૮. કિંસુકોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૫. અટ્ઠમે દસ્સનન્તિ પઠમમગ્ગસ્સેતં અધિવચનં. પઠમમગ્ગો હિ કિલેસપહાનકિચ્ચં સાધેન્તો પઠમં નિબ્બાનં પસ્સતિ, તસ્મા દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. ગોત્રભુઞાણં પન કિઞ્ચાપિ મગ્ગતો પઠમતરં પસ્સતિ, પસ્સિત્વા પન કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ કિલેસપહાનસ્સ અભાવેન ન દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. અપિચ ચત્તારોપિ મગ્ગા દસ્સનમેવ. કસ્મા? સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે દસ્સનં વિસુજ્ઝતિ, ફલક્ખણે વિસુદ્ધં. સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગક્ખણે વિસુજ્ઝતિ, ફલક્ખણે વિસુદ્ધન્તિ એવં કથેન્તાનં ભિક્ખૂનં સુત્વા સો ભિક્ખુ ‘‘અહમ્પિ દસ્સનં વિસોધેત્વા અરહત્તફલે પતિટ્ઠિતો દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનં સચ્છિકત્વા વિહરિસ્સામી’’તિ તં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા એવં પુચ્છિ. સો ફસ્સાયતનકમ્મટ્ઠાનિકો છન્નં ફસ્સાયતનાનં વસેન રૂપારૂપધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા અરહત્તં પત્તો. એત્થ હિ પુરિમાનિ પઞ્ચ આયતનાનિ રૂપં, મનાયતનં અરૂપં. ઇતિ સો અત્તના અધિગતમગ્ગમેવ કથેસિ.

અસન્તુટ્ઠોતિ પદેસસઙ્ખારેસુ ઠત્વા કથિતત્તા અસન્તુટ્ઠો. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં પદેસસઙ્ખારેસુ ઠત્વા કથેસિ. સક્કા નુ ખો પદેસસઙ્ખારેસુ ઠત્વા દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનં પાપુણિતુ’’ન્તિ? તતો નં પુચ્છિ – ‘‘આવુસો, ત્વંયેવ નુ ખો ઇદં દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનં જાનાસિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ જાનન્તા અત્થી’’તિ. અત્થાવુસો, અસુકવિહારે અસુકત્થેરો નામાતિ. સો તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ. એતેનુપાયેન અઞ્ઞમ્પિ અઞ્ઞમ્પીતિ.

એત્થ ચ દુતિયો પઞ્ચક્ખન્ધકમ્મટ્ઠાનિકો રૂપક્ખન્ધવસેન રૂપં, સેસક્ખન્ધવસેન નામન્તિ નામરૂપં વવત્થપેત્વા અનુક્કમેન અરહત્તં પત્તો. તસ્મા સોપિ અત્તના અધિગતમગ્ગમેવ કથેસિ. અયં પન ‘‘ઇમેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ન સમેતિ, પઠમેન સપ્પદેસસઙ્ખારેસુ ઠત્વાવ કથિતં, ઇમિના નિપ્પદેસેસૂ’’તિ અસન્તુટ્ઠો હુત્વા તથેવ તં પુચ્છિત્વા પક્કામિ.

તતિયો મહાભૂતકમ્મટ્ઠાનિકો ચત્તારિ મહાભૂતાનિ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ પરિગ્ગહેત્વા અરહત્તં પત્તો, તસ્મા અયમ્પિ અત્તના અધિગતમગ્ગમેવ કથેસિ. અયં પન ‘‘ઇમેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ન સમેતિ, પઠમેન સપ્પદેસસઙ્ખારેસુ ઠત્વા કથિતં, દુતિયેન નિપ્પદેસેસુ, તતિયેન અતિસપ્પદેસેસૂ’’તિ અસન્તુટ્ઠો હુત્વા તથેવ તં પુચ્છિત્વા પક્કામિ.

ચતુત્થો તેભૂમકકમ્મટ્ઠાનિકો. તસ્સ કિર સમપ્પવત્તા ધાતુયો અહેસું, કલ્લસરીરં બલપત્તં, કમ્મટ્ઠાનાનિપિસ્સ સબ્બાનેવ સપ્પાયાનિ, અતીતા વા સઙ્ખારા હોન્તુ અનાગતા વા પચ્ચુપ્પન્ના વા કામાવચરા વા રૂપાવચરા વા અરૂપાવચરા વા, સબ્બેપિ સપ્પાયાવ. અસપ્પાયકમ્મટ્ઠાનં નામ નત્થિ. કાલેસુપિ પુરેભત્તં વા હોતુ પચ્છાભત્તં વા પઠમયામાદયો વા, અસપ્પાયો કાલો નામ નત્થિ. યથા નામ ચારિભૂમિં ઓતિણ્ણો મહાહત્થી હત્થેન ગહેતબ્બં હત્થેનેવ લુઞ્ચિત્વા ગણ્હાતિ, પાદેહિ પહરિત્વા ગહેતબ્બં પાદેહિ પહરિત્વા ગણ્હાતિ, એવમેવ સકલે તેભૂમકધમ્મે કલાપગ્ગાહેન ગહેત્વા સમ્મસન્તો અરહત્તં પત્તો, તસ્મા એસોપિ અત્તના અધિગતમગ્ગમેવ કથેસિ. અયં પન ‘‘ઇમેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ન સમેતિ. પઠમેન સપ્પદેસસઙ્ખારેસુ ઠત્વા કથિતં, દુતિયેન નિપ્પદેસેસુ, પુન તતિયેન સપ્પદેસેસુ, ચતુત્થેન નિપ્પદેસેસુયેવા’’તિ અસન્તુટ્ઠો હુત્વા તં પુચ્છિ – ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, ઇદં દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનં તુમ્હેહિ અત્તનોવ ધમ્મતાય ઞાતં, ઉદાહુ કેનચિ વો અક્ખાત’’ન્તિ? આવુસો, મયં કિં જાનામ? અત્થિ પન સદેવકે લોકે સમ્માસમ્બુદ્ધો, તં નિસ્સાયેતં અમ્હેહિ ઞાતન્તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ મય્હં અજ્ઝાસયં ગહેત્વા કથેતું ન સક્કોન્તિ, અહં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધમેવ પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સામી’’તિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

ભગવા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘યેહિ તે પઞ્હો કથિતો, તે ચત્તારોપિ ખીણાસવા, સુકથિતં તેહિ, ત્વં પન અત્તનો અન્ધબાલતાય તં ન સલ્લક્ખેસી’’તિ ન એવં વિહેસેસિ. કારકભાવં પનસ્સ ઞત્વા ‘‘અત્થગવેસકો એસ, ધમ્મદેસનાય એવ નં બુજ્ઝાપેસ્સામી’’તિ કિંસુકોપમં આહરિ. તત્થ ભૂતં વત્થું કત્વા એવમત્થો વિભાવેતબ્બો – એકસ્મિં કિર મહાનગરે એકો સબ્બગન્થધરો બ્રાહ્મણવેજ્જો પણ્ડિતો પટિવસતિ. અથેકો નગરસ્સ પાચીનદ્વારગામવાસી પણ્ડુરોગપુરિસો તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા તં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. વેજ્જપણ્ડિતો તેન સદ્ધિં સમ્મોદિત્વા ‘‘કેનત્થેન આગતોસિ ભદ્રમુખા’’તિ, પુચ્છિ. રોગેનમ્હિ, અય્ય, ઉપદ્દુતો, ભેસજ્જં મે કથેહીતિ. તેન હિ, ભો, ગચ્છ, કિંસુકરુક્ખં છિન્દિત્વા, સોસેત્વા ઝાપેત્વા, તસ્સ ખારોદકં ગહેત્વા ઇમિના ચિમિના ચ ભેસજ્જેન યોજેત્વા, અરિટ્ઠં કત્વા પિવ, તેન તે ફાસુકં ભવિસ્સતીતિ. સો તથા કત્વા નિરોગો બલવા પાસાદિકો જાતો.

અથઞ્ઞો દક્ખિણદ્વારગામવાસી પુરિસો તેનેવ રોગેન આતુરો ‘‘અસુકો કિર ભેસજ્જં કત્વા અરોગો જાતો’’તિ સુત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘કેન તે, સમ્મ, ફાસુકં જાત’’ન્તિ. કિંસુકારિટ્ઠેન નામ, ગચ્છ ત્વમ્પિ કરોહીતિ. સોપિ તથા કત્વા તાદિસોવ જાતો.

અથઞ્ઞો પચ્છિમદ્વારગામવાસી…પે… ઉત્તરદ્વારગામવાસી પુરિસો તેનેવ રોગેન આતુરો ‘‘અસુકો કિર ભેસજ્જં કત્વા અરોગો જાતો’’તિ તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ ‘‘કેન તે, સમ્મ, ફાસુકં જાત’’ન્તિ? કિંસુકારિટ્ઠેન નામ, ગચ્છ ત્વમ્પિ કરોહીતિ. સોપિ તથા કત્વા તાદિસોવ જાતો.

અથઞ્ઞો પચ્ચન્તવાસી અદિટ્ઠપુબ્બકિંસુકો એકો પુરિસો તેનેવ રોગેન આતુરો ચિરં તાનિ તાનિ ભેસજ્જાનિ કત્વા રોગે અવૂપસમમાને ‘‘અસુકો કિર નગરસ્સ પાચીનદ્વારગામવાસી પુરિસો ભેસજ્જં કત્વા અરોગો જાતો’’તિ સુત્વા ‘‘ગચ્છામહમ્પિ, તેન કતભેસજ્જં કરિસ્સામી’’તિ દણ્ડમોલુબ્ભ અનુપુબ્બેન તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘કેન તે, સમ્મ, ફાસુકં જાત’’ન્તિ પુચ્છિ. કિંસુકારિટ્ઠેન સમ્માતિ. કીદિસો પન સો કિંસુકોતિ. ઝાપિતગામે ઠિતઝામથૂણો વિયાતિ. ઇતિ સો પુરિસો અત્તના દિટ્ઠાકારેનવ કિંસુકં આચિક્ખિ. તેન હિ દિટ્ઠકાલે કિંસુકો પતિતપત્તો ખાણુકકાલે દિટ્ઠત્તા તાદિસોવ હોતિ.

સો પન પુરિસો સુતમઙ્ગલિકત્તા ‘‘અયં ‘ઝાપિતગામે ઝામથૂણો વિયા’તિ આહ, અમઙ્ગલમેતં. એતસ્મિઞ્હિ મે ભેસજ્જે કતેપિ રોગો ન વૂપસમિસ્સતી’’તિ તસ્સ વેય્યાકરણેન અસન્તુટ્ઠો તં પુચ્છિ – ‘‘કિં નુ ખો, ભો, ત્વઞ્ઞેવ કિંસુકં જાનાસિ, ઉદાહુ અઞ્ઞોપિ અત્થી’’તિ. અત્થિ, ભો, દક્ખિણદ્વારગામે અસુકો નામાતિ. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ, સ્વાસ્સ પુપ્ફિતકાલે દિટ્ઠત્તા અત્તનો દસ્સનાનુરૂપેન ‘‘લોહિતકો કિંસુકો’’તિ આહ. સો ‘‘અયં પુરિમેન વિરુદ્ધં આહ, કાળકો લોહિતકતો સુવિદૂરદૂરે’’તિ તસ્સપિ વેય્યાકરણેન અસન્તુટ્ઠો ‘‘અત્થિ પન, ભો, અઞ્ઞોપિ કોચિ કિંસુકદસ્સાવી, યેન કિંસુકો દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ? પુચ્છિત્વા, ‘‘અત્થિ પચ્છિમદ્વારગામે અસુકો નામા’’તિ વુત્તે તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ. સ્વાસ્સ ફલિતકાલે દિટ્ઠત્તા અત્તનો દસ્સનાનુરૂપેન ‘‘ઓચિરકજાતો આદિન્નસિપાટિકો’’તિ આહ. ફલિતકાલસ્મિઞ્હિ કિંસુકો ઓલમ્બમાનચીરકો વિય અધોમુખં કત્વા ગહિતઅસિકોસો વિય ચ સિરીસરુક્ખો વિય ચ લમ્બમાનફલો હોતિ. સો ‘‘અયં પુરિમેહિ વિરુદ્ધં આહ, ન સક્કા ઇમસ્સ વચનં ગહેતુ’’ન્તિ તસ્સપિ વેય્યાકરણેન અસન્તુટ્ઠો ‘‘અત્થિ પન, ભો, અઞ્ઞોપિ કોચિ કિંસુકદસ્સાવી, યેન કિંસુકો દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ? પુચ્છિત્વા, ‘‘અત્થિ ઉત્તરદ્વારગામે અસુકો નામા’’તિ વુત્તે તમ્પિ ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ. સો અસ્સ સઞ્છન્નપત્તકાલે દિટ્ઠત્તા અત્તનો દસ્સનાનુરૂપેન ‘‘બહલપત્તપલાસો સન્દચ્છાયો’’તિ આહ. સન્દચ્છાયો નામ સંસન્દિત્વા ઠિતચ્છાયો.

સો ‘‘અયમ્પિ પુરિમેહિ વિરુદ્ધં આહ, ન સક્કા ઇમસ્સ વચનં ગહેતુ’’ન્તિ તસ્સપિ વેય્યાકરણેન અસન્તુટ્ઠો તં આહ, ‘‘કિં નુ ખો, ભો, તુમ્હે અત્તનોવ ધમ્મતાય કિંસુકં જાનાથ, ઉદાહુ કેનચિ વો અક્ખાતો’’તિ? કિં, ભો, મયં જાનામ? અત્થિ પન મહાનગરસ્સ મજ્ઝે અમ્હાકં આચરિયો વેજ્જપણ્ડિતો, તં નિસ્સાય અમ્હેહિ ઞાતન્તિ. ‘‘તેન હિ અહમ્પિ આચરિયમેવ ઉપસઙ્કમિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સામી’’તિ તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા તં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. વેજ્જપણ્ડિતો તેન સદ્ધિં સમ્મોદિત્વા, ‘‘કેનત્થેન આગતોસિ ભદ્રમુખા’’તિ પુચ્છિ. રોગેનમ્હિ, અય્ય, ઉપદ્દુતો, ભેસજ્જં મે કથેથાતિ. તેન હિ, ભો, ગચ્છ, કિંસુકરુક્ખં છિન્દિત્વા સોસેત્વા ઝાપેત્વા તસ્સ ખારોદકં ગહેત્વા ઇમિના ચિમિના ચ ભેસજ્જેન યોજેત્વા અરિટ્ઠં કત્વા પિવ, એતેન તે ફાસુકં ભવિસ્સતીતિ. સો તથા કત્વા નિરોગો બલવા પાસાદિકો જાતો.

તત્થ મહાનગરં વિય નિબ્બાનનગરં દટ્ઠબ્બં. વેજ્જપણ્ડિતો વિય સમ્માસમ્બુદ્ધો. વુત્તમ્પિ ચે તં ‘‘ભિસક્કો સલ્લકત્તોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૩.૬૫) ચતૂસુ દ્વારગામેસુ ચત્તારો વેજ્જન્તેવાસિકા વિય ચત્તારો દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તા ખીણાસવા. પચ્ચન્તવાસી પઠમપુરિસો વિય પઞ્હપુચ્છકો ભિક્ખુ. પચ્ચન્તવાસિનો ચતુન્નં વેજ્જન્તેવાસિકાનં કથાય અસન્તુટ્ઠસ્સ આચરિયમેવ ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છનકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ચતુન્નં દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તાનં ખીણાસવાનં કથાય અસન્તુટ્ઠસ્સ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છનકાલો.

યથા યથા અધિમુત્તાનન્તિ યેન યેનાકારેન અધિમુત્તાનં. દસ્સનં સુવિસુદ્ધન્તિ નિબ્બાનદસ્સનં સુટ્ઠુ વિસુદ્ધં. તથા તથા ખો તેહિ સપ્પુરિસેહિ બ્યાકતન્તિ તેન તેનેવાકારેન તુય્હં તેહિ સપ્પુરિસેહિ કથિતં. યથા હિ ‘‘કાળકો કિંસુકો’’તિ કથેન્તો ન અઞ્ઞં કથેસિ, અત્તના દિટ્ઠનયેન કિંસુકમેવ કથેસિ, એવમેવ છફસ્સાયતનાનં વસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તખીણાસવોપિ ઇમં પઞ્હં કથેન્તો ન અઞ્ઞં કથેસિ, અત્તના અધિગતમગ્ગેન દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનમેવ કથેસિ.

યથા ચ ‘‘લોહિતકો ઓચિરકજાતો બહલપત્તપલાસો કિંસુકો’’તિ કથેન્તોપિ ન અઞ્ઞં કથેસિ, અત્તના દિટ્ઠનયેન કિંસુકમેવ કથેસિ, એવમેવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધવસેન ચતુમહાભૂતવસેન તેભૂમકધમ્મવસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તખીણાસવોપિ ઇમં પઞ્હં કથેન્તો ન અઞ્ઞં કથેસિ, અત્તના અધિગતમગ્ગેન દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનમેવ કથેસિ.

તત્થ યથા કાળકકાલે કિંસુકદસ્સાવિનોપિ તં દસ્સનં ભૂતં તચ્છં ન તેન અઞ્ઞં દિટ્ઠં, કિંસુકોવ દિટ્ઠો, એવમેવ છફસ્સાયતનવસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તસ્સાપિ ખીણાસવસ્સ દસ્સનં ભૂતં તચ્છં, ન તેન અઞ્ઞં કથિતં, અત્તના અધિગતમગ્ગેન દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનમેવ કથિતં. યથા ચ લોહિતકાલે ઓચિરકજાતકાલે બહલપત્તપલાસકાલે કિંસુકદસ્સાવિનોપિ તં દસ્સનં ભૂતં તચ્છં, ન તેન અઞ્ઞં દિટ્ઠં, કિંસુકોવ દિટ્ઠો, એવમેવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધવસેન ચતુમહાભૂતવસેન તેભૂમકધમ્મવસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તસ્સાપિ ખીણાસવસ્સ દસ્સનં ભૂતં તચ્છં, ન તેન અઞ્ઞં કથિતં, અત્તના અધિગતમગ્ગેન દસ્સનવિસુદ્ધિકં નિબ્બાનમેવ કથિતં.

સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ રઞ્ઞો પચ્ચન્તિમં નગરન્તિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? સચે તેન ભિક્ખુના તં સલ્લક્ખિતં, અથસ્સ ધમ્મદેસનત્થં આરદ્ધં. સચે ન સલ્લક્ખિતં, અથસ્સ ઇમિના નગરોપમેન તસ્સેવત્થસ્સ દીપનત્થાય આવિભાવનત્થાય આરદ્ધં. તત્થ યસ્મા મજ્ઝિમપદેસે નગરસ્સ પાકારાદીનિ થિરાનિ વા હોન્તુ દુબ્બલાનિ વા, સબ્બસો વા મા હોન્તુ, ચોરાસઙ્કા ન હોન્તિ, તસ્મા તં અગ્ગહેત્વા ‘‘પચ્ચન્તિમં નગર’’ન્તિ આહ. દળ્હુદ્ધાપન્તિ થિરપાકારં. દળ્હપાકારતોરણન્તિ થિરપાકારઞ્ચેવ થિરતોરણઞ્ચ. તોરણાનિ નામ હિ પુરિસુબ્બેધાનિ નગરસ્સ અલઙ્કારત્થં કરીયન્તિ, ચોરનિવારણત્થાનિપિ હોન્તિયેવ. અથ વા તોરણન્તિ પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સેતં નામં, થિરપિટ્ઠસઙ્ઘાટન્તિપિ અત્થો. છદ્વારન્તિ નગરદ્વારં નામ એકમ્પિ હોતિ દ્વેપિ સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ, ઇધ પન સત્થા છદ્વારિકનગરં દસ્સેન્તો એવમાહ. પણ્ડિતોતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. બ્યત્તોતિ વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો વિસદઞાણો. મેધાવીતિ ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય મેધાય સમન્નાગતો.

પુરત્થિમાય દિસાયાતિઆદિમ્હિ ભૂતમત્થં કત્વા એવમત્થો વેદિતબ્બો – સમિદ્ધે કિર મહાનગરે સત્તરતનસમ્પન્નો રાજા ચક્કવત્તિ રજ્જં અનુસાસતિ, તસ્સેતં પચ્ચન્તનગરં રાજાયુત્તવિરહિતં, અથ પુરિસા આગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં, દેવ, નગરે આયુત્તકો નત્થિ, દેહિ નો કિઞ્ચિ આયુત્તક’’ન્તિ આહંસુ. રાજા એકં પુત્તં દત્વા ‘‘ગચ્છથ, એતં આદાય તત્થ અભિસિઞ્ચિત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીનિ કત્વા વસથા’’તિ. તે તથા અકંસુ. રાજપુત્તો પાપમિત્તસંસગ્ગેન કતિપાહેયેવ સુરાસોણ્ડો હુત્વા, સબ્બાનિ વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીનિ હારેત્વા, નગરમજ્ઝે ધુત્તેહિ પરિવારિતો સુરં પિવન્તો નચ્ચગીતાદિરતિયા વીતિનામેતિ. અથ રઞ્ઞો આગન્ત્વા આરોચયિંસુ.

રાજા એકં પણ્ડિતં અમચ્ચં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ કુમારં ઓવદિત્વા, વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીનિ કારેત્વા, પુન અભિસેકં કત્વા, એહી’’તિ. ન સક્કા, દેવ, કુમારં ઓવદિતું, ચણ્ડો કુમારો ઘાતેય્યાપિ મન્તિ. અથેકં બલસમ્પન્નં યોધં આણાપેસિ – ‘‘ત્વં ઇમિના સદ્ધિં ગન્ત્વા સચે સો ઓવાદે ન તિટ્ઠતિ, સીસમસ્સ છિન્દાહી’’તિ. ઇતિ સો અમચ્ચો યોધો ચાતિ ઇદં સીઘં દૂતયુગં તત્થ ગન્ત્વા દોવારિકં પુચ્છિ – ‘‘કહં, ભો, નગરસ્સ સામિ કુમારો’’તિ. એસ મજ્ઝેસિઙ્ઘાટકે સુરં પિવન્તો ધુત્તપરિવારિતો ગીતાદિરતિં અનુભોન્તો નિસિન્નોતિ. અથ તં દૂતયુગં ગન્ત્વા અમચ્ચો તાવેત્થ, ‘‘સામિ, વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીનિ કિર કારેત્વા સાધુકં રજ્જં અનુસાસા’’તિ આહ. કુમારો અસુણન્તો વિય નિસીદિ. અથ નં યોધો સીસે ગહેત્વા, ‘‘સચે રઞ્ઞો આણં કરોસિ, કર, નો ચે, એત્થેવ તે સીસં પાતેસ્સામી’’તિ ખગ્ગં અબ્બાહિ. પરિચારકા ધુત્તા તાવદેવ દિસાસુ પલાયિંસુ. કુમારો ભીતો સાસનં સમ્પટિચ્છિ. અથસ્સ તે તત્થેવ અભિસેકં કત્વા સેતચ્છત્તં ઉસ્સાપેત્વા ‘‘સમ્મા રજ્જં અનુસાસાહી’’તિ રઞ્ઞા વુત્તં યથાભૂતવચનં નિય્યાતેત્વા યથાગતમગ્ગમેવ પટિપજ્જિંસુ. ઇમમત્થં આવિકરોન્તો ભગવા ‘‘પુરત્થિમાય દિસાયા’’તિ આહ.

તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – સમિદ્ધમહાનગરં વિય હિ નિબ્બાનનગરં દટ્ઠબ્બં, સત્તરતનસમન્નાગતો રાજા ચક્કવત્તિ વિય સત્તબોજ્ઝઙ્ગરતનસમન્નાગતો ધમ્મરાજા સમ્માસમ્બુદ્ધો, પચ્ચન્તિમનગરં વિય સક્કાયનગરં, તસ્મિં નગરે કૂટરાજપુત્તો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો કૂટચિત્તુપ્પાદો, કૂટરાજપુત્તસ્સ ધુત્તેહિ પરિવારિતકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ નીવરણેહિ સમઙ્ગિકાલો, દ્વે સીઘદૂતા વિય સમથકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ, મહાયોધેન સીસે ગહિતકાલો વિય ઉપ્પન્નપઠમજ્ઝાનસમાધિના નિચ્ચલં કત્વા ચિત્તગ્ગહિતકાલો, યોધેન સીસે ગહિતમત્તે ધુત્તાનં દિસાસુ પલાયિત્વા દૂરીભાવો વિય પઠમજ્ઝાનમ્હિ ઉપ્પન્નમત્તે નીવરણાનં દૂરીભાવો, ‘‘કરિસ્સામિ રઞ્ઞો સાસન’’ન્તિ સમ્પટિચ્છિતમત્તે વિસ્સટ્ઠકાલો વિય ઝાનતો વુટ્ઠિતકાલો, અમચ્ચેન રઞ્ઞો સાસનં આરોચિતકાલો વિય સમાધિના ચિત્તં કમ્મનિયં કત્વા વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનસ્સ વડ્ઢિતકાલો, તત્થેવસ્સ તેહિ દ્વીહિ દૂતેહિ કતાભિસેકસ્સ સેતચ્છત્તઉસ્સાપનં વિય સમથવિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં નિસ્સાય અરહત્તપ્પત્તસ્સ વિમુત્તિસેતચ્છત્તુસ્સાપનં વેદિતબ્બં.

નગરન્તિ ખો ભિક્ખુ ઇમસ્સેતં ચાતુમહાભૂતિકસ્સ કાયસ્સ અધિવચનન્તિઆદીસુ પન ચાતુમહાભૂતિકસ્સાતિઆદીનં પદાનં અત્થો હેટ્ઠા વિત્થારિતોવ. કેવલં પન વિઞ્ઞાણરાજપુત્તસ્સ નિવાસટ્ઠાનત્તા એત્થ કાયો ‘‘નગર’’ન્તિ વુત્તો, તસ્સેવ દ્વારભૂતત્તા છ આયતનાનિ ‘‘દ્વારાની’’તિ, તેસુ દ્વારેસુ નિચ્ચં સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા સતિ ‘‘દોવારિકો’’તિ, કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખન્તેન ધમ્મરાજેન પેસિતત્તા સમથવિપસ્સના ‘‘સીઘં દૂતયુગ’’ન્તિ. એત્થ મહાયોધો વિય સમથો, પણ્ડિતામચ્ચો વિય વિપસ્સના વેદિતબ્બા.

મજ્ઝે સિઙ્ઘાટકોતિ નગરમજ્ઝે સિઙ્ઘાટકો. મહાભૂતાનન્તિ હદયવત્થુસ્સ નિસ્સયભૂતાનં મહાભૂતાનં. વત્થુરૂપસ્સ હિ પચ્ચયદસ્સનત્થમેવેતં ચતુમહાભૂતગ્ગહણં કતં. નગરમજ્ઝે પન સો રાજકુમારો વિય સરીરમજ્ઝે હદયરૂપસિઙ્ઘાટકે નિસિન્નો સમથવિપસ્સનાદૂતેહિ અરહત્તાભિસેકેન અભિસિઞ્ચિતબ્બો વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણરાજપુત્તો દટ્ઠબ્બો. નિબ્બાનં પન યથાભૂતસભાવં અકુપ્પં અધિકારીતિ કત્વા યથાભૂતં વચનન્તિ વુત્તં. અરિયમગ્ગો પન યાદિસોવ પુબ્બભાગવિપસ્સનામગ્ગો, અયમ્પિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતત્તા તાદિસોયેવાતિ કત્વા યથાગતમગ્ગોતિ વુત્તો. ઇદં તાવેત્થ ધમ્મદેસનત્થં આભતાય ઉપમાય સંસન્દનં.

તસ્સેવત્થસ્સ પાકટીકરણત્થં આભતપક્ખે પન ઇદં સંસન્દનં – એત્થ હિ છદ્વારૂપમા છફસ્સાયતનવસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તં ખીણાસવં દસ્સેતું આભતા, નગરસામિઉપમા પઞ્ચક્ખન્ધવસેન, સિઙ્ઘાટકૂપમા ચતુમહાભૂતવસેન, નગરૂપમા તેભૂમકધમ્મવસેન દસ્સનવિસુદ્ધિપત્તં ખીણાસવં દસ્સેતું આભતા. સઙ્ખેપતો પનિમસ્મિં સુત્તે ચતુસચ્ચમેવ કથિતં. સકલેનપિ હિ નગરસમ્ભારેન દુક્ખસચ્ચમેવ કથિતં, યથાભૂતવચનેન નિરોધસચ્ચં, યથાગતમગ્ગેન મગ્ગસચ્ચં, દુક્ખસ્સ પન પભાવિકા તણ્હા સમુદયસચ્ચં. દેસનાપરિયોસાને પઞ્હપુચ્છકો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતોતિ.