૯. પાલિલેય્યસુત્તવણ્ણના

૮૧. નવમે ચારિકં પક્કામીતિ કોસમ્બિકાનં ભિક્ખૂનં કલહકાલે સત્થા એકદિવસં દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો વત્થું આહરિત્વા ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચન’’ન્તિઆદીહિ (ધ. પ. ૫) ગાથાહિ ઓવદતિ. તંદિવસં તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. દુતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ. તંદિવસમ્પિ તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. તતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ. અથ નં અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ એવમાહ – ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ, મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. સત્થા ‘‘પરિયાદિણ્ણરૂપચિત્તા ખો ઇમે મોઘપુરિસા, ન ઇમે સક્કા સઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘કિં મય્હં ઇમેહિ, એકચારવાસં વસિસ્સામી’’તિ? સો પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા કઞ્ચિપિ અનામન્તેત્વા એકોવ અદુતિયો ચારિકં પક્કામિ.

યસ્મિં, આવુસો, સમયેતિ ઇદં થેરો યસ્માસ્સ અજ્જ ભગવા એકેન ભિક્ખુના સદ્ધિં પક્કમિસ્સતિ, અજ્જ દ્વીહિ, અજ્જ સતેન, અજ્જ સહસ્સેન, અજ્જ એકકોવાતિ સબ્બો ભગવતો ચારો વિદિતો પાકટો પચ્ચક્ખો, તસ્મા આહ.

અનુપુબ્બેનાતિ ગામનિગમપટિપાટિયા પિણ્ડાય ચરમાનો એકચારવાસં તાવ વસમાનં ભિક્ખું પસ્સિતુકામો હુત્વા બાલકલોણકારગામં અગમાસિ. તત્થ ભગુત્થેરસ્સ સકલપચ્છાભત્તઞ્ચેવ તિયામરત્તિઞ્ચ એકચારવાસે આનિસંસં કથેત્વા પુનદિવસે તેન પચ્છાસમણેન પિણ્ડાય ચરિત્વા તં તત્થેવ નિવત્તેત્વા ‘‘સમગ્ગવાસં વસમાને તયો કુલપુત્તે પસ્સિસ્સામી’’તિ પાચીનવંસમિગદાયં અગમાસિ. તેસમ્પિ સકલપચ્છાભત્તઞ્ચેવ તિયામરત્તિઞ્ચ એકચારવાસે આનિસંસં કથેત્વા તે તત્થેવ નિવત્તેત્વા એકકોવ પાલિલેય્ય નગરાભિમુખો પક્કમિત્વા અનુપુબ્બેન પાલિલેય્યનગરં સમ્પત્તો. તેન વુત્તં – ‘‘અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન પાલિલેય્યકં, તદવસરી’’તિ.

ભદ્દસાલમૂલેતિ પાલિલેય્યવાસિનો ભગવતો દાનં દત્વા પાલિલેય્યતો અવિદૂરે રક્ખિતવનસણ્ડો નામ અત્થિ, તત્થ ભગવતો પણ્ણસાલં કત્વા ‘‘એત્થ વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા વાસયિંસુ. ભદ્દસાલો પન તત્થેકો મનાપો લદ્ધકો સાલરુક્ખો. ભગવા તં નગરં ઉપનિસ્સાય તસ્મિં વનસણ્ડે પણ્ણસાલસમીપે તસ્મિં રુક્ખમૂલે વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘ભદ્દસાલમૂલે’’તિ.

એવં વિહરન્તે પનેત્થ તથાગતે અઞ્ઞતરો હત્થિનાગો હત્થિનીહિ હત્થિપોતકાદીહિ ગોચરભૂમિતિત્થોગાહનાદીસુ ઉબ્બાળ્હો યૂથે ઉક્કણ્ઠિતો ‘‘કિં મે ઇમેહિ હત્થીહી’’તિ? યૂથં પહાય મનુસ્સપથં ગચ્છન્તો પાલિલેય્યકવનસણ્ડે ભગવન્તં દિસ્વા ઘટસહસ્સેન નિબ્બાપિતસન્તાપો વિય નિબ્બુતો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે અટ્ઠાસિ. સો તતો પટ્ઠાય સત્થુ વત્તપટિવત્તં કરોન્તો મુખધોવનં દેતિ, ન્હાનોદકં આહરતિ, દન્તકટ્ઠં દેતિ, પરિવેણં સમ્મજ્જતિ, અરઞ્ઞતો મધુરાનિ ફલાફલાનિ આહરિત્વા સત્થુનો દેતિ. સત્થા પરિભોગં કરોતિ.

એકદિવસં સત્થા રત્તિભાગસમનન્તરે ચઙ્કમિત્વા પાસાણફલકે નિસીદિ. હત્થીપિ અવિદૂરે ઠાને અટ્ઠાસિ. સત્થા પચ્છતો ઓલોકેત્વા ન કિઞ્ચિ અદ્દસ, એવં પુરતો ચ ઉભયપસ્સેસુ ચ. અથસ્સ ‘‘સુખં વતાહં અઞ્ઞત્ર તેહિ ભણ્ડનકારકેહિ વસામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. હત્થિનોપિ ‘‘મયા નામિતસાખં અઞ્ઞે ખાદન્તા નત્થી’’તિઆદીનિ ચિન્તેત્વા – ‘‘સુખં વત એકકોવ વસામિ, સત્થુ વત્તં કાતું લભામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. સત્થા અત્તનો ચિત્તં ઓલોકેત્વા – ‘‘મમ તાવ ઈદિસં ચિત્તં, કીદિસં નુ ખો હત્થિસ્સા’’તિ તસ્સાપિ તાદિસમેવ દિસ્વા ‘‘સમેતિ નો ચિત્ત’’ન્તિ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘એતં નાગસ્સ નાગેન, ઈસાદન્તસ્સ હત્થિનો;

સમેતિ ચિત્તં ચિત્તેન, યદેકો રમતી વને’’તિ. (મહાવ. ૪૬૭);

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ અથ એવં તથાગતે તત્થ વિહરન્તે પઞ્ચસતા દિસાસુ વસ્સંવુત્થા ભિક્ખૂ. યેનાયસ્મા આનન્દોતિ ‘‘સત્થા કિર ભિક્ખુસઙ્ઘં પણામેત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો’’તિ અત્તનો ધમ્મતાય સત્થુ સન્તિકં ગન્તું અસક્કોન્તા યેનાયસ્મા આનન્દો, તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અનન્તરા આસવાનં ખયોતિ મગ્ગાનન્તરં અરહત્તફલં. વિચયસોતિ વિચયેન, તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવવિચિનનસમત્થેન ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ અત્થો. ધમ્મોતિ સાસનધમ્મો. ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિઆદિ યે યે કોટ્ઠાસે પરિચ્છિન્દિત્વા ધમ્મો દેસિતો, તેસં પકાસનત્થાય વુત્તં. સમનુપસ્સનાતિ દિટ્ઠિસમનુપસ્સના. સઙ્ખારો સોતિ દિટ્ઠિસઙ્ખારો સો. તતોજો સો સઙ્ખારોતિ તતો તણ્હાતો સો સઙ્ખારો જાતો. તણ્હાસમ્પયુત્તેસુ ચિત્તેસુપિ ચતૂસુ ચિત્તેસુ એસ જાયતિ. સાપિ તણ્હાતિ સા દિટ્ઠિસઙ્ખારસ્સ પચ્ચયભૂતા તણ્હા. સાપિ વેદનાતિ સા તણ્હાય પચ્ચયભૂતા વેદના. સોપિ ફસ્સોતિ સો વેદનાય પચ્ચયો અવિજ્જાસમ્ફસ્સો. સાપિ અવિજ્જાતિ સા ફસ્સસમ્પયુત્તા અવિજ્જા.

નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયાતિ સચે અહં ન ભવેય્યં, મમ પરિક્ખારોપિ ન ભવેય્ય. નાભવિસ્સં, ન મે ભવિસ્સતીતિ સચે પન આયતિમ્પિ અહં ન ભવિસ્સામિ, એવં મમ પરિક્ખારોપિ ન ભવિસ્સતિ. એત્તકે ઠાને ભગવા તેન ભિક્ખુના ગહિતગહિતદિટ્ઠિં વિસ્સજ્જાપેન્તો આગતો પુગ્ગલજ્ઝાસયેનપિ દેસનાવિલાસેનપિ. તતોજો સો સઙ્ખારોતિ તણ્હાસમ્પયુત્તચિત્તે વિચિકિચ્છાવ નત્થિ, કથં વિચિકિચ્છાસઙ્ખારો તણ્હાતો જાયતીતિ? અપ્પહીનત્તા. યસ્સ હિ તણ્હાય અપ્પહીનાય સો ઉપ્પજ્જતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિયાપિ એસેવ નયો લબ્ભતિયેવ ચતૂસુ હિ ચિત્તુપ્પાદેસુ સમ્પયુત્તદિટ્ઠિ નામ નત્થિ. યસ્મા પન તણ્હાય અપ્પહીનત્તા સા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તં સન્ધાય તત્રાપિ અયમત્થો યુજ્જતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તેવીસતિયા ઠાનેસુ અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતા. નવમં.