાતિ, તમ્પિ અતિક્કમ્મ નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘ચત્તારોપિ મે કોટ્ઠસા અતિક્કન્તા’’તિ જાનાતિ, તઞ્ચ કુલ્લં પાદેન અક્કમિત્વા સોતાભિમુખં ખિપિત્વા ઉત્તરિત્વા તીરે તિટ્ઠતિ. એવં અયમ્પિ ભિક્ખુ અરિયમગ્ગકુલ્લં નિસ્સાય કિલેસણ્ણવં તરન્તો સોતાપત્તિમગ્ગેન પઠમમગ્ગવજ્ઝે કિલેસે તરિત્વા મગ્ગાનન્તરે ફલે ઠિતો પચ્ચવેક્ખણઞાણેન નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘ચતુમગ્ગવજ્ઝાનં મે કિલેસાનં એકો કોટ્ઠાસો પહીનો, ઇતરે તયો સેસા’’તિ જાનાતિ. પુન તથેવ ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો સકદાગામિમગ્ગેન દુતિયમગ્ગવજ્ઝે કિલેસે તરિત્વા મગ્ગાનન્તરે ફલે ઠિતો પચ્ચવેક્ખણઞાણેન નિવત્તિત્વા, ઓલોકેન્તો ‘‘ચતુમગ્ગવજ્ઝાનં મે કિલેસાનં દ્વે કોટ્ઠાસા પહીના, ઇતરે દ્વે સેસા’’તિ જાનાતિ. પુન તથેવ ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અનાગામિમગ્ગેન તતિયમગ્ગવજ્ઝે કિલેસે તરિત્વા મગ્ગાનન્તરે ફલે ઠિતો પચ્ચવેક્ખણઞાણેન નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘ચતુમગ્ગવજ્ઝાનં મે કિલેસાનં તયો કોટ્ઠાસા પહીના, એકો સેસો’’તિ જાનાતિ. પુન તથેવ ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અરહત્તમગ્ગેન ચતુત્થમગ્ગવજ્ઝે કિલેસે તરિત્વા મગ્ગાનન્તરે ફલે ઠિતો પચ્ચવેક્ખણઞાણેન નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ‘‘સબ્બકિલેસા મે પહીના’’તિ જાનાતિ.

યથા સો પુરિસો તં કુલ્લં સોતે પવાહેત્વા ઉત્તરિત્વા થલે ઠિતો નગરં પવિસિત્વા ઉપરિપાસાદવરગતો ‘‘એત્તકેન વતમ્હિ અનત્થેન મુત્તો’’તિ એકગ્ગચિત્તો તુટ્ઠમાનસો નિસીદતિ, એવં તસ્મિંયેવ વા આસને અઞ્ઞેસુ વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદીસુ યત્થ કત્થચિ નિસિન્નો ‘‘એત્તકેન વતમ્હિ અનત્થેન મુત્તો’’તિ નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા એકગ્ગચિત્તો તુટ્ઠમાનસો નિસીદતિ. ઇદં વા સન્ધાય વુત્તં તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણોતિ ખો, ભિક્ખવે, અરહતો એતં અધિવચનન્તિ. એવં તાવેત્થ નાનાકમ્મટ્ઠાનાનિ કથિતાનિ, સમોધાનેત્વા પન સબ્બાનિપિ એકમેવ કત્વા દસ્સેતબ્બાનિ. એકં કત્વા દસ્સેન્તેનાપિ પઞ્ચક્ખન્ધવસેનેવ વિનિવત્તેતબ્બાનિ.

કથં? એત્થ હિ ચત્તારિ મહાભૂતાનિ અજ્ઝત્તિકાનિ પઞ્ચાયતનાનિ બાહિરાનિ પઞ્ચાયતનાનિ ધમ્માયતને પન્નરસ સુખુમરૂપાનિ સક્કાયસ્સ એકદેસોતિ અયં રૂપક્ખન્ધો, મનાયતનં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો ધમ્માયતનેકદેસો ચત્તારો ઓઘા સક્કાયેકદેસોતિ ઇમે ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા. તત્થ રૂપક્ખન્ધો રૂપં, ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા નામન્તિ ઇદં નામરૂપં. તસ્સ નન્દીરાગો કામોઘો ભવોઘો ધમ્માયતનેકદેસો સક્કાયેકદેસોતિ ઇમે પચ્ચયા. ઇતિ સપ્પચ્ચયં નામરૂપં વવત્થપેતિ નામ. સપ્પચ્ચયં નામરૂપં વવત્થપેત્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણાતીતિ ઇદં એકસ્સ ભિક્ખુનો નિય્યાનમુખં.

તત્થ ચત્તારો મહાભૂતા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ એકાદસાયતનાનિ ધમ્માયતનેકદેસો દિટ્ઠોઘો અવિજ્જોઘો સક્કાયેકદેસોતિ ઇદં દુક્ખસચ્ચં, નન્દીરાગો ધમ્માયતનેકદેસો કામોઘો ભવોઘો સક્કાયેકદેસોતિ ઇદં સમુદયસચ્ચં, પારિમતીરસઙ્ખાતં નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચં, અરિયમગ્ગો મગ્ગસચ્ચં. તત્થ દ્વે સચ્ચાનિ વટ્ટં, દ્વે વિવટ્ટં, દ્વે લોકિયાનિ, દ્વે લોકુત્તરાનીતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ સટ્ઠિનયસહસ્સેહિ વિભજિત્વા દસ્સેતબ્બાનીતિ. દેસનાપરિયોસાને વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. સુત્તં પન દુક્ખલક્ખણવસેન કથિતં.

૨. રથોપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૯. દુતિયે સુખસોમનસ્સબહુલોતિ કાયિકસુખઞ્ચેવ ચેતસિકસોમનસ્સઞ્ચ બહુલં અસ્સાતિ સુખસોમનસ્સબહુલો. યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતીતિ કારણઞ્ચસ્સ પરિપુણ્ણં હોતિ. આસવાનં ખયાયાતિ ઇધ આસવક્ખયોતિ અરહત્તમગ્ગો અધિપ્પેતો, તદત્થાયાતિ અત્થો. ઓધસ્તપતોદોતિ રથમજ્ઝે તિરિયં ઠપિતપતોદો. યેનિચ્છકન્તિ યેન દિસાભાગેન ઇચ્છતિ. યદિચ્છકન્તિ યં યં ગમનં ઇચ્છતિ. સારેય્યાતિ પેસેય્ય. પચ્ચાસારેય્યાતિ પટિવિનિવત્તેય્ય. આરક્ખાયાતિ રક્ખણત્થાય. સંયમાયાતિ વેગનિગ્ગહણત્થાય. દમાયાતિ નિબ્બિસેવનત્થાય. ઉપસમાયાતિ કિલેસૂપસમત્થાય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ યથા અકુસલસ્સ સારથિનો અદન્તે સિન્ધવે યોજેત્વા વિસમમગ્ગેન રથં પેસેન્તસ્સ ચક્કાનિપિ ભિજ્જન્તિ, અક્ખોપિ સિન્ધવાનઞ્ચ ખુરા, અત્તનાપિ અનયબ્યસનં પાપુણાતિ, ન ચ ઇચ્છિતિચ્છિતેન ગમનેન સારેતું સક્કોતિ; એવં છસુ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો ભિક્ખુ ન ઇચ્છિતિચ્છિતં સમણરતિં અનુભવિતું સક્કોતિ. યથા પન છેકો સારથિ દન્તે સિન્ધવે યોજેત્વા, સમે ભૂમિભાગે રથં ઓતારેત્વા રસ્મિયો ગહેત્વા, સિન્ધવાનં ખુરેસુ સતિં ઠપેત્વા, પતોદં આદાય નિબ્બિસેવને કત્વા, પેસેન્તો ઇચ્છિતિચ્છિતેન ગમનેન સારેતિ. એવમેવ છસુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભિક્ખુ ઇમસ્મિં સાસને ઇચ્છિતિચ્છિતં સમણરતિં અનુભોતિ, સચે અનિચ્ચાનુપસ્સનાભિમુખં ઞાણં પેસેતુકામો હોતિ, તદભિમુખં ઞાણં ગચ્છતિ. દુક્ખાનુપસ્સનાદીસુપિ એસેવ નયો.

ભોજને મત્તઞ્ઞૂતિ ભોજનમ્હિ પમાણઞ્ઞૂ. તત્થ દ્વે પમાણાનિ – પટિગ્ગહણપમાણઞ્ચ પરિભોગપમાણઞ્ચ. તત્થ પટિગ્ગહણપમાણે દાયકસ્સ વસો વેદિતબ્બો, દેય્યધમ્મસ્સ વસો વેદિતબ્બો, અત્તનો થામો જાનિતબ્બો. એવરૂપો હિ ભિક્ખુ સચે દેય્યધમ્મો બહુકો હોતિ, દાયકો અપ્પં દાતુકામો, દાયકસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મો અપ્પો, દાયકો બહું દાતુકામો, દેય્યધમ્મસ્સ વસેન અપ્પં ગણ્હાતિ. દેય્યધમ્મોપિ બહુ, દાયકોપિ બહું દાતુકામો, અત્તનો થામં ઞત્વા પમાણેન ગણ્હાતિ. સો તાય પટિગ્ગહણે મત્તઞ્ઞુતાય અનુપ્પન્નઞ્ચ લાભં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થાવરં કરોતિ ધમ્મિકતિસ્સમહારાજકાલે સત્તવસ્સિકો સામણેરો વિય.

રઞ્ઞો કિર પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ગુળં આહરિંસુ. રાજા ‘‘મનાપો પણ્ણાકારો, અય્યેહિ વિના ન ખાદિસ્સામા’’તિ અડ્ઢતેય્યાનિ સકટસતાનિ મહાવિહારં પેસેત્વા સયમ્પિ ભુત્તપાતરાસો અગમાસિ. ભેરિયા પહટાય દ્વાદસ ભિક્ખુસહસ્સાનિ સન્નિપતિંસુ. રાજા એકમન્તે ઠિતો આરામિકં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘રઞ્ઞો નામ દાને પત્તપૂરોવ પમાણં, ગહિતભાજનં પૂરેત્વાવ દેહિ, સચે કોચિ મત્તપટિગ્ગહણે ઠિતો ન ગણ્હાતિ, મય્હં આરોચેય્યાસી’’તિ.

અથેકો મહાથેરો ‘‘મહાબોધિમહાચેતિયાનિ વન્દિસ્સામી’’તિ ચેતિયપબ્બતા આગન્ત્વા, વિહારં પવિસન્તો મહામણ્ડપટ્ઠાને ભિક્ખૂ ગુળં ગણ્હન્તે દિસ્વા પચ્છતો આગચ્છન્તં સામણેરં આહ, ‘‘નત્થિ તે ગુળેન અત્થો’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, નત્થી’’તિ. સામણેર મયં મગ્ગકિલન્તા, એકેન કપિટ્ઠફલમત્તેન પિણ્ડકેન અમ્હાકં અત્થોતિ. સામણેરો થાલકં નીહરિત્વા થેરસ્સ વસ્સગ્ગપટિપાટિયં અટ્ઠાસિ. આરામિકો ગહણમાનં પૂરેત્વા ઉક્ખિપિ, સામણેરો અઙ્ગુલિં ચાલેસિ. તાત સામણેર, રાજકુલાનં દાને ભાજનપૂરમેવ પમાણં, થાલકપૂરં ગણ્હાહીતિ. આમ, ઉપાસક, રાજાનો નામ મહજ્ઝાસયા હોન્તિ, અમ્હાકં પન ઉપજ્ઝાયસ્સ એત્તકેનેવ અત્થોતિ.

રાજા તસ્સ કથં સુત્વા, ‘‘કિં ભો સામણેરો ભણતી’’તિ? તસ્સ સન્તિકં ગતો. આરામિકો આહ – ‘‘સામિ, સામણેરસ્સ ભાજનં ખુદ્દકં, બહું ન ગણ્હાતી’’તિ. રાજા આહ, ‘‘આનીતભાજનં પૂરેત્વા ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ. મહારાજ, રાજાનો નામ મહજ્ઝાસયા હોન્તિ, ઉક્ખિત્તભાજનં પૂરેત્વાવ દાતુકામા, અમ્હાકં પન ઉપજ્ઝાયસ્સ એત્તકેનેવ અત્થોતિ. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સત્તવસ્સિકદારકો, અજ્જાપિસ્સ મુખતો ખીરગન્ધો ન મુચ્ચતિ, ગહેત્વા કુટે વા કુટુમ્બે વા પૂરેત્વા સ્વેપિ પુનદિવસેપિ ખાદિસ્સામાતિ ન વદતિ, સક્કા બુદ્ધસાસનં પરિગ્ગહેતુ’’ન્તિ પુરિસે આણાપેસિ, ‘‘ભો, પસન્નોમ્હિ સામણેરસ્સ, ઇતરાનિપિ અડ્ઢતેય્યાનિ સકટસતાનિ આનેત્વા સઘંસ્સ દેથા’’તિ.

સોયેવ પન રાજા એકદિવસં તિત્તિરમંસં ખાદિતુકામો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અહં અઙ્ગારપક્કં તિત્તિરમંસં ખાદિતુકામોસ્મીતિ અઞ્ઞસ્સ કથેસ્સામિ, સમન્તા યોજનટ્ઠાને તિત્તિરસમુગ્ઘાતં કરિસ્સન્તી’’તિ ઉપ્પન્નં પિપાસં અધિવાસેન્તો તીણિ સંવચ્છરાનિ વીતિનામેસિ. અથસ્સ કણ્ણેસુ પુબ્બો સણ્ઠાસિ, સો અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભો, અમ્હાકં કોચિ ઉપટ્ઠાકુપાસકો સીલરક્ખકો’’તિ પુચ્છિ. આમ, દેવ, અત્થિ, તિસ્સો નામ સો અખણ્ડસીલં રક્ખતીતિ. અથ નં વીમંસિતુકામો પક્કોસાપેસિ. સો આગન્ત્વા રાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. તતો નં આહ – ‘‘ત્વં, તાત, તિસ્સો નામા’’તિ? ‘‘આમ દેવા’’તિ. તેન હિ ગચ્છાતિ. તસ્મિં ગતે એકં કુક્કુટં આહરાપેત્વા એકં પુરિસં આણાપેસિ, ‘‘ગચ્છ તિસ્સં વદાહિ, ઇમં તીહિ પાકેહિ પચિત્વા અમ્હાકં ઉપટ્ઠાપેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તથા અવોચ. સો આહ – ‘‘સચે, ભો, અયં મતકો અસ્સ, યથા જાનામિ, તથા પચિત્વા ઉપટ્ઠહેય્યં. પાણાતિપાતં પનાહં ન કરોમી’’તિ. સો આગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ.

રાજા પુન ‘‘એકવારં ગચ્છા’’તિ પેસેસિ. સો ગન્ત્વા, ‘‘ભો, રાજુપટ્ઠાનં નામ ભારિયં, મા એવં કરિ, પુનપિ સીલં સક્કા સમાદાતું, પચેત’’ન્તિ આહ. અથ નં તિસ્સો અવોચ, ‘‘ભો, એકસ્મિં નામ અત્તભાવે ધુવં એકં મરણં, નાહં પાણાતિપાતં કરિસ્સામી’’તિ. સો પુનપિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તતિયમ્પિ પેસેત્વા અસમ્પટિચ્છન્તં પક્કોસાપેત્વા અત્તના પુચ્છિ. રઞ્ઞોપિ તથેવ પટિવચનં અદાસિ. અથ રાજા પુરિસે આણાપેસિ, ‘‘અયં રઞ્ઞો આણં કોપેતિ, ગચ્છથેતસ્સ આઘાતનભણ્ડિકાયં ઠપેત્વા, સીસં છિન્દથા’’તિ. રહો ચ પન નેસં સઞ્ઞમદાસિ – ‘‘ઇમં સન્તજ્જયમાના નેત્વા સીસમસ્સ આઘાતનભણ્ડિકાયં ઠપેત્વા આગન્ત્વા મય્હં આરોચેથા’’તિ.

તે તં આઘાતનભણ્ડિકાયં નિપજ્જાપેત્વા તમસ્સ કુક્કુટં હત્થેસુ ઠપયિંસુ. સો તં હદયે ઠપેત્વા ‘‘અહં, તાત, મમ જીવિતં તુય્હં દેમિ, તવ જીવિતં અહં ગણ્હામિ, ત્વં નિબ્ભયો ગચ્છા’’તિ વિસ્સજ્જેસિ. કુક્કુટો પક્ખે પપ્ફોટેત્વા આકાસેન ગન્ત્વા વટરુક્ખે નિલીયિ. તસ્સ કુક્કુટસ્સ અભયદિન્નટ્ઠાનં કુક્કુટગિરિ નામ જાતં.

રાજા તં પવત્તિં સુત્વા અમચ્ચપુત્તં પક્કોસાપેત્વા સબ્બાભરણેહિ અલઙ્કરિત્વા આહ – ‘‘તાત, મયા ત્વં એતદત્થમેવ વીમંસિતો, મય્હં તિત્તિરમંસં ખાદિતુકામસ્સ તીણિ સંવચ્છરાનિ અતિક્કન્તાનિ, સક્ખિસ્સસિ મે તિકોટિપરિસુદ્ધં કત્વા ઉપટ્ઠાપેતુ’’ન્તિ. ‘‘એતં નામ, દેવ, મય્હં કમ્મ’’ન્તિ નિક્ખમિત્વા દ્વારન્તરે ઠિતો એકં પુરિસં પાતોવ તયો તિત્તિરે ગહેત્વા પવિસન્તં દિસ્વા, દ્વે કહાપણે દત્વા તિત્તિરે આદાય પરિસોધેત્વા, જીરકાદીહિ વાસેત્વા, અઙ્ગારેસુ સુપક્કે પચિત્વા રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાપેસિ. રાજા મહાતલે સિરીપલ્લઙ્કે નિસિન્નોવ એકં ગહેત્વા થોકં છિન્દિત્વા મુખે પક્ખિપિ, તાવદેવસ્સ સત્તરસહરણીસહસ્સાનિ ફરિત્વા અટ્ઠાસિ.

તસ્મિં સમયે ભિક્ખુસઙ્ઘં સરિત્વા, ‘‘માદિસો નામ પથવિસ્સરો રાજા તિત્તિરમંસં ખાદિતુકામો તીણિ સંવચ્છરાનિ ન લભિ, અપચ્ચમાનો ભિક્ખુસઙ્ઘો કુતો લભિસ્સતી’’તિ? મુખે પક્ખિત્તક્ખણ્ડં ભૂમિયં છડ્ડેસિ. અમચ્ચપુત્તો જણ્ણુકેહિ પતિત્વા મુખેન ગણ્હિ. રાજા ‘‘અપેહિ, તાત, જાનામહં તવ નિદ્દોસભાવં, ઇમિના નામ કારણેન મયા એતં છડ્ડિત’’ન્તિ કથેત્વા, ‘‘સેસકં તથેવ સઙ્ગોપેત્વા ઠપેહી’’તિ આહ.

પુનદિવસે રાજકુલૂપકો થેરો પિણ્ડાય પાવિસિ. અમચ્ચપુત્તો તં દિસ્વા પત્તં ગહેત્વા રાજગેહં પવેસેસિ. અઞ્ઞતરો વુડ્ઢપબ્બજિતોપિ થેરસ્સ પચ્છાસમણો વિય હુત્વા અનુબન્ધન્તો પાવિસિ. થેરો ‘‘રઞ્ઞા પક્કોસાપિતભિક્ખુ ભવિસ્સતી’’તિ પમજ્જિ. અમચ્ચપુત્તોપિ ‘‘થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકો ભવિસ્સતી’’તિ પમાદં આપજ્જિ. તેસં નિસીદાપેત્વા યાગું અદંસુ. યાગુયા પીતાય રાજા તિત્તિરે ઉપનેસિ. થેરો એકં ગણ્હિ, ઇતરોપિ એકં ગણ્હિ. રાજા ‘‘અનુભાગો અત્થિ, અનાપુચ્છિત્વા ખાદિતું ન યુત્ત’’ન્તિ મહાથેરં આપુચ્છિ. થેરો હત્થં પિદહિ, મહલ્લકત્થેરો સમ્પટિચ્છિ. રાજા અનત્તમનો હુત્વા કતભત્તકિચ્ચં થેરં પત્તં આદાય અનુગચ્છન્તો આહ – ‘‘ભન્તે, કુલગેહં આગચ્છન્તેહિ ઉગ્ગહિતવત્તં ભિક્ખું ગહેત્વા આગન્તું વટ્ટતી’’તિ. થેરો તસ્મિં ખણે અઞ્ઞાસિ ‘‘ન એસ રઞ્ઞા પક્કોસાપિતો’’તિ.

પુનદિવસે ઉપટ્ઠાકસામણેરં ગહેત્વા પાવિસિ. રાજા તદાપિ યાગુયા પીતાય તિત્તિરે ઉપનામેસિ. થેરો એકં અગ્ગહેસિ, સામણેરો અઙ્ગુલિં ચાલેત્વા મજ્ઝે છિન્દાપેત્વા એકકોટ્ઠાસમેવ અગ્ગહેસિ. રાજા તં કોટ્ઠાસં મહાથેરસ્સ ઉપનામેસિ. મહાથેરો હત્થં પિદહિ, સામણેરોપિ પિદહિ. રાજા અવિદૂરે નિસીદિત્વા ખણ્ડાખણ્ડં છિન્દિત્વા ખાદન્તો ‘‘ઉગ્ગહિતવત્તે નિસ્સાય દિયડ્ઢતિત્તિરે ખાદિતું લભિમ્હા’’તિ આહ. તસ્સ મંસે ખાદિતમત્તેવ કણ્ણેહિ પુબ્બો નિક્ખમિ. તતો મુખં વિક્ખાલેત્વા સામણેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘પસન્નોસ્મિ, તાત, અટ્ઠ તે ધુવભત્તાનિ દેમી’’તિ આહ. અહં, મહારાજ, ઉપજ્ઝાયસ્સ દમ્મીતિ. અપરાનિ અટ્ઠ દેમીતિ. તાનિ અમ્હાકં આચરિયસ્સ દમ્મીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દેમીતિ. તાનિ સમાનુપજ્ઝાયાનં દમ્મીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દેમીતિ. તાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દમ્મીતિ. અપરાનિપિ અટ્ઠ દેમીતિ. સામણેરો અધિવાસેસિ. એવં પટિગ્ગહણમત્તં જાનન્તો અનુપ્પન્નઞ્ચેવ લાભં ઉપ્પાદેતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ થાવરં કરોતિ. ઇદં પટિગ્ગહણપમાણં નામ. તત્થ પરિભોગપમાણં પચ્ચવેક્ખણપયોજનં, ‘‘ઇદમત્થિયં ભોજનં ભુઞ્જામી’’તિ પન પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગસ્સેવ પયોજનત્તા પરિભોગપમાણંયેવ નામ, તં ઇધ અધિપ્પેતં. તેનેવ પટિસઙ્ખા યોનિસોતિઆદિમાહ, ઇતરમ્પિ પન વટ્ટતિયેવ.

સીહસેય્યન્તિ એત્થ કામભોગિસેય્યા, પેતસેય્યા, સીહસેય્યા, તથાગતસેય્યાતિ ચતસ્સો સેય્યા. તત્થ ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, કામભોગી વામેન પસ્સેન સેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં કામભોગિસેય્યા. તેસઞ્હિ યેભુય્યેન દક્ખિણપસ્સેન સયાનો નામ નત્થિ.

‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, પેતા ઉત્તાના સેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૬) અયં પેતસેય્યા. પેતા હિ અપ્પમંસલોહિતત્તા અટ્ઠિસઙ્ઘાટજટિતા એકેન પસ્સેન સયિતું ન સક્કોન્તિ, ઉત્તાનાવ સયન્તિ.

‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, સીહો મિગરાજા નઙ્ગુટ્ઠં અન્તરસત્થિમ્હિ અનુપક્ખિપિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સયતી’’તિ અયં સીહસેય્યા. તેજુસ્સદત્તા હિ સીહો મિગરાજા દ્વે પુરિમપાદે એકસ્મિં, પચ્છિમપાદે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા નઙ્ગુટ્ઠં અન્તરસત્થિમ્હિ પક્ખિપિત્વા પુરિમપાદપચ્છિમપાદનઙ્ગુટ્ઠાનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા દ્વિન્નં પુરિમપાદાનં મત્થકે સીસં ઠપેત્વા સયતિ, દિવસમ્પિ સયિત્વા પબુજ્ઝમાનો ન ઉત્રસન્તો પબુજ્ઝતિ, સીસં પન ઉક્ખિપિત્વા પુરિમપાદાદીનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેતિ. સચે કિઞ્ચિ ઠાનં વિજહિત્વા ઠિતં હોતિ, ‘‘નયિદં તુય્હં જાતિયા સૂરભાવસ્સ ચ અનુરૂપ’’ન્તિ અનત્તમનો હુત્વા તત્થેવ સયતિ, ન ગોચરાય પક્કમતિ. અવિજહિત્વા ઠિતે પન ‘‘તુય્હં જાતિયા ચ સૂરભાવસ્સ ચ અનુરૂપમિદ’’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉટ્ઠાય સીહવિજમ્ભિતં વિજમ્ભિત્વા કેસરભારં વિધુનિત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમતિ.

ચતુત્થજ્ઝાનસેય્યા પન તથાગતસેય્યાતિ વુચ્ચતિ. તાસુ ઇધ સીહસેય્યા આગતા. અયઞ્હિ તેજુસ્સદઇરિયાપથત્તા ઉત્તમસેય્યા નામ.

પાદે પાદન્તિ દક્ખિણપાદે વામપાદં. અચ્ચાધાયાતિ અતિઆધાય, ઈસકં અતિક્કમ્મ ઠપેત્વા. ગોપ્ફકેન હિ ગોપ્ફકે, જાણુના વા જાણુમ્હિ સઙ્ઘટ્ટિયમાને અભિણ્હં વેદના ઉપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં ન હોતિ, સેય્યા અફાસુકા હોતિ. યથા પન ન સઙ્ઘંટ્ટેતિ, એવં અતિક્કમ્મ ઠપિતે વેદના નુપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, સેય્યા ફાસુકા હોતિ. તસ્મા એવં સેય્યં કપ્પેતિ.

સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચેવ સમ્પજઞ્ઞેન ચ સમન્નાગતો. કથં નિદ્દાયન્તો સતો સમ્પજાનો હોતીતિ? સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અપ્પહાનેન. અયઞ્હિ દિવસઞ્ચેવ સકલયામઞ્ચ આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેત્વા પઠમયામાવસાને ચઙ્કમા ઓરુય્હ પાદે ધોવન્તોપિ મૂલકમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તોવ ધોવતિ, તં અવિજહન્તોવ દ્વારં વિવરતિ, મઞ્ચે નિસીદતિ, અવિજહન્તોવ નિદ્દં ઓક્કમતિ. પબુજ્ઝન્તો પન મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ પબુજ્ઝતિ. એવં નિદ્દં ઓક્કમન્તોપિ સતો સમ્પજાનો હોતિ. એવં પન ઞાણધાતુકન્તિ ન રોચયિંસુ.

વુત્તનયેન પનેસ ચિત્તં પરિસોધેત્વા પઠમયામાવસાને ‘‘ઉપાદિન્નકં સરીરં નિદ્દાય સમસ્સાસેસ્સામી’’તિ ચઙ્કમા ઓરુય્હ મૂલકમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તોવ પાદે ધોવતિ, દ્વારં વિવરતિ, મઞ્ચે પન નિસીદિત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનં પહાય, ‘‘ખન્ધાવ ખન્ધેસુ, ધાતુયોવ ધાતૂસુ પટિહઞ્ઞન્તી’’તિ સેનાસનં પચ્ચવેક્ખન્તો કમેન નિદ્દં ઓક્કમતિ, પબુજ્ઝન્તો પન મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ પબુજ્ઝતિ. એવં નિદ્દં ઓક્કમન્તોપિ સતો સમ્પજાનો નામ હોતીતિ વેદિતબ્બો.

ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તિવઙ્ગિકા પુબ્બભાગવિપસ્સનાવ કથિતા. એત્તકેનેવ પન વોસાનં અનાપજ્જિત્વા તાનેવ ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ભિક્ખુ અરહત્તં પાપુણાતીતિ. એવં યાવ અરહત્તા દેસના કથેતબ્બા.

૩. કુમ્મોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૦. તતિયે કુમ્મોતિ અટ્ઠિકુમ્મો. કચ્છપોતિ તસ્સેવ વેવચનં. અનુનદીતીરેતિ નદિયા અનુતીરે. ગોચરપસુતોતિ ‘‘સચે કિઞ્ચિ ફલાફલં લભિસ્સામિ, ખાદિસ્સામી’’તિ ગોચરત્થાય પસુતો ઉસ્સુક્કો તન્નિબન્ધો. સમોદહિત્વાતિ સમુગ્ગે વિય પક્ખિપિત્વા. સઙ્કસાયતીતિ અચ્છતિ. સમોદહન્તિ સમોદહન્તો ઠપેન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા કુમ્મો અઙ્ગાનિ સકે કપાલે સમોદહન્તો સિઙ્ગાલસ્સ ઓતારં ન દેતિ, ન ચ નં સિઙ્ગાલો પસહતિ, એવં ભિક્ખુ અત્તનો મનોવિતક્કે સકે આરમ્મણકપાલે સમોદહન્તો કિલેસમારસ્સ ઓતારં ન દેતિ, ન ચ નં મારો પસહતિ.

અનિસ્સિતોતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો. અઞ્ઞમહેઠયાનોતિ અઞ્ઞં કઞ્ચિ પુગ્ગલં અવિહેઠેન્તો. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. નૂપવદેય્ય કઞ્ચીતિ અઞ્ઞં કઞ્ચિ પુગ્ગલં સીલવિપત્તિયા વા આચારવિપત્તિયા વા અત્તાનં ઉક્કંસેતુકામતાય વા પરં વમ્ભેતુકામતાય વા ન ઉપવદેય્ય, અઞ્ઞદત્થુ પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠપેત્વા, ‘‘કાલેન વક્ખામિ, નો અકાલેન, ભૂતેન વક્ખામિ, નો અભૂતેન, સણ્હેન વક્ખામિ, નો ફરુસેન, અત્થસંહિતેન વક્ખામિ, નો અનત્થસંહિતેન, મેત્તચિત્તો વક્ખામિ, નો દોસન્તરો’’તિ એવં ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેનેવ ચિત્તેન વિહરતિ.

૪. પઠમદારુક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૧. ચતુત્થે અદ્દસાતિ ગઙ્ગાતીરે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો અદ્દસ. વુય્હમાનન્તિ ચતુરસ્સં તચ્છેત્વા પબ્બતન્તરે ઠપિતં વાતાતપેન સુપરિસુક્ખં પાવુસ્સકે મેઘે વસ્સન્તે ઉદકેન ઉપ્લવિત્વા અનુપુબ્બેન ગઙ્ગાય નદિયા સોતે પતિતં તેન સોતેન વુય્હમાનં. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ ‘‘ઇમિના દારુક્ખન્ધેન સદિસં કત્વા મમ સાસને સદ્ધાપબ્બજિતં કુલપુત્તં દસ્સેસ્સામી’’તિ ધમ્મં દેસેતુકામતાય આમન્તેસિ. અમું મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાનન્તિ ઇદં પન અટ્ઠદોસવિમુત્તત્તા સોતપટિપન્નસ્સ દારુક્ખન્ધસ્સ અપરે સમુદ્દપત્તિયા અન્તરાયકરે અટ્ઠ દોસે દસ્સેતું આરભિ.

તત્રસ્સ એવં અટ્ઠદોસવિમુત્તતા વેદિતબ્બા – એકો હિ ગઙ્ગાય નદિયા અવિદૂરે પબ્બતતલે જાતો નાનાવલ્લીહિ પલિવેઠિતો પણ્ડુપલાસતં આપજ્જિત્વા ઉપચિકાદીહિ ખજ્જમાનો તસ્મિંયેવ ઠાને અપણ્ણત્તિકભાવં ગચ્છતિ, અયં દારુક્ખન્ધો ગઙ્ગં ઓતરિત્વા વઙ્કટ્ઠાનેસુ વિલાસમાનો સાગરં પત્વા મણિવણ્ણે ઊમિપિટ્ઠે સોભિતું ન લભતિ.

અપરો ગઙ્ગાતીરે બહિમૂલો અન્તોસાખો હુત્વા જાતો, અયં કિઞ્ચાપિ કાલેન કાલં ઓલમ્બિનીહિ સાખાહિ ઉદકં ફુસતિ, બહિમૂલત્તા પન ગઙ્ગં ઓતરિત્વા વઙ્કટ્ઠાનેસુ વિલાસમાનો સાગરં પત્વા મણિવણ્ણે ઊમિપિટ્ઠે સોભિતું ન લભતિ.

અપરો મજ્ઝે ગઙ્ગાય જાતો, દળ્હમૂલેન પન સુપ્પતિટ્ઠિતો, બહિ ચસ્સ ગતા વઙ્કસાખા નાનાવલ્લીહિ આબદ્ધા, અયમ્પિ દળ્હમૂલત્તા બહિદ્ધા વલ્લીહિ આબદ્ધત્તા ચ ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… સોભિતું ન લભતિ.

અપરો પતિતટ્ઠાનેયેવ વાલિકાય ઓત્થટો પૂતિભાવં આપજ્જતિ, અયમ્પિ ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરો દ્વિન્નં પાસાણાનં અન્તરે જાતત્તા, સુનિખાતો વિય નિચ્ચલો ઠિતો, આગતાગતં ઉદકં દ્વિધા ફાલેતિ, અયં પાસાણન્તરે સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતત્તા ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરો અબ્ભોકાસટ્ઠાને નભં પૂરેત્વા વલ્લીહિ આબદ્ધો ઠિતો. એકં દ્વે સંવચ્છરે અતિક્કમિત્વા આગતે મહોઘે સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમેતિ, અયમ્પિ નભં પૂરેત્વા ઠિતતાય ચેવ એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા સંવચ્છરાનં અચ્ચયેન સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમનતાય ચ ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરોપિ મજ્ઝે ગઙ્ગાય દીપકે જાતો મુદુક્ખન્ધસાખો ઓઘે આગતે અનુસોતં નિપજ્જિત્વા, ઉદકે ગતે સીસં ઉક્ખિપિત્વા, નચ્ચન્તો વિય તિટ્ઠતિ. યસ્સત્થાય સાગરો ગઙ્ગં એવં વિય વદતિ, ‘‘ભોતિ ગઙ્ગે ત્વં મય્હં ચન્દનસારસલળસારાદીનિ નાનાદારૂનિ આહરસિ, દારુક્ખન્ધં પન નાહરસી’’તિ. સુલભો એસ, દેવ, પુનવારે જાનિસ્સામીતિ. પુનવારે તમ્બવણ્ણેન ઉદકેન આલિઙ્ગમાના વિય આગચ્છતિ. સોપિ તથેવ અનુસોતં નિપજ્જિત્વા, ઉદકે ગતે સીસં ઉક્ખિપિત્વા, નચ્ચન્તો વિય તિટ્ઠતિ. અયં અત્તનો મુદુતાય ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરો ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં પતિતો વાલિકાય ઓત્થરિતો અન્તરસેતુ વિય બહૂનં પચ્ચયો જાતો, ઉભોસુ તીરેસુ વેળુનળકરઞ્જકકુધાદયો ઉપ્લવિત્વા તત્થેવ લગ્ગન્તિ. તથા નાનાવિધા ગચ્છા વુય્હમાના ભિન્નમુસલભિન્નસુપ્પઅહિકુક્કુરહત્થિઅસ્સાદિકુણપાનિપિ તત્થેવ લગ્ગન્તિ. મહાગઙ્ગાપિ નં આસજ્જ ભિજ્જિત્વા દ્વિધા ગચ્છતિ, મચ્છકચ્છપકુમ્ભીલમકરાદયોપિ તત્થેવ વાસં કપ્પેન્તિ. અયમ્પિ તિરિયં પતિત્વા મહાજનસ્સ પચ્ચયત્તકતભાવેન ગઙ્ગં ઓતરિત્વા વઙ્કટ્ઠાનેસુ વિલાસમાનો સાગરં પત્વા મણિવણ્ણે ઊમિપિટ્ઠે સોભિતું ન લભતિ.

ઇતિ ભગવા ઇમેહિ અટ્ઠહિ દોસેહિ વિમુત્તત્તા સોતપટિપન્નસ્સ દારુક્ખન્ધસ્સ અપરે સમુદ્દપત્તિયા અન્તરાયકરે અટ્ઠ દોસે દસ્સેતું અમું મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ ન થલે ઉસ્સીદિસ્સતીતિ થલં નાભિરુહિસ્સતિ. ન મનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતીતિ ‘‘મહા વતાયં દારુક્ખન્ધો’’તિ દિસ્વા, ઉળુમ્પેન તરમાના ગન્ત્વા, ગોપાનસીઆદીનં અત્થાય મનુસ્સા ન ગણ્હિસ્સન્તિ. ન અમનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતીતિ ‘‘મહગ્ઘો અયં ચન્દનસારો, વિમાનદ્વારે નં ઠપેસ્સામા’’તિ મઞ્ઞમાના ન અમનુસ્સા ગણ્હિસ્સન્તિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ સદ્ધિં બાહિરેહિ અટ્ઠહિ દોસેહિ એવં ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં – ગઙ્ગાય અવિદૂરે પબ્બતતલે જાતો તત્થેવ ઉપચિકાદીહિ ખજ્જમાનો અપણ્ણત્તિકભાવં ગતદારુક્ખન્ધો વિય હિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ સાસનસ્સ દૂરીભૂતત્તા અરિયમગ્ગં ઓરુય્હ સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ગઙ્ગાતીરે બહિમૂલો અન્તોસાખો હુત્વા જાતો વિય અચ્છિન્નગિહિબન્ધનો સમણકુટિમ્બિકપુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. અયઞ્હિ ‘‘ચિત્તં નામેતં અનિબદ્ધં, ‘સમણોમ્હી’તિ વદન્તોવ ગિહી હોતિ, ‘ગિહીમ્હી’તિ વદન્તોવ સમણો હોતિ. કો જાનિસ્સતિ, કિં ભવિસ્સતી’’તિ? મહલ્લકકાલે પબ્બજન્તોપિ ગિહિબન્ધનં ન વિસ્સજ્જેતિ. મહલ્લકપબ્બજિતાનઞ્ચ સમ્પત્તિ નામ નત્થિ. તસ્સ સચે ચીવરં પાપુણાતિ, અન્તચ્છિન્નકં વા જિણ્ણદુબ્બણ્ણં વા પાપુણાતિ. સેનાસનમ્પિ વિહારપચ્ચન્તે પણ્ણસાલા વા મણ્ડપો વા પાપુણાતિ. પિણ્ડાય ચરન્તેનાપિ પુત્તનત્તકાનં દારકાનં પચ્છતો ચરિતબ્બં હોતિ, પરિયન્તે નિસીદિતબ્બં હોતિ. તેન સો દુક્ખી દુમ્મનો અસ્સૂનિ મુઞ્ચન્તો, ‘‘અત્થિ મે કુલસન્તકં ધનં, કપ્પતિ નુ ખો તં ખાદન્તેન જીવિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા એકં વિનયધરં પુચ્છતિ – ‘‘કિં, ભન્તે આચરિય, અત્તનો સન્તકં વિચારેત્વા ખાદિતું કપ્પતિ, નો કપ્પતી’’તિ? ‘‘નત્થેત્થ દોસો, કપ્પતેત’’ન્તિ. સો અત્તનો ભજમાનકે કતિપયે દુબ્બચે દુરાચારે ભિક્ખૂ ગહેત્વા, સાયન્હસમયે અન્તોગામં ગન્ત્વા, ગામમજ્ઝે ઠિતો ગામિકે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અમ્હાકં પયોગતો ઉટ્ઠિતં આયં કસ્સ દેથા’’તિ આહ. ભન્તે, તુમ્હે પબ્બજિતા, મયં કસ્સ દસ્સામાતિ? કિં પબ્બજિતાનં અત્તનો સન્તકં ન વટ્ટતીતિ? કુદ્દાલ-પિટકં ગહેત્વા, ખેત્તમરિયાદબન્ધનાદીનિ કરોન્તો નાનાપ્પકારં પુબ્બણ્ણાપરણ્ણઞ્ચેવ ફલાફલે ચ સઙ્ગણ્હિત્વા, હેમન્તગિમ્હવસ્સાનેસુ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં પચાપેત્વા ખાદન્તો સમણકુટુમ્બિકો હુત્વા જીવતિ. કેવલમસ્સ પઞ્ચચૂળકેન દારકેન સદ્ધિં પાદપરિચારિકાવ એકા નત્થિ. અયં પુગ્ગલો કિઞ્ચાપિ ઓલમ્બિનીહિ સાખાહિ ઉદકં ફુસમાનો અન્તોસાખો રુક્ખો વિય ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણાદીસુ ભિક્ખૂનં કાયસામગ્ગિં દેતિ, ગિહિબન્ધનસ્સ પન અચ્છિન્નતાય બહિમૂલત્તા અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ગઙ્ગાય મજ્ઝે જાતો બહિદ્ધા વલ્લીહિ આબદ્ધવઙ્કસાખા વિય સઙ્ઘસન્તકં નિસ્સાય જીવમાનો ભિન્નાજીવપુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. એકચ્ચો ગિહિબન્ધનં પહાય પબ્બજન્તોપિ સારુપ્પટ્ઠાને પબ્બજ્જં ન લભતિ. પબ્બજ્જા હિ નામેસા પટિસન્ધિગ્ગહણસદિસા. યથા મનુસ્સા યત્થ પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ, તેસંયેવ કુલાનં આચારં સિક્ખન્તિ, એવં ભિક્ખૂપિ યેસં સન્તિકે પબ્બજન્તિ, તેસંયેવ આચારં ગણ્હન્તિ. તસ્મા એકચ્ચો અસારુપ્પટ્ઠાને પબ્બજિત્વા ઓવાદાનુસાસનીઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિ પરિબાહિરો હુત્વા પાતોવ મુણ્ડઘટં ગહેત્વા ઉદકતિત્થં ગચ્છતિ, આચરિયુપજ્ઝાયાનં ભત્તત્થાય ખન્ધે પત્તં કત્વા ભત્તસાલં ગચ્છતિ, દુબ્બચસામણેરેહિ સદ્ધિં નાનાકીળં કીળતિ, આરામિકદારકેહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ.

સો દહરભિક્ખુકાલે અત્તનો અનુરૂપેહિ દહરભિક્ખૂહિ ચેવ આરામિકેહિ ચ સદ્ધિં સઙ્ઘભોગં ગન્ત્વા, ‘‘અયં ખીણાસવેહિ અસુકરઞ્ઞો સન્તિકા પટિગ્ગહિતસઙ્ઘભોગો, તુમ્હે સઙ્ઘસ્સ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ન દેથ, ન હિ તુમ્હાકં પવત્તિં સુત્વા રાજા વા રાજમહામત્તા વા અત્તમના ભવિસ્સન્તિ, એથ દાનિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોથા’’તિ કુદ્દાલ-પિટકાનિ ગાહાપેત્વા હેટ્ઠા તળાકમાતિકાસુ કત્તબ્બકિચ્ચાનિ કારાપેત્વા બહું પુબ્બણ્ણાપરણ્ણં વિહારં પવેસેત્વા આરામિકેહિ અત્તનો ઉપકારભાવં સઙ્ઘસ્સ આરોચાપેતિ. સઙ્ઘો ‘‘અયં દહરો બહૂપકારો, ઇમસ્સ સતં વા દ્વિસતં વા દેથા’’તિ દાપેતિ. ઇતિ સો ઇતો ચિતો ચ સઙ્ઘસન્તકેનેવ વડ્ઢન્તો બહિદ્ધા એકવીસતિવિધાહિ અનેસનાહિ બદ્ધો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

પતિતટ્ઠાનેયેવ વાલિકાય ઓત્થરિત્વા પૂતિભાવં આપાદિતરુક્ખો વિય આલસિયમહગ્ઘસો વેદિતબ્બો. એવરૂપઞ્હિ પુગ્ગલં આમિસચક્ખું પચ્ચયલોલં વિસ્સટ્ઠઆચરિયુપજ્ઝાયવત્તં ઉદ્દેસપરિપુચ્છાયોનિસોમનસિકારવજ્જિતં સન્ધાય પઞ્ચ નીવરણાનિ અત્થતો એવં વદન્તિ – ‘‘ભો, કસ્સ સન્તિકં ગચ્છામા’’તિ? અથ થિનમિદ્ધં ઉટ્ઠાય એવમાહ – ‘‘કિં ન પસ્સથ? એસો અસુકવિહારવાસી કુસીતપુગ્ગલો અસુકં નામ ગામં ગન્ત્વા યાગુમત્થકે યાગું, પૂવમત્થકે પૂવં, ભત્તમત્થકે ભત્તં અજ્ઝોહરિત્વા વિહારં આગમ્મ વિસ્સટ્ઠસબ્બવત્તો ઉદ્દેસાદિવિરહિતો મઞ્ચં ઉપગચ્છન્તો મય્હં ઓકાસં કરોતી’’તિ.

તતો કામચ્છન્દનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘ભો, તવ ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ, ઇદાનેવ સો નિદ્દાયિત્વા કિલેસાનુરઞ્જિતોવ પબુજ્ઝિત્વા કામવિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’’તિ. તતો બ્યાપાદનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ. ઇદાનેવ નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતો ‘વત્તપટિવત્તં કરોહી’તિ વુચ્ચમાનો, ‘ભો, ઇમે અત્તનો કમ્મં અકત્વા અમ્હેસુ બ્યાવટા’તિ નાનપ્પકારં ફરુસવચનં વદન્તો અક્ખીનિ નીહરિત્વા વિચરિસ્સતી’’તિ. તતો ઉદ્ધચ્ચનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ, કુસીતો નામ વાતાહતો અગ્ગિક્ખન્ધો વિય ઉદ્ધતો હોતી’’તિ. અથ કુકુચ્ચનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ, કુસીતો નામ કુક્કુચ્ચપકતોવ હોતિ, અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞં કપ્પિયે ચ અકપ્પિયસઞ્ઞં ઉપ્પાદેતી’’તિ. અથ વિચિકિચ્છાનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ. એવરૂપો હિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ મહાવિચિકિચ્છં ઉપ્પાદેસી’’તિ. એવં આલસિયમહગ્ઘસં પઞ્ચ નીવરણાનિ ચણ્ડસુનખાદયો વિય સિઙ્ગચ્છિન્નં જરગ્ગવં અજ્ઝોત્થરિત્વા ગણ્હન્તિ. સોપિ અરિયમગ્ગસોતં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

દ્વિન્નં પાસાણાનં અન્તરે નિખાતમૂલાકારેન ઠિતરુક્ખો વિય દિટ્ઠિં ઉપ્પાદેત્વા ઠિતો દિટ્ઠિગતિકો વેદિતબ્બો. સો હિ ‘‘અરૂપભવે રૂપં અત્થિ, અસઞ્ઞીભવે ચિત્તં પવત્તતિ, બહુચિત્તક્ખણિકો લોકુત્તરમગ્ગો, અનુસયો ચિત્તવિપ્પયુત્તો, તે ચ સત્તા સન્ધાવન્તિ સંસરન્તી’’તિ વદન્તો અરિટ્ઠો વિય કણ્ટકસામણેરો વિય ચ વિચરતિ. પિસુણવાચો પન હોતિ, ઉપજ્ઝાયાદયો સદ્ધિવિહારિકાદીહિ ભિન્દન્તો વિચરતિ. સોપિ અરિયમગ્ગસોતં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

અબ્ભોકાસે નભં પૂરેત્વા વલ્લીહિ આબદ્ધો ઠિતો એકં દ્વે સંવચ્છરે અતિક્કમિત્વા આગતે મહોઘે સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમનરુક્ખો વિય મહલ્લકકાલે પબ્બજિત્વા પચ્ચન્તે વસમાનો દુલ્લભસઙ્ઘદસ્સનો ચેવ દુલ્લભધમ્મસ્સવનો ચ પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. એકચ્ચો હિ વુડ્ઢકાલે પબ્બજિતો કતિપાહેન ઉપસમ્પદં લભિત્વા પઞ્ચવસ્સકાલે પાતિમોક્ખં પગુણં કત્વા દસવસ્સકાલે વિનયધરત્થેરસ્સ સન્તિકે વિનયકથાકાલે મરિચં વા હરીતકખણ્ડં વા મુખે ઠપેત્વા બીજનેન મુખં પિધાય નિદ્દાયન્તો નિસીદિત્વા લેસકપ્પેન કતવિનયો નામ હુત્વા પત્તચીવરં આદાય પચ્ચન્તં ગચ્છતિ. તત્ર નં મનુસ્સા સક્કરિત્વા ભિક્ખુદસ્સનસ્સ દુલ્લભતાય ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથા’’તિ વિહારં કારેત્વા પુપ્ફૂપગફલૂપગરુક્ખે રોપેત્વા તત્થ વાસેન્તિ.

અથ મહાવિહારસદિસવિહારા બહુસ્સુતા ભિક્ખૂ, ‘‘જનપદે ચીવરરજનાદીનિ કત્વા આગમિસ્સામા’’તિ તત્થ ગચ્છન્તિ. સો તે દિસ્વા, હટ્ઠતુટ્ઠો વત્તપટિવત્તં કત્વા, પુનદિવસે આદાય ભિક્ખાચારગામં પવિસિત્વા, ‘‘અસુકો થેરો સુત્તન્તિકો, અસુકો અભિધમ્મિકો, અસુકો વિનયધરો, અસુકો તેપિટકો, એવરૂપે થેરે કદા લભિસ્સથ, ધમ્મસવનં કારેથા’’તિ વદતિ. ઉપાસકા ‘‘ધમ્મસ્સવનં કારેસ્સામા’’તિ વિહારમગ્ગં સોધેત્વા, સપ્પિતેલાદીનિ આદાય, મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, ધમ્મસ્સવનં કારેસ્સામ, ધમ્મકથિકાનં વિચારેથા’’તિ વત્વા પુનદિવસે આગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તિ.

નેવાસિકત્થેરો આગન્તુકાનં પત્તચીવરાનિ પટિસામેન્તો અન્તોગબ્ભેયેવ દિવસભાગં વીતિનામેતિ. દિવાકથિકો ઉટ્ઠિતો સરભાણકો ઘટેન ઉદકં વમેન્તો વિય સરભાણં ભણિત્વા ઉટ્ઠિતો, તમ્પિ સો ન જાનાતિ. રત્તિકથિકો સાગરં ખોભેન્તો વિય રત્તિં કથેત્વા ઉટ્ઠિતો, તમ્પિ સો ન જાનાતિ. પચ્ચૂસકથિકો કથેત્વા ઉટ્ઠાસિ, તમ્પિ સો ન જાનાતિ. પાતોવ પન ઉટ્ઠાય મુખં ધોવિત્વા, થેરાનં પત્તચીવરાનિ ઉપનામેત્વા, ભિક્ખાચારં ઉપગચ્છન્તો મહાથેરં આહ – ‘‘ભન્તે, દિવાકથિકો કતરં જાતકં નામ કથેસિ, સરભાણકો કતરં સુત્તં નામ ભણિ, રત્તિકથિકો કતરં ધમ્મકથં નામ કથેસિ, પચ્ચૂસકથિકો કતરં જાતકં નામ કથેસિ, ખન્ધા નામ કતિ, ધાતુયો નામ કતિ, આયતના નામ કતી’’તિ. એવરૂપો એકં દ્વે સંવચ્છરાનિ અતિક્કમિત્વા ભિક્ખુદસ્સનઞ્ચેવ ધમ્મસ્સવનઞ્ચ લભન્તોપિ ઓઘે આગતે ઉદકેન સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમિતરુક્ખસદિસો હોતિ. સો એવં સઙ્ઘદસ્સનતો ચ ધમ્મસ્સવનતો ચ પટિક્કમ્મ દૂરે વસન્તો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

મજ્ઝે ગઙ્ગાય દીપકે જાતો મુદુરુક્ખો વિય મધુરસ્સરભાણકપુગ્ગલો વેદિતબ્બો. સો હિ અભિઞ્ઞાતાનિ અભિઞ્ઞાતાનિ વેસ્સન્તરાદીનિ જાતકાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા, દુલ્લભભિક્ખુદસ્સનં પચ્ચન્તં ગન્ત્વા, તત્થ ધમ્મકથાય પસાદિતહદયેન જનેન ઉપટ્ઠિયમાનો અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ કતે સમ્પન્નપુપ્ફફલરુક્ખે નન્દનવનાભિરામે વિહારે વસતિ. અથસ્સ ભારહારભિક્ખૂ તં પવત્તિં સુત્વા, ‘‘અસુકો કિર એવં ઉપટ્ઠાકેસુ પટિબદ્ધચિત્તો વિહરતિ. પણ્ડિતો ભિક્ખુ પટિબલો બુદ્ધવચનં વા ઉગ્ગણ્હિતું, કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિકાતું, આનેત્વા તેન સદ્ધિં અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં ઉગ્ગણ્હિસ્સામ, અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ તત્થ ગચ્છન્તિ.

સો તેસં વત્તં કત્વા સાયન્હસમયં વિહારચારિકં નિક્ખન્તેહિ તેહિ ‘‘ઇમં, આવુસો, ચેતિયં તયા કારિત’’ન્તિ પુટ્ઠો, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વદતિ. ‘‘અયં બોધિ, અયં મણ્ડપો, ઇદં ઉપોસથાગારં, એસા અગ્ગિસાલા, અયં ચઙ્કમો તયા કારિતો. ઇમે રુક્ખે રોપાપેત્વા તયા નન્દનવનાભિરામો વિહારો કારિતો’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ, વદતિ.

સો સાયં થેરુપટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા પુચ્છતિ – ‘‘કસ્મા, ભન્તે, આગતત્થા’’તિ? ‘‘આવુસો, તં આદાય ગન્ત્વા, અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં ઉગ્ગણ્હિત્વા, અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં, અસુકસ્મિં નામ અરઞ્ઞે સમગ્ગા સમણધમ્મં કરિસ્સામાતિ ઇમિના કારણેન આગતમ્હા’’તિ. સાધુ, ભન્તે, તુમ્હે નામ મય્હં અત્થાય આગતા, અહમ્પિ ચિરનિવાસેન ઇધ ઉક્કણ્ઠિતો ગચ્છામિ, પત્તચીવરં ગણ્હામિ, ભન્તેતિ. આવુસો, સામણેરદહરા મગ્ગકિલન્તા, અજ્જ વસિત્વા સ્વે પચ્છાભત્તં ગમિસ્સામાતિ. સાધુ, ભન્તેતિ પુનદિવસે તેહિ સદ્ધિં પિણ્ડાય પવિસતિ. ગામવાસિનો ‘‘અમ્હાકં અય્યો બહૂ આગન્તુકે ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગતો’’તિ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા યાગું પાયેત્વા સુખનિસિન્નકથં સુત્વા ભત્તં અદંસુ. થેરા ‘‘ત્વં, આવુસો, અનુમોદનં કત્વા નિક્ખમ, મયં ઉદકફાસુકટ્ઠાને ભત્તકિચ્ચં કરિસ્સામા’’તિ નિક્ખન્તા.

ગામવાસિનો અનુમોદનં સુત્વા પુચ્છિંસુ, ‘‘કુતો, ભન્તે, થેરા આગતા’’તિ? એતે અમ્હાકં આચરિયુપજ્ઝાયા સમાનુપજ્ઝાયા સન્દિટ્ઠા સમ્ભત્તાતિ. કસ્મા આગતાતિ? મં ગહેત્વા ગન્તુકામતાયાતિ. તુમ્હે પન ગન્તુકામાતિ? આમાવુસોતિ. કિં વદેથ, ભન્તે, અમ્હેહિ કસ્સ ઉપોસથાગારં કારિતં, કસ્સ ભોજનસાલા, કસ્સ અગ્ગિસાલાદયો કારિતા, મયં મઙ્ગલામઙ્ગલેસુ કસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામાતિ? મહાઉપાસિકાયોપિ તત્થેવ નિસીદિત્વા અસ્સૂનિ પવત્તયિંસુ. દહરો ‘‘તુમ્હેસુ એવં દુક્ખિતેસુ અહં ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામિ? થેરે ઉય્યોજેસ્સામી’’તિ વિહારં ગતો.

થેરાપિ કતભત્તકિચ્ચા પત્તચીવરાનિ ગહેત્વા નિસિન્ના તં દિસ્વાવ, ‘‘કિં, આવુસો, ચિરાયસિ, દિવા હોતિ, ગચ્છામા’’તિ આહંસુ. આમ, ભન્તે, તુમ્હે સુખિતા, અસુકગેહસ્સ ઇટ્ઠકામૂલં ઠિતસણ્ઠાનેનેવ ઠિતં, અસુકગેહાદીનં ચિત્તકમ્મમૂલાદીનિ અત્થિ, ગતસ્સાપિ મે ચિત્તવિક્ખેપો ભવિસ્સતિ, તુમ્હે પુરતો ગન્ત્વા અસુકવિહારે ચીવરધોવનરજનાદીનિ કરોથ, અહં તત્થ સમ્પાપુણિસ્સામીતિ. તે તસ્સ ઓસક્કિતુકામતં ઞત્વા ત્વં પચ્છા આગચ્છેય્યાસીતિ પક્કમિંસુ.

સો થેરે અનુગન્ત્વા નિવત્તો વિહારમેવ આગન્ત્વા ભોજનસાલાદીનિ ઓલોકેન્તો વિહારં રામણેય્યકં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સાધુ વતમ્હિ ન ગતો. સચે અગમિસ્સં, કોચિ, દેવ, ધમ્મકથિકો આગન્ત્વા, સબ્બેસં મનં ભિન્દિત્વા, વિહારં અત્તનો નિકાયસન્તકં કરેય્ય, અથ મયા પચ્છા આગન્ત્વા એતસ્સ પચ્છતો લદ્ધપિણ્ડં ભુઞ્જન્તેન ચરિતબ્બં ભવિસ્સતી’’તિ.

સો અપરેન સમયેન સુણાતિ, ‘‘તે કિર ભિક્ખૂ ગતટ્ઠાને એકનિકાયદ્વેનિકાયએકપિટકદ્વેપિટકાદિવસેન બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા અટ્ઠકથાચરિયા જાતા વિનયધરા જાતા સતપરિવારાપિ સહસ્સપરિવારાપિ ચરન્તિ. યે પનેત્થ સમણધમ્મં કાતું ગતા, તે ઘટેન્તા વાયમન્તા સોતાપન્ના જાતા, સકદાગામિનો અનાગામિનો અરહન્તો જાતા, મહાસક્કારેન પરિનિબ્બુતા’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અહમ્પિ અગમિસ્સં, મય્હમ્પેસા સમ્પત્તિ અભવિસ્સ, ઇમં પન ઠાનં મુઞ્ચિતું અસક્કોન્તો અતિવિય પરિહીનમ્હી’’તિ. અયં પુગ્ગલો અત્તનો મુદુતાય તં ઠાનં અમુઞ્ચન્તો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં પતિત્વા, વાલિકાય ઓત્થટભાવેન અન્તરસેતુ વિય હુત્વા, બહૂનં પચ્ચયો જાતરુક્ખો વિય રથવિનીતમહાઅરિયવંસચન્દોપમાદિપટિપદાસુ અઞ્ઞતરં પટિપદં ઉગ્ગહેત્વા ઠિતો ઓલીનવુત્તિકો પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. સો હિ તં પટિપત્તિનિસ્સિતં ધમ્મં ઉગ્ગહેત્વા પકતિયા મઞ્જુસ્સરો ચિત્તલપબ્બતાદિસદિસં મહન્તં ઠાનં ગન્ત્વા ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિ કરોતિ. અથ નં ધમ્મસ્સવનગ્ગં પત્તં આગન્તુકા દહરા ‘‘ધમ્મં કથેહી’’તિ વદન્તિ. સો સમ્મા ઉગ્ગહિતં ધમ્મં પટિપદં દીપેત્વા કથેતિ. અથસ્સ પંસુકૂલિકપિણ્ડપાતિકાદયો સબ્બે થેરનવમજ્ઝિમા ભિક્ખૂ ‘‘અહો સપ્પુરિસો’’તિ અત્તમના ભવન્તિ.

સો કસ્સચિ નિદાનમત્તં, કસ્સચિ ઉપડ્ઢગાથં, કસ્સચિ ગાથં ઉપટ્ઠાપેન્તો અયપટ્ટકેન આબન્ધન્તો વિય દહરસામણેરે સઙ્ગણ્હિત્વા મહાથેરે ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં પોરાણકવિહારો અત્થિ, એત્થ કોચિ તત્રુપ્પાદો’’તિ?, પુચ્છતિ. થેરા – ‘‘કિં વદેસિ, આવુસો, ચતુવીસતિ કરીસસહસ્સાનિ તત્રુપ્પાદો’’તિ. ભન્તે, તુમ્હે એવં વદેથ, ઉદ્ધને પન અગ્ગિપિ ન જલતીતિ. આવુસો, મહાવિહારવાસીહિ લદ્ધા નામ એવમેવ નસ્સન્તિ, ન કોચિ સણ્ઠપેતીતિ. ભન્તે, પોરાણકરાજૂહિ દિન્નં ખીણાસવેહિ પટિગ્ગહિતં કસ્મા એતે નાસેન્તીતિ? આવુસો, તાદિસેન ધમ્મકથિકેન સક્કા ભવેય્ય લદ્ધુન્તિ. ભન્તે, મા એવં વદેથ, અમ્હે પટિપત્તિદીપકધમ્મકથિકા નામ, તુમ્હે મં ‘‘સઙ્ઘકુટુમ્બિકો વિહારુપટ્ઠાકો’’તિ મઞ્ઞમાના કાતુકામાતિ. કિં નુ ખો, આવુસો, અકપ્પિયમેતં, તુમ્હાદિસેહિ પન કથિતે અમ્હાકં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ? તેન હિ, ભન્તે, આરામિકેસુ આગતેસુ અમ્હાકં ભારં કરોથ, એકં કપ્પિયદ્વારં કથેસ્સામાતિ.

સો પાતોવ ગન્ત્વા, સન્નિપાતસાલાયં ઠત્વા, આરામિકેસુ આગતેસુ ‘‘ઉપાસકા અસુકખેત્તે ભાગો કુહિં, અસુકખેત્તે કહાપણં કુહિ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા, અઞ્ઞસ્સ ખેત્તં ગહેત્વા, અઞ્ઞસ્સ દેતિ. એવં અનુક્કમેન તં તં પટિસેધેન્તો તસ્સ તસ્સ દેન્તો તથા અકાસિ, યથા યાગુહત્થા પૂવહત્થા ભત્તહત્થા તેલમધુફાણિતઘતાદિહત્થા ચ અત્તનોવ સન્તિકં આગચ્છન્તિ. સકલવિહારો એકકોલાહલો હોતિ, પેસલા ભિક્ખૂ નિબ્બિજ્જ અપક્કમિંસુ.

સોપિ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વિસ્સટ્ઠકાનં બહૂનં દુબ્બચપુગ્ગલાનં ઉપજ્ઝં દેન્તો વિહારં પૂરેતિ. આગન્તુકા ભિક્ખૂ વિહારદ્વારે ઠત્વાવ ‘‘વિહારે કે વસન્તી’’તિ, પુચ્છિત્વા, ‘‘એવરૂપા નામ ભિક્ખૂ’’તિ સુત્વા બાહિરેનેવ પક્કમન્તિ. અયં પુગ્ગલો સાસને તિરિયં નિપન્નતાય મહાજનસ્સ પચ્ચયભાવં ઉપગતો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ભગવન્તં એતદવોચાતિ ‘‘નિબ્બાનપબ્ભારા’’તિ પદેન ઓસાપિતં ધમ્મદેસનં ઞત્વા અનુસન્ધિકુસલતાય એતં ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તથાગતોપિ હિ ઇમિસ્સં પરિસતિ નિસિન્નો ‘‘અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ અત્થિ, સો મં પઞ્હં પુચ્છિસ્સતી’’તિ તસ્સેવ ઓકાસકરણત્થાય ઇમસ્મિં ઠાને દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ઇદાનિ ઓરિમં તીરન્તિઆદિના નયેન વુત્તેસુ અજ્ઝત્તિકાયતનાદીસુ એવં ઉપગમનાનુપગમનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘મય્હં ચક્ખુ-પસન્નં, અહં અપ્પમત્તકમ્પિ રૂપારમ્મણં પટિવિજ્ઝિતું સક્કોમી’’તિ એતં નિસ્સાય ચક્ખું અસ્સાદેન્તોપિ તિમિરકવાતાદીહિ ઉપહતપસાદો ‘‘અમનાપં મય્હં ચક્ખુ, મહન્તમ્પિ રૂપારમ્મણં વિભાવેતું ન સક્કોમી’’તિ દોમનસ્સં આપજ્જન્તોપિ ચક્ખાયતનં ઉપગચ્છતિ નામ. અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ તિણ્ણં લક્ખણાનં વસેન વિપસ્સન્તો પન ન ઉપગચ્છતિ નામ. સોતાદીસુપિ એસેવ નયો.

મનાયતને પન ‘‘મનાપં વત મે મનો, કિઞ્ચિ વામતો અગ્ગહેત્વા સબ્બં દક્ખિણતોવ ગણ્હાતી’’તિ વા ‘‘મનેન મે ચિન્તિતચિન્તિતસ્સ અલાભો નામ નત્થી’’તિ વા એવં અસ્સાદેન્તોપિ, ‘‘દુચિન્તિતચિન્તિતસ્સ મે મનો અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી’’તિ એવં દોમનસ્સં ઉપ્પાદેન્તોપિ મનાયતનં ઉપગચ્છતિ નામ. ઇટ્ઠે પન રૂપે રાગં, અનિટ્ઠે પટિઘં ઉપ્પાદેન્તો રૂપાયતનં ઉપગચ્છતિ નામ. સદ્દાયતનાદીસુપિ એસેવ નયો.

નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ મજ્ઝે સંસીદિત્વા થલં પત્તં દારુક્ખન્ધં સણ્હથૂલવાલિકા પિદહતિ, સો પુન સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કોતિ, એવં નન્દીરાગેન આબદ્ધો પુગ્ગલો ચતૂસુ મહાઅપાયેસુ પતિતો મહાદુક્ખેન પિધીયતિ, સો અનેકેહિપિ વસ્સસહસ્સેહિ પુન સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કોતિ. તેન વુત્તં ‘‘નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

અસ્મિમાનસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ થલે આરુળ્હો દારુક્ખન્ધો હેટ્ઠા ગઙ્ગોદકેન ચેવ ઉપરિ વસ્સેન ચ તેમેન્તો અનુક્કમેન સેવાલપરિયોનદ્ધો ‘‘પાસાણો નુ ખો એસ ખાણુકો’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, એવમેવ અસ્મિમાનેન ઉન્નતો પુગ્ગલો પંસુકૂલિકટ્ઠાને પંસુકૂલિકો હોતિ, ધમ્મકથિકટ્ઠાને ધમ્મકથિકો, ભણ્ડનકારકટ્ઠાને ભણ્ડનકારકો, વેજ્જટ્ઠાને વેજ્જો, પિસુણટ્ઠાને પિસુણો. સો નાનપ્પકારં અનેસનં આપજ્જન્તો તાહિ તાહિ આપત્તીહિ પલિવેઠિતો ‘‘અત્થિ નુ ખો અસ્સ અબ્ભન્તરે કિઞ્ચિ સીલં, ઉદાહુ નત્થી’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘અસ્મિમાનસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનન્તિ યથા હિ આવટ્ટે પતિતદારુખન્ધો અન્તોયેવ પાસાણાદીસુ આહતસમબ્ભાહતો ભિજ્જિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ, એવં પઞ્ચકામગુણાવટ્ટે પતિતપુગ્ગલો ચતૂસુ અપાયેસુ કમ્મકારણખુપ્પિપાસાદિદુક્ખેહિ આહતસમબ્ભાહતો દીઘરત્તં ચુણ્ણવિચુણ્ણતં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચન’’ન્તિ.

દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. પાપધમ્મોતિ લામકધમ્મો. અસુચીતિ ન સુચિ. સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ ‘‘ઇમસ્સ મઞ્ઞે ઇમસ્સ મઞ્ઞે ઇદં કમ્મ’’ન્તિ એવં પરેહિ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો. સઙ્કાય વા પરેસં સમાચારં સરતીતિપિ સઙ્કસ્સરસમાચારો. તસ્સ હિ દ્વે તયો જને કથેન્તે દિસ્વા, ‘‘મમ દોસં મઞ્ઞે કથેન્તી’’તિ તેસં સમાચારં સઙ્કસ્સરતિ ધાવતીતિ સઙ્કસ્સરસમાચારો.

સમણપટિઞ્ઞોતિ સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘કિત્તકા વિહારે સમણા’’તિ ગણનાય આરદ્ધાય ‘‘અહમ્પિ સમણો, અહમ્પિ સમણો’’તિ પટિઞ્ઞં દેતિ, સલાકગ્ગહણાદીનિ કરોતિ. બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞોતિ ઉપોસથપવારણાદીસુ ‘‘અહમ્પિ બ્રહ્મચારી’’તિ પટિઞ્ઞાય તાનિ કમ્માનિ પવિસતિ. અન્તોપૂતીતિ વક્કહદયાદીસુ અપૂતિકસ્સપિ ગુણાનં પૂતિભાવેન, અન્તોપૂતિ. અવસ્સુતોતિ રાગેન તિન્તો. કસમ્બુજાતોતિ રાગાદીહિ કિલેસેહિ કચવરજાતો.

એતદવોચાતિ ગોગણં ગઙ્ગાતીરાભિમુખં કત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા, ‘‘સત્થા ઓરિમતીરાદીનં અનુપગચ્છન્તાદિવસેન સક્કા પટિપત્તિં પૂરેતુન્તિ વદતિ. યદિ એવં પૂરેતું સક્કા, અહં પબ્બજિત્વા પૂરેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘અહં ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ.

વચ્છગિદ્ધિનિયોતિ વચ્છેસુ સસ્નેહા થનેહિ ખીરં પગ્ઘરન્તેહિ વચ્છકસ્નેહેન સયમેવ ગમિસ્સન્તીતિ. નિય્યાતેહેવાતિ નિય્યાતેહિયેવ. ગાવીસુ હિ અનિય્યાતિતાસુ ગોસામિકા આગન્ત્વા, ‘‘એકા ગાવી ન દિસ્સતિ, એકો ગોણો, એકો વચ્છકો ન દિસ્સતી’’તિ તુય્હં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો વિચરિસ્સન્તિ, ઇતિ તે અફાસુકં ભવિસ્સતિ. પબ્બજ્જા ચ નામેસા સઇણસ્સ ન રુહતિ, અણણા પબ્બજ્જા ચ બુદ્ધાદીહિ સંવણ્ણિતાતિ દસ્સનત્થં એવમાહ. નિય્યાતાતિ નિય્યાતિતા. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૫. દુતિયદારુક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૨. પઞ્ચમે કિમિલાયન્તિ કિમિલાનામકે નગરે. સંકિલિટ્ઠન્તિ પટિચ્છન્નકાલતો પટ્ઠાય અસંકિલિટ્ઠા નામ આપત્તિ નત્થિ, એવરૂપં સંકિલિટ્ઠં આપત્તિં. ન વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતીતિ પરિવાસમાનત્તઅબ્ભાનેહિ વુટ્ઠાનં ન દિસ્સતિ.

૬. અવસ્સુતપરિયાયસુત્તવણ્ણના

૨૪૩. છટ્ઠે નવં સન્થાગારન્તિ અધુના કારિતં સન્થાગારં, એકા મહાસાલાતિ અત્થો. ઉય્યોગકાલાદીસુ હિ રાજાનો તત્થ ઠત્વા, ‘‘એત્તકા પુરતો ગચ્છન્તુ, એત્તકા પચ્છા, એત્તકા ઉભોહિ પસ્સેહિ, એત્તકા હત્થી અભિરુહન્તુ, એત્તકા અસ્સે, એત્તકા રથેસુ તિટ્ઠન્તૂ’’તિ એવં સન્થં કરોન્તિ, મરિયાદં બન્ધન્તિ, તસ્મા તં ઠાનં સન્થાગારન્તિ વુચ્ચતિ. ઉય્યોગટ્ઠાનતો ચ આગન્ત્વા યાવ ગેહેસુ અલ્લગોમયપરિભણ્ડાદીનિ કારેન્તિ, તાવ દ્વે તીણિ દિવસાનિ તે રાજાનો તત્થ સન્થરન્તીતિપિ સન્થાગારં. તેસં રાજૂનં સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિપિ સન્થાગારં. ગણરાજાનો હિ તે, તસ્મા ઉપ્પન્નં કિચ્ચં એકસ્સ વસેન ન છિજ્જતિ, સબ્બેસં છન્દોપિ લદ્ધું વટ્ટતિ, તસ્મા સબ્બે તત્થ સન્નિપતિત્વા અનુસાસન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિપિ સન્થાગાર’’ન્તિ. યસ્મા પન તે તત્થ સન્નિપતિત્વા, ‘‘ઇમસ્મિં કાલે કસિતું વટ્ટતિ, ઇમસ્મિં કાલે વપિતુ’’ન્તિ એવમાદિના નયેન ઘરાવાસકિચ્ચાનિ સમ્મન્તયન્તિ, તસ્મા છિદ્દાવછિદ્દં ઘરાવાસં તત્થ સન્થરન્તીતિપિ, સન્થાગારં. અચિરકારિતં હોતીતિ ઇટ્ઠકકમ્મસુધાકમ્મચિત્તકમ્માદિવસેન સુસજ્જિતં દેવવિમાનં વિય અધુના નિટ્ઠાપિતં. સમણેન વાતિ એત્થ યસ્મા ઘરવત્થુપરિગ્ગહણકાલેયેવ દેવતા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ‘‘દેવેન વા’’તિ અવત્વા, ‘‘સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેના’’તિ વુત્તં.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ સન્થાગારં નિટ્ઠિતન્તિ સુત્વા ‘‘ગચ્છામ નં પસ્સિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા દ્વારકોટ્ઠકતો પટ્ઠાય સબ્બં ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં સન્થાગારં અતિવિય મનોરમં સસ્સિરિકં. કેન પઠમં પરિભુત્તં અમ્હાકં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘અમ્હાકં ઞાતિસેટ્ઠસ્સ પઠમં દિય્યમાનેપિ સત્થુનોવ અનુચ્છવિકં, દક્ખિણેય્યવસેન દિય્યમાનેપિ સત્થુનોવ અનુચ્છવિકં, તસ્મા સત્થારં પઠમં પરિભુઞ્જાપેસ્સામ, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ આગમનં કરિસ્સામ, ભિક્ખુસઙ્ઘે આગતે તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતિ, સત્થારં તિયામરત્તિં અમ્હાકં ધમ્મકથં કથાપેસ્સામ, ઇતિ તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તં પચ્છા મયં પરિભુઞ્જિસ્સામ, એવં નો દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ.

યેન નવં સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ તંદિવસં કિર સન્થાગારં કિઞ્ચાપિ રાજકુલાનં દસ્સનત્થાય દેવવિમાનં વિય સુસજ્જિતં હોતિ સુપટિજગ્ગિતં, બુદ્ધારહં પન કત્વા અપઞ્ઞત્તં. બુદ્ધા હિ નામ અરઞ્ઞજ્ઝાસયા અરઞ્ઞારામા અન્તોગામે વસેય્યું વા નો વા, તસ્મા ‘‘ભગવતો મનં જાનિત્વાવ, પઞ્ઞાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા, તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ, ઇદાનિ પન મનં લભિત્વા પઞ્ઞાપેતુકામા યેન સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ.

સબ્બસન્થરિં સન્થાગારં સન્થરિત્વાતિ યથા સબ્બમેવ સન્થતં હોતિ, એવં તં સન્થરાપેત્વા. સબ્બપઠમં તાવ ‘‘ગોમયં નામ સબ્બમઙ્ગલેસુ વટ્ટતી’’તિ સુધાપરિકમ્મકતમ્પિ ભૂમિં અલ્લગોમયેન ઓપુઞ્જાપેત્વા, પરિસુક્ખભાવં ઞત્વા, યથા અક્કન્તટ્ઠાને પદં પઞ્ઞાયતિ, એવં ચતુજ્જાતિયગન્ધેહિ લિમ્પાપેત્વા ઉપરિ નાનાવણ્ણકટસારકે સન્થરિત્વા તેસં ઉપરિ મહાપિટ્ઠિકકોજવે આદિં કત્વા હત્થત્થરઅસ્સત્થરસીહત્થરબ્યગ્ઘત્થરચન્દત્થરકસૂરિયત્થરકચિત્તત્થરકાદીહિ નાનાવણ્ણેહિ અત્થરકેહિ સન્થરિતબ્બયુત્તકં સબ્બોકાસં સન્થરાપેસું. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બસન્થરિં સન્થાગારં સન્થરિત્વા’’તિ.

આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વાતિ મજ્ઝટ્ઠાને તાવ મઙ્ગલથમ્ભં નિસ્સાય મહારહં બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા, તત્થ તત્થ યં યં મુદુકઞ્ચ મનોરમઞ્ચ પચ્ચત્થરણં, તં તં પચ્ચત્થરિત્વા ઉભતોલોહિતકં મનુઞ્ઞદસ્સનં ઉપધાનં ઉપદહિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકવિચિત્તવિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધદામપુપ્ફદામપત્તદામાદીહિ અલઙ્કરિત્વા સમન્તા દ્વાદસહત્થે ઠાને પુપ્ફજાલં કારેત્વા, તિંસહત્થમત્તં ઠાનં પટસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા પચ્છિમભિત્તિં નિસ્સાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પલ્લઙ્કપીઠઅપસ્સયપીઠમુણ્ડપીઠાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ઉપરિ સેતપચ્ચત્થરણેહિ પચ્ચત્થરાપેત્વા પાચીનભિત્તિં નિસ્સાય અત્તનો અત્તનો મહાપિટ્ઠિકકોજવે પઞ્ઞાપેત્વા મનોરમાનિ હંસલોમાદિપૂરિતાનિ ઉપધાનાનિ ઠપાપેસું ‘‘એવં અકિલમમાના સબ્બરત્તિં ધમ્મં સુણિસ્સામા’’તિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા’’તિ.

ઉદકમણિકં પતિટ્ઠાપેત્વાતિ મહાકુચ્છિકં ઉદકચાટિં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘એવં ભગવા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ યથારુચિયા હત્થે વા ધોવિસ્સન્તિ પાદે વા, મુખં વા વિક્ખાલેસ્સન્તી’’તિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ મણિવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ પૂરાપેત્વા વાસત્થાય નાનાપુપ્ફાનિ ચેવ ઉદકવાસચુણ્ણાનિ ચ પક્ખિપિત્વા કદલિપણ્ણેહિ પિદહિત્વા પતિટ્ઠાપેસું. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઉદકમણિકં પતિટ્ઠાપેત્વા’’તિ.

તેલપ્પદીપં આરોપેત્વાતિ રજતસુવણ્ણાદિમયદણ્ડદીપિકાસુ યોનકરૂપકિરાતરૂપકાદીનં હત્થે ઠપિતસુવણ્ણરજતાદિમયકપલ્લિકાસુ ચ તેલપ્પદીપં જાલાપેત્વાતિ અત્થો. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ એત્થ પન તે સક્યરાજાનો ન કેવલં સન્થાગારમેવ, અથ ખો યોજનાવટ્ટે કપિલવત્થુસ્મિં નગરવીથિયોપિ સમ્મજ્જાપેત્વા ધજે ઉસ્સાપેત્વા ગેહદ્વારેસુ પુણ્ણઘટે ચ કદલિયો ચ ઠપાપેતેવા સકલનગરં દીપમાલાદીહિ વિપ્પકિણ્ણતારકં વિય કત્વા ‘‘ખીરૂપગે દારકે ખીરં પાયેથ, દહરે કુમારે લહું લહું ભોજેત્વા સયાપેથ, ઉચ્ચાસદ્દં મા કરિત્થ, અજ્જ એકરત્તિં સત્થા અન્તોગામે વસિસ્સતિ, બુદ્ધા નામ અપ્પસદ્દકામા હોન્તી’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા સયં દણ્ડદીપિકા આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન નવં સન્થાગારં તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘યસ્સ દાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ એવં કિર કાલે આરોચિતે ભગવા લાખારસતિન્તરત્તકોવિળારપુપ્ફવણ્ણં રત્તદુપટ્ટં કત્તરિયા પદુમં કન્તેન્તો વિય, સંવિધાય તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તો નિવાસેત્વા સુવણ્ણપામઙ્ગેન પદુમકલાપં પરિક્ખિપન્તો વિય, વિજ્જુલતાસસ્સિરિકં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા રત્તકમ્બલેન ગજકુમ્ભં પરિયોનન્ધન્તો વિય, રતનસતુબ્બેધે સુવણ્ણગ્ઘિકે પવાળજાલં ખિપમાનો વિય સુવણ્ણચેતિયે રત્તકમ્બલકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચન્તો વિય, ગચ્છન્તં પુણ્ણચન્દં રત્તવણ્ણવલાહકેન પટિચ્છાદયમાનો વિય, કઞ્ચનપબ્બતમત્થકે સુપક્કલાખારસં પરિસિઞ્ચન્તો વિય, ચિત્તકૂટપબ્બતમત્થકં વિજ્જુલતાય પરિક્ખિપન્તો વિય ચ સચક્કવાળસિનેરુયુગન્ધરં મહાપથવિં સઞ્ચાલેત્વા ગહિતં નિગ્રોધપલ્લવસમાનવણ્ણં રત્તવરપંસુકૂલં પારુપિત્વા, ગન્ધકુટિદ્વારતો નિક્ખમિ કઞ્ચનગુહતો સીહો વિય ઉદયપબ્બતકૂટતો પુણ્ણચન્દો વિય ચ. નિક્ખમિત્વા પન ગન્ધકુટિપમુખે અટ્ઠાસિ.

અથસ્સ કાયતો મેઘમુખેહિ વિજ્જુકલાપા વિય રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસધારાપરિસેકપિઞ્જરપત્તપુપ્ફફલવિટપે વિય આરામરુક્ખે કરિંસુ. તાવદેવ ચ અત્તનો અત્તનો પત્તચીવરમાદાય મહાભિક્ખુસઙ્ઘો ભગવન્તં પરિવારેસિ. તે પન પરિવારેત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ એવરૂપા અહેસું – અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા વત્તારો વચનક્ખમા ચોદકા પાપગરહિનો સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના. તેહિ પરિવારિતો ભગવા રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણક્ખન્ધો, રત્તપદુમસણ્ડમજ્ઝગતા વિય સુવણ્ણનાવા, પવાળવેદિકાપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણપાસાદો વિરોચિત્થ. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાથેરાપિ નં મેઘવણ્ણં પંસુકૂલં પારુપિત્વા મણિવમ્મવમ્મિકા વિય મહાનાગા પરિવારયિંસુ વન્તરાગા ભિન્નકિલેસા વિજટિતજટા છિન્નબન્ધના કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા.

ઇતિ ભગવા સયં વીતરાગો વીતરાગેહિ, વીતદોસો વીતદોસેહિ, વીતમોહો વીતમોહેહિ, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હેહિ, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસેહિ, સયં બુદ્ધો બહુસ્સુતબુદ્ધેહિ પરિવારિતો પત્તપરિવારિતં વિય કેસરં, કેસરપરિવારિતા વિય કણ્ણિકા, અટ્ઠનાગસહસ્સપરિવારિતો વિય છદ્દન્તો નાગરાજા, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સેનઙ્ગપરિવારિતો વિય ચક્કવત્તિરાજા, મરુગણપરિવારિતો વિય સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મગણપરિવારિતો વિય હારિતમહાબ્રહ્મા, તારાગણપરિવારિતો વિય પુણ્ણચન્દો અસમેન બુદ્ધવેસેન અપરિમાણેન બુદ્ધવિલાસેન કપિલવત્થુગામિમગ્ગં પટિપજ્જિ.

અથસ્સ પુરત્થિમકાયતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ પચ્છિમ-કાયતો, દક્ખિણહત્થતો, વામહત્થતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. ઉપરિ કેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસાવટ્ટેહિ મોરગીવવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. હેટ્ઠા પાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિં અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. એવં સમન્તા અસીતિહત્થટ્ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના કઞ્ચનદણ્ડદીપિકાહિ નિચ્છરિત્વા આકાસં પક્ખન્દજાલા વિય ચાતુદ્દીપિકમહામેઘતો નિક્ખન્તવિજ્જુલતા વિય વિધાવિંસુ. સબ્બદિસાભાગા સુવણ્ણચમ્પકપુપ્ફેહિ વિકિરિયમાના વિય, સુવણ્ણઘટતો નિક્ખન્તસુવણ્ણરસધારાહિ સિઞ્ચમાના વિય, પસારિતસુવણ્ણપટપરિક્ખિત્તા વિય, વેરમ્ભવાતસમુટ્ઠિતકિંસુકકણિકારપુપ્ફચુણ્ણસમોકિણ્ણા વિય વિપ્પભાસિંસુ.

ભગવતોપિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાદ્વત્તિંસવરલક્ખણસમુજ્જલસરીરં સમુગ્ગતતારકં વિય ગગનતલં, વિકસિતમિવ પદુમવનં, સબ્બપાલિફુલ્લો વિય યોજનસતિકો પારિચ્છત્તકો, પટિપાટિયા ઠપિતાનં દ્વત્તિંસચન્દાનં દ્વત્તિંસસૂરિયાનં દ્વત્તિંસચક્કવત્તીનં દ્વત્તિંસદેવરાજાનં દ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાનં વિય વિરોચિત્થ, યથા તં દસહિ પારમીહિ દસહિ ઉપપારમીહિ દસહિ પરમત્થપારમીહિ સમ્મદેવ પૂરિતાહિ સમતિંસપારમિતાહિ અલઙ્કતં. કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દિન્નદાનં રક્ખિતસીલં કતકલ્યાણકમ્મં એકસ્મિં અત્તભાવે ઓતરિત્વા વિપાકં દાતું ઠાનં અલભમાનં સમ્બાધપત્તં વિય અહોસિ. નાવાસહસ્સભણ્ડં એકનાવં આરોપનકાલો વિય, સકટસહસ્સભણ્ડં એકસકટં આરોપનકાલો વિય, પઞ્ચવીસતિયા ગઙ્ગાનં ઓઘસ્સ સમ્ભિજ્જ મુખદ્વારે એકતો રાસિભૂતકાલો વિય અહોસિ.

ઇમાય બુદ્ધસિરિયા ઓભાસમાનસ્સાપિ ચ ભગવતો પુરતો અનેકાનિ દણ્ડદીપિકાસહસ્સાનિ ઉક્ખિપિંસુ, તથા પચ્છતો, વામપસ્સે, દક્ખિણપસ્સે. જાતિસુમનચમ્પકવનમલ્લિકારત્તુપ્પલ-નીલુપ્પલ-બકુલસિન્દુવારપુપ્ફાનિ ચેવ નીલપીતાદિવણ્ણસુગન્ધગન્ધચુણ્ણાનિ ચ ચાતુદ્દીપિકમેઘવિસ્સટ્ઠા ઉદકવુટ્ઠિયો વિય વિપ્પકિરિયિંસુ. પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયનિગ્ઘોસા ચેવ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણપટિસંયુત્તા થુતિઘોસા ચ સબ્બા દિસા પૂરયિંસુ. દેવમનુસ્સનાગસુપણ્ણગન્ધબ્બયક્ખાદીનં અક્ખીનિ અમતપાનં વિય લભિંસુ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા પદસહસ્સેન ગમનવણ્ણં વત્તું વટ્ટતિ. તત્રિદં મુખમત્તં –

‘‘એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નો, કમ્પયન્તો વસુન્ધરં;

અહેઠયન્તો પાણાનિ, યાતિ લોકવિનાયકો.

‘‘દક્ખિણં પઠમં પાદં, ઉદ્ધરન્તો નરાસભો