૮. પિણ્ડોલ્યસુત્તવણ્ણના

૮૦. અટ્ઠમે કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણેતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ કારણે. પણામેત્વાતિ નીહરિત્વા. કિસ્મિં પન કારણે એતે ભગવતા પણામિતાતિ? એકસ્મિઞ્હિ અન્તોવસ્સે ભગવા સાવત્થિયં વસિત્વા વુત્થવસ્સો પવારેત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા જનપદચારિકં ચરન્તો કપિલવત્થું પત્વા નિગ્રોધારામં પાવિસિ. સક્યરાજાનો ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા પચ્છાભત્તે કપ્પિયાનિ તેલમધુફાણિતાદીનિ ચેવ પાનકાનિ ચ કાજસતેહિ ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સઙ્ઘસ્સ નિય્યાતેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પટિસન્થારં કરોન્તા એકમન્તે નિસીદિંસુ. સત્થા તેસં મધુરધમ્મકથં કથેન્તો નિસીદિ. તસ્મિં ખણે એકચ્ચે ભિક્ખૂ સેનાસનં પટિજગ્ગન્તિ, એકચ્ચે મઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાપેન્તિ, સામણેરા અપ્પહરિતં કરોન્તિ. ભાજનીયટ્ઠાને સમ્પત્તભિક્ખૂપિ અત્થિ, અસમ્પત્તભિક્ખૂપિ અત્થિ. સમ્પત્તા અસમ્પત્તાનં લાભં ગણ્હન્તા, ‘‘અમ્હાકં દેથ, અમ્હાકં આચરિયસ્સ દેથ ઉપજ્ઝાયસ્સ દેથા’’તિ કથેન્તા મહાસદ્દમકંસુ. સત્થા સુત્વા થેરં પુચ્છિ ‘‘કે પન તે, આનન્દ, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપે’’તિ? થેરો એતમત્થં આરોચેસિ. સત્થા સુત્વા ‘‘આમિસહેતુ, આનન્દ, ભિક્ખૂ મહાસદ્દં કરોન્તી’’તિ આહ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અનનુચ્છવિકં, આનન્દ, અપ્પતિરૂપં. ન હિ મયા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ ચીવરાદિહેતુ પારમિયો પૂરિતા, નાપિ ઇમે ભિક્ખૂ ચીવરાદિહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, અરહત્તહેતુ પબ્બજિત્વા અનત્થં અત્થસદિસં અસારં સારસદિસં કરોન્તિ, ગચ્છાનન્દ, તે ભિક્ખૂ પણામેહી’’તિ.

પુબ્બણ્હસમયન્તિ દુતિયદિવસે પુબ્બણ્હસમયં. બેલુવલટ્ઠિકાય મૂલેતિ તરુણબેલુવરુક્ખમૂલે. પબાળ્હોતિ પબાહિતો. પવાળ્હોતિપિ પાઠો, પવાહિતોતિ અત્થો. ઉભયમ્પિ નીહટભાવમેવ દીપેતિ. સિયા અઞ્ઞથત્તન્તિ પસાદઞ્ઞથત્તં વા ભાવઞ્ઞથત્તં વા ભવેય્ય. કથં? ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન મયં લહુકે કારણે પણામિતા’’તિ પસાદં મન્દં કરોન્તાનં પસાદઞ્ઞથત્તં નામ હોતિ. સલિઙ્ગેનેવ તિત્થાયતનં પક્કમન્તાનં ભાવઞ્ઞથત્તં નામ. સિયા વિપરિણામોતિ એત્થ પન ‘‘મયં સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હિતું સક્ખિસ્સામાતિ પબ્બજિતા, નં ગહેતું અસક્કોન્તાનં કિં અમ્હાકં પબ્બજ્જાયા’’તિ? સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તનં વિપરિણામોતિ વેદિતબ્બો. વચ્છસ્સાતિ ખીરૂપકવચ્છસ્સ. અઞ્ઞથત્તન્તિ મિલાયનઅઞ્ઞથત્તં. ખીરૂપકો હિ વચ્છો માતુ અદસ્સનેન ખીરં અલભન્તો મિલાયતિ કમ્પતિ પવેધતિ. વિપરિણામોતિ મરણં. સો હિ ખીરં અલભમાનો ખીરપિપાસાય સુસ્સન્તો પતિત્વા મરતિ.

બીજાનં તરુણાનન્તિ ઉદકેન અનુગ્ગહેતબ્બાનં વિરૂળ્હબીજાનં. અઞ્ઞથત્તન્તિ મિલાયનઞ્ઞથત્તમેવ. તાનિ હિ ઉદકં અલભન્તાનિ મિલાયન્તિ. વિપરિણામોતિ વિનાસો. તાનિ હિ ઉદકં અલભન્તાનિ સુક્ખિત્વા વિનસ્સન્તિ, પલાલમેવ હોન્તિ. અનુગ્ગહિતોતિ આમિસાનુગ્ગહેન ચેવ ધમ્માનુગ્ગહેન ચ અનુગ્ગહિતો. અનુગ્ગણ્હેય્યન્તિ દ્વીહિપિ એતેહિ અનુગ્ગહેહિ અનુગ્ગણ્હેય્યં. અચિરપબ્બજિતા હિ સામણેરા ચેવ દહરભિક્ખૂ ચ ચીવરાદિપચ્ચયવેકલ્લે વા સતિ ગેલઞ્ઞે વા સત્થારા વા આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વા આમિસાનુગ્ગહેન અનનુગ્ગહિતા કિલમન્તા ન સક્કોન્તિ સજ્ઝાયં વા મનસિકારં વા કાતું, ધમ્માનુગ્ગહેન અનનુગ્ગહિતા ઉદ્દેસેન ચેવ ઓવાદાનુસાસનિયા ચ પરિહાયમાના ન સક્કોન્તિ અકુસલં પરિવજ્જેત્વા કુસલં ભાવેતું. ઇમેહિ પન દ્વીહિ અનુગ્ગહેહિ અનુગ્ગહિતા કાયેન અકિલમન્તા સજ્ઝાયમનસિકારે પવત્તિત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાના અપરભાગે તં અનુગ્ગહં અલભન્તાપિ તેનેવ પુરિમાનુગ્ગહેન લદ્ધબલા સાસને પતિટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ભગવતો એવં પરિવિતક્કો ઉદપાદિ.

ભગવતો પુરતો પાતુરહોસીતિ સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ ભગવતા પણામિતા, ઇદાનિ નેસં અનુગ્ગહં કાતુકામો એવં ચિન્તેસિ, કારણં ભગવા ચિન્તેસિ, અહમેત્થ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ પુરતો પાકટો અહોસિ. સન્તેત્થ ભિક્ખૂતિ ઇદં સો મહાબ્રહ્મા યથા નામ બ્યત્તો સૂદો યદેવ અમ્બિલગ્ગાદીસુ રસજાતં રઞ્ઞો રુચ્ચતિ, તં અભિસઙ્ખારેન સાદુતરં કત્વા પુનદિવસે ઉપનામેતિ, એવમેવ અત્તનો બ્યત્તતાય ભગવતા આહટઉપમંયેવ એવમેતં ભગવાતિઆદિવચનેહિ અભિસઙ્ખરિત્વા ભગવન્તં યાચન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુગ્ગહકરણત્થં વદતિ. તત્થ અભિનન્દતૂતિ ‘‘મમ સન્તિકં ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ. એવમસ્સ આગમનં સમ્પિયાયમાનો અભિનન્દતુ. અભિવદતૂતિ આગતસ્સ ચ ઓવાદાનુસાસનિં દદન્તો અભિવદતુ.

પટિસલ્લાનાતિ એકીભાવા. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસીતિ ઇદ્ધિં અકાસિ. એકદ્વીહિકાયાતિ એકેકો ચેવ દ્વે દ્વે ચ હુત્વા. સારજ્જમાનરૂપાતિ ઓત્તપ્પમાનસભાવા ભાયમાના. કસ્મા પન ભગવા તેસં તથા ઉપસઙ્કમનાય ઇદ્ધિમકાસીતિ? હિતપત્થનાય. યદિ હિ તે વગ્ગવગ્ગા હુત્વા આગચ્છેય્યું, ‘‘ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં પણામેત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો એકદિવસમ્પિ તત્થ વસિતું નાસક્ખિ, વેગેનેવ આગતો’’તિ કેળિમ્પિ કરેય્યું. અથ નેસં નેવ બુદ્ધગારવં પચ્ચુપટ્ઠહેય્ય, ન ધમ્મદેસનં સમ્પટિચ્છિતું સમત્થા ભવેય્યું. સભયાનં પન સસારજ્જાનં એકદ્વીહિકાય આગચ્છન્તાનં બુદ્ધગારવઞ્ચેવ પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ, ધમ્મદેસનઞ્ચ સમ્પટિચ્છિતું સક્ખિસ્સન્તીતિ ચિન્તેત્વા તેસં હિતપત્થનાય તથારૂપં ઇદ્ધિં અકાસિ.

નિસીદિંસૂતિ તેસુ હિ સારજ્જમાનરૂપેસુ આગચ્છન્તેસુ એકો ભિક્ખુ ‘‘મમંયેવ સત્થા ઓલોકેતિ, મંયેવ મઞ્ઞે નિગ્ગણ્હિતુકામો’’તિ સણિકં આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ, અથઞ્ઞો અથઞ્ઞોતિ એવં પઞ્ચભિક્ખુસતાનિ નિસીદિંસુ. એવં નિસિન્નં પન ભિક્ખુસઙ્ઘં સીદન્તરે સન્નિસિન્નં મહાસમુદ્દં વિય નિવાતે પદીપં વિય ચ નિચ્ચલં દિસ્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેસં ભિક્ખૂનં કીદિસી ધમ્મદેસના વટ્ટતી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે આહારહેતુ પણામિતા, પિણ્ડિયાલોપધમ્મદેસનાવ નેસં સપ્પાયા, તં દસ્સેત્વા મત્થકે તિપરિવટ્ટદેસનં દેસેસ્સામિ, દેસનાપરિયોસાને સબ્બે અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તી’’તિ. અથ નેસં તં ધમ્મદેસનં દેસેન્તો અન્તમિદં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

તત્થ અન્તન્તિ પચ્છિમં લામકં. યદિદં પિણ્ડોલ્યન્તિ યં એવં પિણ્ડપરિયેસનેન જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ જીવિતં. અયં પનેત્થ પદત્થો – પિણ્ડાય ઉલતીતિ પિણ્ડોલો, પિણ્ડોલસ્સ કમ્મં પિણ્ડોલ્યં, પિણ્ડપરિયેસનેન નિપ્ફાદિતજીવિતન્તિ અત્થો. અભિસાપોતિ અક્કોસો. કુપિતા હિ મનુસ્સા અત્તનો પચ્ચત્થિકં ‘‘ચીવરં નિવાસેત્વા કપાલં ગહેત્વા પિણ્ડં પરિયેસમાનો ચરિસ્સતી’’તિ અક્કોસન્તિ. અથ વા પન ‘‘કિં તુય્હં અકાતબ્બં અત્થિ, યો ત્વં એવં બલવા વીરિયસમ્પન્નોપિ હિરોત્તપ્પં પહાય કપણો વિય પિણ્ડોલો વિચરસિ પત્તપાણી’’તિ? એવમ્પિ અક્કોસન્તિયેવ. તઞ્ચ ખો એતન્તિ એવં તં અભિસાપં સમાનમ્પિ પિણ્ડોલ્યં. કુલપુત્તા ઉપેન્તિ અત્થવસિકાતિ મમ સાસને જાતિકુલપુત્તા ચ આચારકુલપુત્તા ચ અત્થવસિકા કારણવસિકા હુત્વા કારણવસં પટિચ્ચ ઉપેન્તિ.

રાજાભિનીતાતિઆદીસુ યે રઞ્ઞો સન્તકં ખાદિત્વા રઞ્ઞા બન્ધનાગારે બન્ધાપિતા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે રાજાભિનીતા નામ. તે હિ રઞ્ઞા બન્ધનં અભિનીતત્તા રાજાભિનીતા નામ. યે પન ચોરેહિ અટવિયં ગહેત્વા એકચ્ચેસુ મારિયમાનેસુ એકચ્ચે ‘‘મયં સામિ તુમ્હેહિ વિસ્સટ્ઠા ગેહં અનજ્ઝાવસિત્વા પબ્બજિસ્સામ, તત્થ યં યં બુદ્ધપૂજાદિપુઞ્ઞં કરિસ્સામ, તતો તુમ્હાકં પત્તિં દસ્સામા’’તિ તેહિ વિસ્સટ્ઠા પબ્બજન્તિ, તે ચોરાભિનીતા નામ. તેપિ હિ ચોરેહિ મારેતબ્બતં અભિનીતાતિ ચોરાભિનીતા નામ. યે પન ઇણં ગહેત્વા પટિદાતું અસક્કોન્તા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે ઇણટ્ટા નામ, ઇણપીળિતાતિ અત્થો. ઇણટ્ઠાતિપિ પાઠો, ઇણે ઠિતાતિ અત્થો. યે રાજચોરછાતકરોગભયાનં અઞ્ઞતરેન અભિભૂતા ઉપદ્દુતા પબ્બજન્તિ, તે ભયટ્ટા નામ, ભયપીળિતાતિ અત્થો. ભયટ્ઠાતિપિ પાઠો, ભયે ઠિતાતિ અત્થો. આજીવિકાપકતાતિ આજીવિકાય ઉપદ્દુતા અભિભૂતા, પુત્તદારં પોસેતું અસક્કોન્તાતિ અત્થો. ઓતિણ્ણામ્હાતિ અન્તો અનુપવિટ્ઠા.

સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલૂતિ ઇદં સો કુલપુત્તો ‘‘દુક્ખસ્સ અન્તં કરિસ્સામી’’તિઆદિવસેન ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા પબ્બજિતો, અપરભાગે, તં પબ્બજ્જં તથારૂપં કાતું ન સક્કોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ અભિજ્ઝાલૂતિ પરભણ્ડાનં અભિજ્ઝાયિતા. તિબ્બસારાગોતિ બહલરાગો. બ્યાપન્નચિત્તોતિ પૂતિભાવેન વિપન્નચિત્તો. પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પોતિ તિખિણસિઙ્ગો વિય ગોણો દુટ્ઠચિત્તો. મુટ્ઠસ્સતીતિ ભત્તનિક્ખિત્તકાકો વિય નટ્ઠસ્સતિ, ઇધ કતં એત્થ નસ્સતિ. અસમ્પજાનોતિ નિપ્પઞ્ઞો. ખન્ધાદિપરિચ્છેદરહિતો. અસમાહિતોતિ ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવા વિય ઉપચારપ્પનાભાવેન અસણ્ઠિતો. વિબ્ભન્તચિત્તોતિ બન્ધારુળ્હમગો વિય સન્તમનો. પાકતિન્દ્રિયોતિ યથા ગિહી પુત્તધીતરો ઓલોકેન્તો અસંવુતિન્દ્રિયો હોતિ, એવં અસંવુતિન્દ્રિયો.

છવાલાતન્તિ છવાનં દડ્ઢટ્ઠાને અલાતં. ઉભતોપદિત્તં મજ્ઝે ગૂથગતન્તિ પમાણેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં દ્વીસુ ઠાનેસુ આદિત્તં મજ્ઝે ગૂથમક્ખિતં. નેવ ગામેતિ સચે હિ તં યુગનઙ્ગલગોપાનસિપક્ખપાસકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા અસ્સ, ગામે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. સચે ખેત્તકુટિયં કટ્ઠત્થરમઞ્ચકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા, અરઞ્ઞે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. યસ્મા પન ઉભયથાપિ ન સક્કા, તસ્મા એવં વુત્તં. ગિહિભોગા ચ પરિહીનોતિ યો અગારે વસન્તેહિ ગિહીહિ દાયજ્જે ભાજિયમાને ભોગો લદ્ધબ્બો અસ્સ, તતો ચ પરિહીનો. સામઞ્ઞત્થઞ્ચાતિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં ઓવાદે ઠત્વા પરિયત્તિપટિવેધવસેન પત્તબ્બં સામઞ્ઞત્થઞ્ચ. ઇમઞ્ચ પન ઉપમં સત્થા ન દુસ્સીલસ્સ વસેન આહરિ, પરિસુદ્ધસીલસ્સ પન અલસસ્સ અભિજ્ઝાદીહિ દોસેહિ ઉપહતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમં ઉપમં આહરિ.

તયોમે, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરદ્ધં? ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ છવાલાતસદિસભાવો નેવ માતાપિતૂહિ કતો, ન આચરિયુપજ્ઝાયેહિ, ઇમેહિ પન પાપવિતક્કેહિ કતોતિ દસ્સનત્થં આરદ્ધં. અનિમિત્તં વા સમાધિન્તિ વિપસ્સનાસમાધિં. સો હિ નિચ્ચનિમિત્તાદીનં સમુગ્ઘાતનેન અનિમિત્તોતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના મિસ્સકા, અનિમિત્તસમાધિ પુબ્બભાગો. અનિમિત્તસમાધિ વા મિસ્સકો, સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગાતિ વેદિતબ્બા.

દ્વેમા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયોતિ ઇદં પન ન કેવલં અનિમિત્તસમાધિભાવના ઇમેસંયેવ તિણ્ણં મહાવિતક્કાનં પહાનાય સંવત્તતિ, સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીનમ્પિ પન સમુગ્ઘાતં કરોતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ન વજ્જવા અસ્સન્તિ નિદ્દોસો ભવેય્યં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે દેસનં તીહિ ભવેહિ વિનિવત્તેત્વા અરહત્તેન કૂટં ગણ્હિ. દેસનાવસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ. અટ્ઠમં.