૮. ખજ્જનીયવગ્ગો

૧-૩. અસ્સાદસુત્તાદિવણ્ણના

૭૩-૭૫. ખજ્જનીયવગ્ગસ્સ આદિતો તીસુ સુત્તેસુ ચતુસચ્ચમેવ કથિતં. પઠમાદીનિ.

૪. અરહન્તસુત્તવણ્ણના

૭૬. ચતુત્થે યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તાવાસાતિ, ભિક્ખવે, યત્તકા સત્તાવાસા નામ અત્થિ. યાવતા ભવગ્ગન્તિ યત્તકં ભવગ્ગં નામ અત્થિ. એતે અગ્ગા એતે સેટ્ઠાતિ એતે અગ્ગભૂતા ચેવ સેટ્ઠભૂતા ચ. યદિદં અરહન્તોતિ યે ઇમે અરહન્તો નામ. ઇદમ્પિ સુત્તં પુરિમનયેનેવ ઉસ્સદનન્દિયઞ્ચ પલોભનીયઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં.

અથાપરં એતદવોચાતિ તદત્થપરિદીપનાહિ ચેવ વિસેસત્થપરિદીપનાહિ ચ ગાથાહિ એતં ‘‘સુખિનો વત અરહન્તો’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ સુખિનોતિ ઝાનસુખેન મગ્ગસુખેન ફલસુખેન ચ સુખિતા. તણ્હા તેસં ન વિજ્જતીતિ તેસં અપાયદુક્ખજનિકા તણ્હા ન વજ્જતિ. એવં તે ઇમસ્સપિ તણ્હામૂલકસ્સ અભાવેન સુખિતાવ. અસ્મિમાનો સમુચ્છિન્નોતિ નવવિધો અસ્મિમાનો અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્નો. મોહજાલં પદાલિતન્તિ ઞાણેન અવિજ્જાજાલં ફાલિતં.

અનેજન્તિ એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય પહાનભૂતં અરહત્તં. અનુપલિત્તાતિ તણ્હાદિટ્ઠિલેપેહિ અલિત્તા. બ્રહ્મભૂતાતિ સેટ્ઠભૂતા. પરિઞ્ઞાયાતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. સત્તસદ્ધમ્મગોચરાતિ સદ્ધા હિરી ઓત્તપ્પં બાહુસચ્ચં આરદ્ધવીરિયતા ઉપટ્ઠિતસ્સતિતા પઞ્ઞાતિ ઇમે સત્ત સદ્ધમ્મા ગોચરો એતેસન્તિ સત્તસદ્ધમ્મગોચરા.

સત્તરતનસમ્પન્નાતિ સત્તહિ બોજ્ઝઙ્ગરતનેહિ સમન્નાગતા. અનુવિચરન્તીતિ લોકિયમહાજનાપિ અનુવિચરન્તિયેવ. ઇધ પન ખીણાસવાનં નિરાસઙ્કચારો નામ ગહિતો. તેનેવાહ ‘‘પહીનભયભેરવા’’તિ. તત્થ ભયં ભયમેવ, ભેરવં બલવભયં. દસહઙ્ગેહિ સમ્પન્નાતિ અસેક્ખેહિ દસહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા. મહાનાગાતિ ચતૂહિ કારણેહિ મહાનાગા. સમાહિતાતિ ઉપચારપ્પનાહિ સમાહિતા. તણ્હા તેસં ન વિજ્જતીતિ ‘‘ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસોતિ ખો, મહારાજ, તેન ભગવતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) એવં વુત્તા દાસકારિકા તણ્હાપિ તેસં નત્થિ. ઇમિના ખીણાસવાનં ભુજિસ્સભાવં દસ્સેતિ.

અસેખઞાણન્તિ અરહત્તફલઞાણં. અન્તિમોયં સમુસ્સયોતિ પચ્છિમો અયં અત્તભાવો. યો સારો બ્રહ્મચરિયસ્સાતિ સારો નામ ફલં. તસ્મિં અપરપચ્ચયાતિ તસ્મિં અરિયફલે, ન અઞ્ઞં પત્તિયાયન્તિ, પચ્ચક્ખતોવ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતા. વિધાસુ ન વિકમ્પન્તીતિ તીસુ માનકોટ્ઠાસેસુ ન વિકમ્પન્તિ. દન્તભૂમિન્તિ અરહત્તં. વિજિતાવિનોતિ રાગાદયો વિજેત્વા ઠિતા.

ઉદ્ધન્તિઆદીસુ ઉદ્ધં વુચ્ચતિ કેસમત્થકો, અપાચીનં પાદતલં, તિરિયં વેમજ્ઝં. ઉદ્ધં વા અતીતં, અપાચીનં અનાગતં, તિરિયં પચ્ચુપ્પન્નં. ઉદ્ધં વા વુચ્ચતિ દેવલોકો, અપાચીનં અપાયલોકો, તિરિયં મનુસ્સલોકો. નન્દી તેસં ન વિજ્જતીતિ એતેસુ ઠાનેસુ સઙ્ખેપતો વા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ખન્ધેસુ તેસં તણ્હા નત્થિ. ઇધ વટ્ટમૂલકતણ્હાય અભાવો દસ્સિતો. બુદ્ધાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા બુદ્ધા.

ઇદં પનેત્થ સીહનાદસમોધાનં – ‘‘વિમુત્તિસુખેનમ્હા સુખિતા, દુક્ખજનિકા નો તણ્હા પહીના, પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા, દાસકારિકતણ્હા ચેવ વટ્ટમૂલિકતણ્હા ચ પહીના, અનુત્તરમ્હા અસદિસા, ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા બુદ્ધા’’તિ ભવપિટ્ઠે ઠત્વા અભીતનાદસઙ્ખાતં સીહનાદં નદન્તિ ખીણાસવાતિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયઅરહન્તસુત્તવણ્ણના

૭૭. પઞ્ચમં વિના ગાથાહિ સુદ્ધિકમેવ કત્વા કથિયમાનં બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં. પઞ્ચમં.

૬. સીહસુત્તવણ્ણના

૭૮. છટ્ઠે સીહોતિ ચત્તારો સીહા – તિણસીહો, કાળસીહો, પણ્ડુસીહો, કેસરસીહોતિ. તેસુ તિણસીહો કપોતવણ્ણગાવિસદિસો તિણભક્ખો ચ હોતિ. કાળસીહો કાળગાવિસદિસો તિણભક્ખોયેવ. પણ્ડુસીહો પણ્ડુપલાસવણ્ણગાવિસદિસો મંસભક્ખો. કેસરસીહો લાખારસપરિકમ્મકતેનેવ મુખેન અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠેન ચતૂહિ ચ પાદપરિયન્તેહિ સમન્નાગતો, મત્થકતોપિસ્સ પટ્ઠાય લાખાતૂલિકાય કત્વા વિય તિસ્સો રાજિયો પિટ્ઠિમજ્ઝેન ગન્ત્વા અન્તરસત્થિમ્હિ દક્ખિણાવત્તા હુત્વા ઠિતા, ખન્ધે પનસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકકમ્બલપરિક્ખેપો વિય કેસરભારો હોતિ, અવસેસટ્ઠાનં પરિસુદ્ધં સાલિપિટ્ઠસઙ્ખચુણ્ણપિચુવણ્ણં હોતિ. ઇમેસુ ચતૂસુ સીહેસુ અયં કેસરસીહો ઇધ અધિપ્પેતો.

મિગરાજાતિ મિગગણસ્સ રાજા. આસયાતિ વસનટ્ઠાનતો સુવણ્ણગુહતો વા રજતમણિફલિકમનોસિલાગુહતો વા નિક્ખમતીતિ વુત્તં હોતિ. નિક્ખમમાનો પનેસ ચતૂહિ કારણેહિ નિક્ખમતિ અન્ધકારપીળિતો વા આલોકત્થાય, ઉચ્ચારપસ્સાવપીળિતો વા તેસં વિસ્સજ્જનત્થાય, જિઘચ્છાપીળિતો વા ગોચરત્થાય, સમ્ભવપીળિતો વા અસ્સદ્ધમ્મપટિસેવનત્થાય. ઇધ પન ગોચરત્થાય નિક્ખન્તોતિ અધિપ્પેતો.

વિજમ્ભતીતિ સુવણ્ણતલે વા રજતમણિફલિકમનોસિલાતલાનં વા અઞ્ઞતરસ્મિં દ્વે પચ્છિમપાદે સમં પતિટ્ઠાપેત્વા પુરિમપાદે પુરતો પસારેત્વા સરીરસ્સ પચ્છાભાગં આકડ્ઢિત્વા પુરિમભાગં અભિહરિત્વા પિટ્ઠિં નામેત્વા ગીવં ઉક્ખિપિત્વા અસનિસદ્દં કરોન્તો વિય નાસપુટાનિ પોથેત્વા સરીરલગ્ગં રજં વિધુનન્તો વિજમ્ભતિ. વિજમ્ભનભૂમિયઞ્ચ પન તરુણવચ્છકો વિય અપરાપરં જવતિ. જવતો પનસ્સ સરીરં અન્ધકારે પરિબ્ભમન્તં અલાતં વિય ખાયતિ.

અનુવિલોકેતીતિ કસ્મા અનુવિલોકેતિ? પરાનુદ્દયતાય. તસ્મિં કિર સીહનાદં નદન્તે પપાતાવાટાદીસુ વિસમટ્ઠાનેસુ ચરન્તા હત્થિગોકણ્ણમહિંસાદયો પાણા પપાતેપિ આવાટેપિ પતન્તિ, તેસં અનુદ્દયાય અનુવિલોકેતિ. કિં પનસ્સ લુદ્દકમ્મસ્સ પરમંસખાદિનો અનુદ્દયા નામ અત્થીતિ? આમ અત્થિ. તથા હેસ ‘‘કિં મે બહૂહિ ઘાતિતેહી’’તિ? અત્તનો ગોચરત્થાયપિ ખુદ્દકે પાણે ન ગણ્હાતિ, એવં અનુદ્દયં કરોતિ. વુત્તમ્પિચેતં – ‘‘માહં ખો ખુદ્દકે પાણે વિસમગતે સઙ્ઘાતં આપાદેસિ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧).

સીહનાદં નદતીતિ તિક્ખત્તું તાવ અભીતનાદં નદતિ. એવઞ્ચ પનસ્સ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા નદન્તસ્સ સદ્દો સમન્તા તિયોજનપદેસં એકનિન્નાદં કરોતિ, તમસ્સ નિન્નાદં સુત્વા તિયોજનબ્ભન્તરગતા દ્વિપદચતુપ્પદગણા યથાઠાને ઠાતું ન સક્કોન્તિ. ગોચરાય પક્કમતીતિ આહારત્થાય ગચ્છતિ. કથં? સો હિ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા દક્ખિણતો વા વામતો વા ઉપ્પતન્તો ઉસભમત્તં ઠાનં ગણ્હાતિ, ઉદ્ધં ઉપ્પતન્તો ચત્તારિપિ અટ્ઠપિ ઉસભાનિ ઉપ્પતતિ, સમટ્ઠાને ઉજુકં પક્ખન્દન્તો સોળસઉસભમત્તમ્પિ વીસતિઉસભમત્તમ્પિ ઠાનં પક્ખન્દતિ, થલા વા પબ્બતા વા પક્ખન્દન્તો સટ્ઠિઉસભમત્તમ્પિ અસીતિઉસભમત્તમ્પિ ઠાનં પક્ખન્દતિ, અન્તરામગ્ગે રુક્ખં વા પબ્બતં વા દિસ્વા તં પરિહરન્તો વામતો વા દક્ખિણતો વા, ઉસભમત્તમ્પિ અપક્કમતિ. તતિયં પન સીહનાદં નદિત્વા તેનેવ સદ્ધિં તિયોજને ઠાને પઞ્ઞાયતિ. તિયોજનં ગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ઠિતો અત્તનોવ નાદસ્સ અનુનાદં સુણાતિ. એવં સીઘેન જવેન પક્કમતીતિ.

યેભુય્યેનાતિ પાયેન. ભયં સંવેગં સન્તાસન્તિ સબ્બં ચિત્તુત્રાસસ્સેવ નામં. સીહસ્સ હિ સદ્દં સુત્વા બહૂ સત્તા ભાયન્તિ, અપ્પકા ન ભાયન્તિ. કે પન તેતિ? સમસીહો હત્થાજાનીયો અસ્સાજાનીયો ઉસભાજાનીયો પુરિસાજાનીયો ખીણાસવોતિ. કસ્મા પનેતે ન ભાયન્તીતિ? સમસીહો નામ ‘‘જાતિગોત્તકુલસૂરભાવેહિ સમાનોસ્મી’’તિ ન ભાયતિ, હત્થાજાનીયાદયો અત્તનો સક્કાયદિટ્ઠિબલવતાય ન ભાયન્તિ, ખીણાસવો સક્કાયદિટ્ઠિપહીનત્તા ન ભાયતિ.

બિલાસયાતિ બિલે સયન્તા બિલવાસિનો અહિનકુલગોધાદયો. દકાસયાતિ ઉદકવાસિનો મચ્છકચ્છપાદયો. વનાસયાતિ વનવાસિનો હત્થિઅસ્સગોકણ્ણમિગાદયો. પવિસન્તીતિ ‘‘ઇદાનિ આગન્ત્વા ગણ્હિસ્સતી’’તિ મગ્ગં ઓલોકેન્તાવ પવિસન્તિ. દળ્હેહીતિ થિરેહિ. વરત્તેહીતિ ચમ્મરજ્જૂહિ. મહિદ્ધિકોતિઆદીસુ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા દક્ખિણપસ્સાદીહિ ઉસભમત્તં, ઉજુકં વીસતિઉસભમત્તાદિલઙ્ઘનવસેન મહિદ્ધિકતા, સેસમિગાનં અધિપતિભાવેન મહેસક્ખતા, સમન્તા તિયોજને સદ્દં સુત્વા પલાયન્તાનં વસેન મહાનુભાવતા વેદિતબ્બા.

એવમેવ ખોતિ ભગવા તેસુ તેસુ સુત્તેસુ તથા તથા અત્તાનં કથેસિ. ‘‘સીહોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૫.૯૯; ૧૦.૨૧) ઇમસ્મિં તાવ સુત્તે સીહસદિસં અત્તાનં કથેસિ. ‘‘ભિસક્કો સલ્લકત્તોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૬૫) ઇમસ્મિં વેજ્જસદિસં. ‘‘બ્રાહ્મણોતિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૮૫) ઇમસ્મિં બ્રાહ્મણસદિસં. ‘‘પુરિસો મગ્ગકુસલોતિ ખો, તિસ્સ, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૮૪) ઇમસ્મિં મગ્ગદેસકપુરિસસદિસં. ‘‘રાજાહમસ્મિ સેલા’’તિ (સુ. નિ. ૫૫૯) ઇમસ્મિં રાજસદિસં. ‘‘સીહોતિ ખો તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૯૯; ૧૦.૨૧) ઇમસ્મિં પન સુત્તે સીહસદિસમેવ કત્વા અત્તાનં કથેન્તો એવમાહ.

તત્રાયં સદિસતા – સીહસ્સ કઞ્ચનગુહાદીસુ વસનકાલો વિય હિ તથાગતસ્સ દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારસ્સ અપરિમિતકાલં પારમિયો પૂરેત્વા પચ્છિમભવે પટિસન્ધિગ્ગહણેન ચેવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનેન ચ દસસહસ્સિલોકધાતું કમ્પેત્વા વુદ્ધિમન્વાય દિબ્બસમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવમાનસ્સ તીસુ પાસાદેસુ નિવાસકાલો દટ્ઠબ્બો. સીહસ્સ કઞ્ચનગુહાદિતો નિક્ખન્તકાલો વિય તથાગતસ્સ એકૂનતિંસે સંવચ્છરે વિવટેન દ્વારેન કણ્ડકં આરુય્હ છન્નસહાયસ્સ નિક્ખમિત્વા તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમિત્વા અનોમાનદીતીરે બ્રહ્મુના દિન્નાનિ કાસાયાનિ પરિદહિત્વા પબ્બજિતસ્સ સત્તમે દિવસે રાજગહં ગન્ત્વા તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા પણ્ડવગિરિપબ્ભારે કતભત્તકિચ્ચસ્સ સમ્માસમ્બોધિં પત્વા, પઠમમેવ મગધરટ્ઠં આગમનત્થાય યાવ રઞ્ઞો પટિઞ્ઞાદાનકાલો.

સીહસ્સ વિજમ્ભનકાલો વિય તથાગતસ્સ દિન્નપટિઞ્ઞસ્સ આળારકાલામઉપસઙ્કમનં આદિં કત્વા યાવ સુજાતાય દિન્નપાયાસસ્સ એકૂનપણ્ણાસાય પિણ્ડેહિ પરિભુત્તકાલો વેદિતબ્બો. સીહસ્સ કેસરવિધુનનં વિય સાયન્હસમયે સોત્તિયેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ થોમિયમાનસ્સ ગન્ધાદીહિ પૂજિયમાનસ્સ તિક્ખત્તું બોધિં પદક્ખિણં કત્વા બોધિમણ્ડં આરુય્હ ચુદ્દસહત્થુબ્બેધે ઠાને તિણસન્થરં સન્થરિત્વા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ તંખણંયેવ મારબલં વિધમિત્વા તીસુ યામેસુ તિસ્સો વિજ્જા વિસોધેત્વા અનુલોમપટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદમહાસમુદ્દં યમકઞાણમન્થનેન મન્થેન્તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે પટિવિદ્ધે તદનુભાવેન દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનં વેદિતબ્બં.

સીહસ્સ ચતુદ્દિસાવિલોકનં વિય પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે વિહરિત્વા પરિભુત્તમધુપિણ્ડિકાહારસ્સ અજપાલનિગ્રોધમૂલે મહાબ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનાયાચનં પટિગ્ગહેત્વા તત્થ વિહરન્તસ્સ એકાદસમે દિવસે ‘‘સ્વે આસાળ્હિપુણ્ણમા ભવિસ્સતી’’તિ પચ્ચૂસસમયે ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ? આળારુદકાનં કાલઙ્કતભાવં ઞત્વા ધમ્મદેસનત્થાય પઞ્ચવગ્ગિયાનં ઓલોકનં દટ્ઠબ્બં. સીહસ્સ ગોચરત્થાય તિયોજનં ગમનકાલો વિય અત્તનો પત્તચીવરમાદાય ‘‘પઞ્ચવગ્ગિયાનં ધમ્મચક્કં પવત્તેસ્સામી’’તિ પચ્છાભત્તે અજપાલનિગ્રોધતો વુટ્ઠિતસ્સ અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગમનકાલો.

સીહનાદકાલો વિય તથાગતસ્સ અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે સઞ્ઞાપેત્વા અચલપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહિ સન્નિપતિતેન દેવગણેન પરિવુતસ્સ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩) નયેન ધમ્મચક્કપ્પવત્તનકાલો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિઞ્ચ પન પદે દેસિયમાને તથાગતસીહસ્સ ધમ્મઘોસો હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં ગહેત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું પટિચ્છાદેસિ. સીહસ્સ સદ્દેન ખુદ્દકપાણાનં સન્તાસં આપજ્જનકાલો વિય તથાગતસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ દીપેત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ વિભજિત્વા ધમ્મં કથેન્તસ્સ દીઘાયુકદેવતાનં ઞાણસન્તાસસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો વેદિતબ્બો.

યદાતિ યસ્મિં કાલે. તથાગતોતિ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો – તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથાવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો. અભિભવનટ્ઠેન તથાગતોતિ. તેસં વિત્થારો બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયમ્પિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭) મૂલપરિયાયવણ્ણનાયમ્પિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨) વુત્તોયેવ. લોકેતિ સત્તલોકે. ઉપ્પજ્જતીતિ અભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ બોધિપલ્લઙ્કા વા અરહત્તમગ્ગઞાણા વા ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલે પન પત્તે ઉપ્પન્નો નામ. અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધોતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનિ.

ઇતિ રૂપન્તિ ઇદં રૂપં એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો રૂપં અત્થીતિ. એત્તાવતા સભાવતો સરસતો પરિયન્તતો પરિચ્છેદતો પરિચ્છિન્દનતો યાવતા ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં, તં સબ્બં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયોતિ અયં રૂપસ્સ સમુદયો નામ. એત્તાવતા હિ ‘‘આહારસમુદયો રૂપસમુદયો’’તિઆદિ સબ્બં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમોતિ અયં રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇમિનાપિ ‘‘આહારનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિઆદિ સબ્બં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ વેદનાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

વણ્ણવન્તોતિ સરીરવણ્ણેન વણ્ણવન્તો. ધમ્મદેસનં સુત્વાતિ ઇમં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ પણ્ણાસલક્ખણપટિમણ્ડિતં તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા. યેભુય્યેનાતિ ઇધ કે ઠપેતિ? અરિયસાવકે દેવે. તેસઞ્હિ ખીણાસવત્તા ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ, સંવિગ્ગસ્સ યોનિસો પધાનેન પત્તબ્બં પત્તતાય ઞાણસંવેગોપિ. ઇતરેસં પન દેવાનં ‘‘તાસો હેસો ભિક્ખૂ’’તિ અનિચ્ચતં મનસિકરોન્તાનં ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ, બલવવિપસ્સનાકાલે ઞાણભયમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ. ભોતિ ધમ્માલપનમત્તમેતં. સક્કાયપરિયાપન્નાતિ પઞ્ચક્ખન્ધપરિયાપન્ના. ઇતિ તેસં સમ્માસમ્બુદ્ધે વટ્ટદોસં દસ્સેત્વા તિલક્ખણાહતં કત્વા ધમ્મં દેસેન્તે ઞાણભયં નામ ઓક્કમતિ.

અભિઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. ધમ્મચક્કન્તિ પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પિ. પટિવેધઞાણં નામ યેન ઞાણેન બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ પટિવિજ્ઝિ. દેસનાઞાણં નામ યેન ઞાણેન તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. ઉભયમ્પિ તં દસબલસ્સ ઉરે જાતઞાણમેવ. તેસુ ઇધ દેસનાઞાણં ગહેતબ્બં. તં પનેસ યાવ અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ સોતાપત્તિફલં ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તેતિ નામ. તસ્મિં ઉપ્પન્ને પવત્તિતં નામ હોતીતિ વેદિતબ્બં. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ સદિસપુગ્ગલરહિતો. યસસ્સિનોતિ પરિવારસમ્પન્ના. તાદિનોતિ લાભાલાભાદીહિ એકસદિસસ્સ. છટ્ઠં.

૭. ખજ્જનીયસુત્તવણ્ણના

૭૯. સત્તમે પુબ્બેનિવાસન્તિ ન ઇદં અભિઞ્ઞાવસેન અનુસ્સરણં સન્ધાય વુત્તં, વિપસ્સનાવસેન પન પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તે સમણબ્રાહ્મણે સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘સબ્બેતે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અનુસ્સરન્તિ, એતેસં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિ. અભિઞ્ઞાવસેન હિ સમનુસ્સરન્તસ્સ ખન્ધાપિ ઉપાદાનક્ખન્ધાપિ ખન્ધપટિબદ્ધાપિ પણ્ણત્તિપિ આરમ્મણં હોતિયેવ. રૂપંયેવ અનુસ્સરતીતિ એવઞ્હિ અનુસ્સરન્તો ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ સત્તં વા પુગ્ગલં વા અનુસ્સરતિ, અતીતે પન નિરુદ્ધં રૂપક્ખન્ધમેવ અનુસ્સરતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયોતિ. સુઞ્ઞતાપબ્બં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ સુઞ્ઞતાય લક્ખણં દસ્સેતું કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથાતિઆદિમાહ. યથા હિ નટ્ઠં ગોણં પરિયેસમાનો પુરિસો ગોગણે ચરમાને રત્તં વા કાળં વા બલીબદ્દં દિસ્વાપિ ન એત્તકેનેવ ‘‘અયં મય્હં ગોણો’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કાતું સક્કોતિ. કસ્મા? અઞ્ઞેસમ્પિ તાદિસાનં અત્થિતાય. સરીરપદેસે પનસ્સ સત્તિસૂલાદિલક્ખણં દિસ્વા ‘‘અયં મય્હં સન્તકો’’તિ સન્નિટ્ઠાનં હોતિ, એવમેવ સુઞ્ઞતાય કથિતાયપિ યાવ સુઞ્ઞતાલક્ખણં ન કથીયતિ, તાવ સા અકથિતાવ હોતિ, લક્ખણે પન કથિતે કથિતા નામ હોતિ. ગોણો વિય હિ સુઞ્ઞતા, ગોણલક્ખણં વિય સુઞ્ઞતાલક્ખણં. યથા ગોણલક્ખણે અસલ્લક્ખિતે ગોણો ન સુટ્ઠુ સલ્લક્ખિતો હોતિ, તસ્મિં પન સલ્લક્ખિતે સો સલ્લક્ખિતો નામ હોતિ, એવમેવ સુઞ્ઞતાલક્ખણે અકથિતે સુઞ્ઞતા અકથિતાવ હોતિ, તસ્મિં પન કથિતે સા કથિતા નામ હોતીતિ સુઞ્ઞતાલક્ખણં દસ્સેતું કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથાતિઆદિમાહ.

તત્થ કિઞ્ચાતિ કારણપુચ્છા, કેન કારણેન રૂપં વદેથ, કેન કારણેનેતં રૂપં નામાતિ અત્થો. રુપ્પતીતિ ખોતિ એત્થ ઇતીતિ કારણુદ્દેસો, યસ્મા રુપ્પતિ, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. રુપ્પતીતિ કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ, ભિજ્જતીતિ અત્થો. સીતેનપિ રુપ્પતીતિઆદીસુ સીતેન તાવ રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. તિણ્ણં તિણ્ણઞ્હિ ચક્કવાળાનં અન્તરે એકેકો લોકન્તરિકનિરયો નામ હોતિ અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણો. યસ્સ નેવ હેટ્ઠા પથવી અત્થિ, ન ઉપરિ ચન્દિમસૂરિયદીપમણિઆલોકો, નિચ્ચન્ધકારો. તત્થ નિબ્બત્તસત્તાનં તિગાવુતો અત્તભાવો હોતિ, તે વગ્ગુલિયો વિય પબ્બતપાદે દીઘપુથુલેહિ નખેહિ લગ્ગિત્વા અવંસિરા ઓલમ્બન્તિ. યદા સંસપ્પન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસાગતા હોન્તિ, અથ ‘‘ભક્ખો નો લદ્ધો’’તિ? મઞ્ઞમાના તત્થ બ્યાવટા વિપરિવત્તિત્વા લોકસન્ધારકે ઉદકે પતન્તિ, વાતે પહરન્તેપિ મધુકફલાનિ વિય છિજ્જિત્વા ઉદકે પતન્તિ, પતિતમત્તાવ અચ્ચન્તખારે ઉદકે તત્તતેલે પતિતપિટ્ઠપિણ્ડિ વિય પટપટાયમાના વિલીયન્તિ. એવં સીતેન રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. મહિંસકરટ્ઠાદીસુપિ હિમપાતસીતલેસુ પદેસેસુ એતં પાકટમેવ. તત્થ હિ સત્તા સીતેન ભિન્નસરીરા જીવિતક્ખયમ્પિ પાપુણન્તિ.

ઉણ્હેન રુપ્પનં અવીચિમહાનિરયે પાકટં હોતિ. જિઘચ્છાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે ચેવ દુબ્ભિક્ખકાલે ચ પાકટં. પિપાસાય રુપ્પનં કાલકઞ્જિકાદીસુ પાકટં. એકો કિર કાલકઞ્જિકઅસુરો પિપાસં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો યોજનગમ્ભીરવિત્થારં મહાગઙ્ગં ઓતરિ, તસ્સ ગતગતટ્ઠાને ઉદકં છિજ્જતિ, ધૂમો ઉગ્ગચ્છતિ, તત્તે પિટ્ઠિપાસાણે ચઙ્કમનકાલો વિય હોતિ. તસ્સ ઉદકસદ્દં સુત્વા ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તસ્સેવ રત્તિ વિભાયિ. અથ નં પાતોવ ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા તિંસમત્તા પિણ્ડચારિકભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કો નામ ત્વં સપ્પુરિસા’’તિ? પુચ્છિંસુ. ‘‘પેતોહમસ્મિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પરિયેસસી’’તિ? ‘‘પાનીયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘અયં ગઙ્ગા પરિપુણ્ણા, કિં ત્વં ન પસ્સસી’’તિ? ‘‘ન ઉપકપ્પતિ, ભન્તે’’તિ. તેન હિ ગઙ્ગાપિટ્ઠે નિપજ્જ, મુખે તે પાનીયં આસિઞ્ચિસ્સામા’’તિ. સો વાલિકાપુળિને ઉત્તાનો નિપજ્જિ. ભિક્ખૂ તિંસમત્તે પત્તે નીહરિત્વા ઉદકં આહરિત્વા તસ્સ મુખે આસિઞ્ચિંસુ. તેસં તથા કરોન્તાનંયેવ વેલા ઉપકટ્ઠા જાતા. તતો ‘‘ભિક્ખાચારકાલો અમ્હાકં સપ્પુરિસ, કચ્ચિ તે અસ્સાદમત્તા લદ્ધા’’તિ આહંસુ. પેતો ‘‘સચે મે, ભન્તે, તિંસમત્તાનં અય્યાનં તિંસપત્તેહિ આસિત્તઉદકતો અડ્ઢપસતમત્તમ્પિ પરગલં ગતં, પેતત્તભાવતો મોક્ખો મા હોતૂ’’તિ આહ. એવં પિપાસાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે પાકટં.

ડંસાદીહિ રુપ્પનં ડંસમક્ખિકાદિબહુલેસુ પદેસેસુ પાકટં. એત્થ ચ ડંસાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા. મકસાતિ મકસાવ. વાતાતિ કુચ્છિવાતપિટ્ઠિવાતાદિવસેન વેદિતબ્બા. સરીરસ્મિઞ્હિ વાતરોગો ઉપ્પજ્જિત્વા હત્થપાદપિટ્ઠિઆદીનિ ભિન્દતિ, કાણં કરોતિ, ખુજ્જં કરોતિ, પીઠસપ્પિં કરોતિ. આતપોતિ સૂરિયાતપો. તેન રુપ્પનં મરુકન્તારાદીસુ પાકટં. એકા કિર ઇત્થી મરુકન્તારે રત્તિં સત્થતો ઓહીના દિવા સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે વાલિકાય તપ્પમાનાય પાદે ઠપેતું અસક્કોન્તી સીસતો પચ્છિં ઓતારેત્વા અક્કમિ. કમેન પચ્છિયા ઉણ્હાભિતત્તાય ઠાતું અસક્કોન્તી તસ્સા ઉપરિ સાટકં ઠપેત્વા અક્કમિ. તસ્મિમ્પિ સન્તત્તે અત્તનો અઙ્કેન ગહિતપુત્તકં અધોમુખં નિપજ્જાપેત્વા કન્દન્તંયેવ અક્કમિત્વા સદ્ધિં તેન તસ્મિંયેવ ઠાને ઉણ્હાભિતત્તા કાલમકાસિ.

સરીસપાતિ યે કેચિ દીઘજાતિકા સરન્તા ગચ્છન્તિ. તેસં સમ્ફસ્સેન રુપ્પનં આસીવિસદટ્ઠકાદીનં વસેન વેદિતબ્બં. ઇતિ ભગવતા યાનિ ઇમાનિ સામઞ્ઞપચ્ચત્તવસેન ધમ્માનં દ્વે લક્ખણાનિ, તેસુ રૂપક્ખન્ધસ્સ તાવ પચ્ચત્તલક્ખણં દસ્સિતં. રૂપક્ખન્ધસ્સેવ હિ એતં, ન વેદનાદીનં, તસ્મા પચ્ચત્તલક્ખણન્તિ વુચ્ચતિ. અનિચ્ચદુક્ખાનત્તલક્ખણં પન વેદનાદીનમ્પિ હોતિ, તસ્મા તં સામઞ્ઞલક્ખણન્તિ વુચ્ચતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, વેદનં વદેથાતિઆદીસુ પુરિમસદિસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યં પન પુરિમેન અસદિસં, તસ્સાયં વિભાવના – સુખમ્પિ વેદયતીતિ સુખં આરમ્મણં વેદેતિ અનુભવતિ. પરતો પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. કથં પનેતં આરમ્મણં સુખં દુક્ખં અદુક્ખમસુખં નામ જાતન્તિ? સુખાદીનં પચ્ચયતો. સ્વાયમત્થો ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિ ઇમસ્મિં મહાલિસુત્તે (સં. નિ. ૩.૬૦) આગતોયેવ. વેદયતીતિ એત્થ ચ વેદનાવ વેદયતિ, ન અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા. વેદના હિ વેદયિતલક્ખણા, તસ્મા વત્થારમ્મણં પટિચ્ચ વેદનાવ વેદયતીતિ. એવમિધ ભગવા વેદનાયપિ પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

નીલમ્પિ સઞ્જાનાતીતિ નીલપુપ્ફે વા વત્થે વા પરિકમ્મં કત્વા ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તો સઞ્જાનાતિ. અયઞ્હિ સઞ્ઞા નામ પરિકમ્મસઞ્ઞાપિ ઉપચારસઞ્ઞાપિ અપ્પનાસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિ, નીલં નીલન્તિ ઉપ્પજ્જનસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇધાપિ ભગવા સઞ્જાનનલક્ખણાય સઞ્ઞાય પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

રૂપં રૂપત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ યથા યાગુમેવ યાગુત્તાય, પૂવમેવ પૂવત્તાય પચતિ નામ, એવં પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતભાવેન સઙ્ખતન્તિ લદ્ધનામં રૂપમેવ રૂપત્તાય યથા અભિસઙ્ખતં રૂપં નામ હોતિ, તથત્તાય રૂપભાવાય અભિસઙ્ખરોતિ આયૂહતિ સમ્પિણ્ડેતિ, નિપ્ફાદેતીતિ અત્થો. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – અત્તના સહ જાયમાનં રૂપં સમ્પયુત્તે ચ વેદનાદયો ધમ્મે અભિસઙ્ખરોતિ નિબ્બત્તેતીતિ. ઇધાપિ ભગવા ચેતયિતલક્ખણસ્સ સઙ્ખારસ્સ પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

અમ્બિલમ્પિ વિજાનાતીતિ અમ્બઅમ્બાટકમાતુલુઙ્ગાદિઅમ્બિલં ‘‘અમ્બિલ’’ન્તિ વિજાનાતિ. એસેવ નયો સબ્બપદેસુ. અપિ ચેત્થ તિત્તકન્તિ નિમ્બપટોલાદિનાનપ્પકારં કટુકન્તિ પિપ્પલિમરિચાદિનાનપ્પકારં. મધુરન્તિ સપ્પિફાણિતાદિનાનપ્પકારં. ખારિકન્તિ વાતિઙ્ગણનાળિકેર ચતુરસ્સવલ્લિવેત્તઙ્કુરાદિનાનપ્પકારં. અખારિકન્તિ યં વા તં વા ફલજાતં કારપણ્ણાદિમિસ્સકપણ્ણં. લોણિકન્તિ લોણયાગુલોણમચ્છલોણભત્તાદિનાનપ્પકારં. અલોણિકન્તિઅલોણયાગુઅલોણમચ્છઅલોણભત્તાદિનાનપ્પકારં. તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતીતિ યસ્મા ઇમં અમ્બિલાદિભેદં અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠેન અમ્બિલાદિભાવેન જાનાતિ, તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતીતિ. એવમિધાપિ ભગવા વિજાનનલક્ખણસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

યસ્મા પન આરમ્મણસ્સ આકારસણ્ઠાનગહણવસેન સઞ્ઞા પાકટા હોતિ, તસ્મા સા ચક્ખુદ્વારે વિભત્તા. યસ્મા વિનાપિ આકારસણ્ઠાના આરમ્મણસ્સ પચ્ચત્તભેદગહણવસેન વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતિ, તસ્મા તં જિવ્હાદ્વારે વિભત્તં. ઇમેસં પન સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં અસમ્મોહતો સભાવસલ્લક્ખણત્થં સઞ્જાનાતિ, વિજાનાતિ, પજાનાતીતિ એત્થ વિસેસા વેદિતબ્બા. તત્થ ઉપસગ્ગમત્તમેવ વિસેસો, જાનાતીતિ પદં પન અવિસેસો. તસ્સપિ જાનનટ્ઠેન વિસેસો વેદિતબ્બો. સઞ્ઞા હિ નીલાદિવસેન આરમ્મણસઞ્જાનનમત્તમેવ, અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ લક્ખણપટિવેધં પાપેતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાણં નીલાદિવસેન આરમ્મણઞ્ચેવ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા પન મગ્ગપાતુભાવં પાપેતું ન સક્કોતિ. પઞ્ઞા નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ.

યથા હિ હેરઞ્ઞિકફલકે કહાપણરાસિમ્હિ કતે અજાતબુદ્ધિદારકો ગામિકપુરિસો મહાહેરઞ્ઞિકોતિ તીસુ જનેસુ ઓલોકેત્વા ઠિતેસુ અજાતબુદ્ધિદારકો કહાપણાનં ચિત્તવિચિત્તચતુરસ્સમણ્ડલાદિભાવમેવ જાનાતિ, ‘‘ઇદં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં રતનસમ્મત’’ન્તિ ન જાનાતિ. ગામિકપુરિસો ચિત્તાદિભાવઞ્ચ જાનાતિ, મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગરતનસમ્મતભાવઞ્ચ, ‘‘અયં કૂટો, અયં છેકો, અયં કરટો, અયં સણ્હો’’તિ ન જાનાતિ. મહાહેરઞ્ઞિકો ચિત્તાદિભાવમ્પિ રતનસમ્મતભાવમ્પિ કૂટાદિભાવમ્પિ જાનાતિ. જાનન્તો ચ પન રૂપં દિસ્વાપિ સદ્દં સુત્વાપિ ગન્ધં ઘાયિત્વાપિ રસં સાયિત્વાપિ હત્થેન ગરુલહુભાવં ઉપધારેત્વાપિ ‘‘અસુકગામે કતો’’તિપિ જાનાતિ, ‘‘અસુકનિગમે અસુકનગરે અસુકપબ્બતચ્છાયાય અસુકનદીતીરે કતો’’તિપિ, ‘‘અસુકાચરિયેન કતો’’તિપિ જાનાતિ. એવમેવ સઞ્ઞા અજાતબુદ્ધિદારકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમત્તમેવ જાનાતિ. વિઞ્ઞાણં ગામિકપુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ. પઞ્ઞા મહાહેરઞ્ઞિકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ.

સો પન નેસં વિસેસો દુપ્પટિવિજ્ઝો. તેનાહ આયસ્મા નાગસેનો –

‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતન્તિ. કિં, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા દુક્કરં કતન્તિ? દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતં, ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે વત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં ‘અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૭.૧૬).

યથા હિ તિલતેલં સાસપતેલં મધુકતેલં એરણ્ડકતેલં વસાતેલન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ તેલાનિ એકચાટિયં પક્ખિપિત્વા દિવસં યમકમન્થે હિ મન્થેત્વા તતો ‘‘ઇદં તિલતેલં, ઇદં સાસપતેલ’’ન્તિ એકેકસ્સ પાટિયેક્કં ઉદ્ધરણં નામ દુક્કરં, ઇદં તતો દુક્કરતરં. ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા ઇમેસં અરૂપીનં ધમ્માનં એકારમ્મણે વત્તમાનાનં વવત્થાનં અકાસિ. પઞ્ચન્નં મહાનદીનં સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાને ‘‘ઇદં ગઙ્ગાય ઉદકં, ઇદં યમુનાયા’’તિ એવં પાટિયેક્કં ઉદકુદ્ધરણેનાપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ પઠમપબ્બેન સુઞ્ઞતં, દુતિયેન સુઞ્ઞતાલક્ખણન્તિ દ્વીહિ પબ્બેહિ અનત્તલક્ખણં કથેત્વા ઇદાનિ દુક્ખલક્ખણં દસ્સેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ ખજ્જામીતિ ન રૂપં સુનખો વિય મંસં લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વા ખાદતિ, યથા પન કિલિટ્ઠવત્થનિવત્થો તતોનિદાનં પીળં સન્ધાય ‘‘ખાદતિ મં વત્થ’’ન્તિ ભણતિ, એવમિદમ્પિ પીળં ઉપ્પાદેન્તં ખાદતિ નામાતિ વેદિતબ્બં. પટિપન્નો હોતીતિ સીલં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્નો હોતિ. યો પનેત્થ બલવઞાણો તિક્ખબુદ્ધિ ઞાણુત્તરો યોગાવચરો પધાનભૂમિયં વાયમન્તો ખાણુના વા કણ્ટકેન વા વિદ્ધો આવુધેન વા પહટો બ્યગ્ઘાદીહિ વા ગહેત્વા ખજ્જમાનો તં વેદનં અબ્બોહારિકં કત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તો અરહત્તમેવ ગણ્હાતિ, અયં વેદનાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો નામ વુચ્ચતિ પીતમલ્લત્થેરો વિય કુટુમ્બિયપુત્તમહાતિસ્સત્થેરો વિય વત્તનિઅટવિયં તિંસમત્તાનં ભિક્ખૂનં અઞ્ઞતરો બ્યગ્ઘમુખે નિપન્નભિક્ખુ વિય કણ્ટકેન વિદ્ધત્થેરો વિય ચ.

દ્વાદસસુ કિર ભિક્ખૂસુ ઘણ્ટિં પહરિત્વા અરઞ્ઞે પધાનમનુયુઞ્જન્તેસુ એકો સૂરિયે અત્થઙ્ગતમત્તેયેવ ઘણ્ટિં પહરિત્વા ચઙ્કમં ઓરુય્હ ચઙ્કમન્તો તિરિયં નિમ્મથેન્તો તિણપટિચ્છન્નં કણ્ટકં અક્કમિ. કણ્ટકો પિટ્ઠિપાદેન નિક્ખન્તો. તત્તફાલેન વિનિવિદ્ધકાલો વિય વેદના વત્તતિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘કિં ઇમં કણ્ટકં ઉદ્ધરામિ, ઉદાહુ પકતિયા વિજ્ઝિત્વા ઠિતકણ્ટક’’ન્તિ? તસ્સ એવમહોસિ – ‘‘ઇમિના કણ્ટકેન વિદ્ધત્તા નિરયાદીસુ ભયં નામ નત્થિ, પકતિયા વિજ્ઝિત્વા ઠિતકણ્ટકંયેવા’’તિ. સો તં વેદનં અબ્બોહારિકં કત્વા સબ્બરત્તિં ચઙ્કમિત્વા વિભાતાય રત્તિયા અઞ્ઞસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. સો આગન્ત્વા ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ પુચ્છિ? ‘‘કણ્ટકેનમ્હિ, આવુસો, વિદ્ધો’’તિ. ‘‘કાય વેલાય, ભન્તે’’તિ? ‘‘સાયમેવ, આવુસો’’તિ. ‘‘કસ્મા ન અમ્હે પક્કોસિત્થ, કણ્ટકં ઉદ્ધરિત્વા તત્થ તેલમ્પિ સિઞ્ચેય્યામા’’તિ? ‘‘પકતિયા વિજ્ઝિત્વા ઠિતકણ્ટકમેવ ઉદ્ધરિતું વાયમિમ્હા, આવુસો’’તિ. ‘‘સક્કુણિત્થ, ભન્તે, ઉદ્ધરિતુ’’ન્તિ. ‘‘એકદેસમત્તેન મે, આવુસો, ઉદ્ધટો’’તિ. સેસવત્થૂનિ દીઘમજ્ઝિમટ્ઠકથાસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬) સતિપટ્ઠાનસુત્તનિદ્દેસે વિત્થારિતાનેવ.

તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરદ્ધં? ઇમસ્મિં પબ્બે દુક્ખલક્ખણમેવ કથિતં, ન અનિચ્ચલક્ખણં. તં દસ્સેતું ઇદમારદ્ધં. તીણિ લક્ખણાનિ સમોધાનેત્વા દસ્સેતુમ્પિ આરદ્ધમેવ. અપચિનાતિ નો આચિનાતીતિ વટ્ટં વિનાસેતિ, નેવ ચિનાતિ. પજહતિ ન ઉપાદિયતીતિ તદેવ વિસ્સજ્જેતિ, ન ગણ્હાતિ. વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતીતિ વિકિરતિ ન સમ્પિણ્ડેતિ. વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતીતિ નિબ્બાપેતિ ન જાલાપેતિ.

એવં પસ્સં, ભિક્ખવેતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? વટ્ટં વિનાસેત્વા ઠિતં મહાખીણાસવં દસ્સેસ્સામીતિ આરદ્ધં. એત્તકેન વા ઠાનેન વિપસ્સના કથિતા, ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય ચત્તારો મગ્ગે દસ્સેતું ઇદં આરદ્ધં. અથ વા એત્તકેન ઠાનેન પઠમમગ્ગો કથિતો, ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય તયો મગ્ગે દસ્સેતું ઇદમારદ્ધં. એત્તકેન વા ઠાનેન તીણિ મગ્ગાનિ કથિતાનિ, ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય અરહત્તમગ્ગં દસ્સેતુમ્પિ ઇદં આરદ્ધમેવ.

સપજાપતિકાતિ સદ્ધિં પજાપતિના દેવરાજેન. આરકાવ નમસ્સન્તીતિ દૂરતોવ નમસ્સન્તિ, દૂરેપિ ઠિતં નમસ્સન્તિયેવ આયસ્મન્તં નીતત્થેરં વિય.

થેરો કિર પુપ્ફચ્છડ્ડકકુલતો નિક્ખમ્મ પબ્બજિતો, ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અજ્જેવ પબ્બજિતો અજ્જેવ મે પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પત્તં, ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામમણ્ડિતં મહાઅરિયવંસપટિપદં પૂરેસ્સામી’’તિ. સો પંસુકૂલત્થાય સાવત્થિં પવિસિત્વા ચોળકં પરિયેસન્તો વિચરિ. અથેકો મહાબ્રહ્મા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય મનુસ્સપથં ઓલોકેન્તો થેરં દિસ્વા – ‘‘અજ્જેવ પબ્બજિત્વા અજ્જેવ ખુરગ્ગે અરહત્તં પત્વા મહાઅરિયવંસપટિપદં પૂરેતું ચોળકં પરિયેસતી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. તમઞ્ઞો મહાબ્રહ્મા દિસ્વા ‘‘કં નમસ્સસી’’તિ? પુચ્છિ. નીતત્થેરં નમસ્સામીતિ. કિં કારણાતિ? અજ્જેવ પબ્બજિત્વા અજ્જેવ ખુરગ્ગે અરહત્તં પત્વા મહાઅરિયવંસપટિપદં પૂરેતું ચોળકં પરિયેસતીતિ. સોપિ નં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. અથઞ્ઞો, અથઞ્ઞોતિ સત્તસતા મહાબ્રહ્માનો નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ. તેન વુત્તં –

‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા,

બ્રહ્મા વિમાના અભિનિક્ખમિત્વા;

નીતં નમસ્સન્તિ પસન્નચિત્તા,

‘ખીણાસવો ગણ્હતિ પંસુકૂલં’’’.

‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા,

બ્રહ્મા વિમાના અભિનિક્ખમિત્વા;

નીતં નમસ્સન્તિ પસન્નચિત્તા,

‘ખીણાસવો કયિરતિ પંસુકૂલં’’’.

‘‘‘ખીણાસવો ધોવતિ પંસુકૂલં’;

‘ખીણાસવો રજતિ પંસુકૂલં’;

‘ખીણાસવો પારુપતિ પંસકૂલ’’’ન્તિ.

ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં સુત્તે દેસનં તીહિ ભવેહિ વિનિવત્તેત્વા અરહત્તસ્સ કૂટં ગણ્હિ. દેસનાપરિયોસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. સત્તમં.

૮. પિણ્ડોલ્યસુત્તવણ્ણના

૮૦. અટ્ઠમે કિસ્મિઞ્ચિદેવ પકરણેતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ કારણે. પણામેત્વાતિ નીહરિત્વા. કિસ્મિં પન કારણે એતે ભગવતા પણામિતાતિ? એકસ્મિઞ્હિ અન્તોવસ્સે ભગવા સાવત્થિયં વસિત્વા વુત્થવસ્સો પવારેત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સાવત્થિતો નિક્ખમિત્વા જનપદચારિકં ચરન્તો કપિલવત્થું પત્વા નિગ્રોધારામં પાવિસિ. સક્યરાજાનો ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા પચ્છાભત્તે કપ્પિયાનિ તેલમધુફાણિતાદીનિ ચેવ પાનકાનિ ચ કાજસતેહિ ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સઙ્ઘસ્સ નિય્યાતેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પટિસન્થારં કરોન્તા એકમન્તે નિસીદિંસુ. સત્થા તેસં મધુરધમ્મકથં કથેન્તો નિસીદિ. તસ્મિં ખણે એકચ્ચે ભિક્ખૂ સેનાસનં પટિજગ્ગન્તિ, એકચ્ચે મઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાપેન્તિ, સામણેરા અપ્પહરિતં કરોન્તિ. ભાજનીયટ્ઠાને સમ્પત્તભિક્ખૂપિ અત્થિ, અસમ્પત્તભિક્ખૂપિ અત્થિ. સમ્પત્તા અસમ્પત્તાનં લાભં ગણ્હન્તા, ‘‘અમ્હાકં દેથ, અમ્હાકં આચરિયસ્સ દેથ ઉપજ્ઝાયસ્સ દેથા’’તિ કથેન્તા મહાસદ્દમકંસુ. સત્થા સુત્વા થેરં પુચ્છિ ‘‘કે પન તે, આનન્દ, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપે’’તિ? થેરો એતમત્થં આરોચેસિ. સત્થા સુત્વા ‘‘આમિસહેતુ, આનન્દ, ભિક્ખૂ મહાસદ્દં કરોન્તી’’તિ આહ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અનનુચ્છવિકં, આનન્દ, અપ્પતિરૂપં. ન હિ મયા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ ચીવરાદિહેતુ પારમિયો પૂરિતા, નાપિ ઇમે ભિક્ખૂ ચીવરાદિહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા, અરહત્તહેતુ પબ્બજિત્વા અનત્થં અત્થસદિસં અસારં સારસદિસં કરોન્તિ, ગચ્છાનન્દ, તે ભિક્ખૂ પણામેહી’’તિ.

પુબ્બણ્હસમયન્તિ દુતિયદિવસે પુબ્બણ્હસમયં. બેલુવલટ્ઠિકાય મૂલેતિ તરુણબેલુવરુક્ખમૂલે. પબાળ્હોતિ પબાહિતો. પવાળ્હોતિપિ પાઠો, પવાહિતોતિ અત્થો. ઉભયમ્પિ નીહટભાવમેવ દીપેતિ. સિયા અઞ્ઞથત્તન્તિ પસાદઞ્ઞથત્તં વા ભાવઞ્ઞથત્તં વા ભવેય્ય. કથં? ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન મયં લહુકે કારણે પણામિતા’’તિ પસાદં મન્દં કરોન્તાનં પસાદઞ્ઞથત્તં નામ હોતિ. સલિઙ્ગેનેવ તિત્થાયતનં પક્કમન્તાનં ભાવઞ્ઞથત્તં નામ. સિયા વિપરિણામોતિ એત્થ પન ‘‘મયં સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હિતું સક્ખિસ્સામાતિ પબ્બજિતા, નં ગહેતું અસક્કોન્તાનં કિં અમ્હાકં પબ્બજ્જાયા’’તિ? સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તનં વિપરિણામોતિ વેદિતબ્બો. વચ્છસ્સાતિ ખીરૂપકવચ્છસ્સ. અઞ્ઞથત્તન્તિ મિલાયનઅઞ્ઞથત્તં. ખીરૂપકો હિ વચ્છો માતુ અદસ્સનેન ખીરં અલભન્તો મિલાયતિ કમ્પતિ પવેધતિ. વિપરિણામોતિ મરણં. સો હિ ખીરં અલભમાનો ખીરપિપાસાય સુસ્સન્તો પતિત્વા મરતિ.

બીજાનં તરુણાનન્તિ ઉદકેન અનુગ્ગહેતબ્બાનં વિરૂળ્હબીજાનં. અઞ્ઞથત્તન્તિ મિલાયનઞ્ઞથત્તમેવ. તાનિ હિ ઉદકં અલભન્તાનિ મિલાયન્તિ. વિપરિણામોતિ વિનાસો. તાનિ હિ ઉદકં અલભન્તાનિ સુક્ખિત્વા વિનસ્સન્તિ, પલાલમેવ હોન્તિ. અનુગ્ગહિતોતિ આમિસાનુગ્ગહેન ચેવ ધમ્માનુગ્ગહેન ચ અનુગ્ગહિતો. અનુગ્ગણ્હેય્યન્તિ દ્વીહિપિ એતેહિ અનુગ્ગહેહિ અનુગ્ગણ્હેય્યં. અચિરપબ્બજિતા હિ સામણેરા ચેવ દહરભિક્ખૂ ચ ચીવરાદિપચ્ચયવેકલ્લે વા સતિ ગેલઞ્ઞે વા સત્થારા વા આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વા આમિસાનુગ્ગહેન અનનુગ્ગહિતા કિલમન્તા ન સક્કોન્તિ સજ્ઝાયં વા મનસિકારં વા કાતું, ધમ્માનુગ્ગહેન અનનુગ્ગહિતા ઉદ્દેસેન ચેવ ઓવાદાનુસાસનિયા ચ પરિહાયમાના ન સક્કોન્તિ અકુસલં પરિવજ્જેત્વા કુસલં ભાવેતું. ઇમેહિ પન દ્વીહિ અનુગ્ગહેહિ અનુગ્ગહિતા કાયેન અકિલમન્તા સજ્ઝાયમનસિકારે પવત્તિત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાના અપરભાગે તં અનુગ્ગહં અલભન્તાપિ તેનેવ પુરિમાનુગ્ગહેન લદ્ધબલા સાસને પતિટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ભગવતો એવં પરિવિતક્કો ઉદપાદિ.

ભગવતો પુરતો પાતુરહોસીતિ સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ ભગવતા પણામિતા, ઇદાનિ નેસં અનુગ્ગહં કાતુકામો એવં ચિન્તેસિ, કારણં ભગવા ચિન્તેસિ, અહમેત્થ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ પુરતો પાકટો અહોસિ. સન્તેત્થ ભિક્ખૂતિ ઇદં સો મહાબ્રહ્મા યથા નામ બ્યત્તો સૂદો યદેવ અમ્બિલગ્ગાદીસુ રસજાતં રઞ્ઞો રુચ્ચતિ, તં અભિસઙ્ખારેન સાદુતરં કત્વા પુનદિવસે ઉપનામેતિ, એવમેવ અત્તનો બ્યત્તતાય ભગવતા આહટઉપમંયેવ એવમેતં ભગવાતિઆદિવચનેહિ અભિસઙ્ખરિત્વા ભગવન્તં યાચન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુગ્ગહકરણત્થં વદતિ. તત્થ અભિનન્દતૂતિ ‘‘મમ સન્તિકં ભિક્ખુસઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ. એવમસ્સ આગમનં સમ્પિયાયમાનો અભિનન્દતુ. અભિવદતૂતિ આગતસ્સ ચ ઓવાદાનુસાસનિં દદન્તો અભિવદતુ.

પટિસલ્લાનાતિ એકીભાવા. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખાસીતિ ઇદ્ધિં અકાસિ. એકદ્વીહિકાયાતિ એકેકો ચેવ દ્વે દ્વે ચ હુત્વા. સારજ્જમાનરૂપાતિ ઓત્તપ્પમાનસભાવા ભાયમાના. કસ્મા પન ભગવા તેસં તથા ઉપસઙ્કમનાય ઇદ્ધિમકાસીતિ? હિતપત્થનાય. યદિ હિ તે વગ્ગવગ્ગા હુત્વા આગચ્છેય્યું, ‘‘ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘં પણામેત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો એકદિવસમ્પિ તત્થ વસિતું નાસક્ખિ, વેગેનેવ આગતો’’તિ કેળિમ્પિ કરેય્યું. અથ નેસં નેવ બુદ્ધગારવં પચ્ચુપટ્ઠહેય્ય, ન ધમ્મદેસનં સમ્પટિચ્છિતું સમત્થા ભવેય્યું. સભયાનં પન સસારજ્જાનં એકદ્વીહિકાય આગચ્છન્તાનં બુદ્ધગારવઞ્ચેવ પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ, ધમ્મદેસનઞ્ચ સમ્પટિચ્છિતું સક્ખિસ્સન્તીતિ ચિન્તેત્વા તેસં હિતપત્થનાય તથારૂપં ઇદ્ધિં અકાસિ.

નિસીદિંસૂતિ તેસુ હિ સારજ્જમાનરૂપેસુ આગચ્છન્તેસુ એકો ભિક્ખુ ‘‘મમંયેવ સત્થા ઓલોકેતિ, મંયેવ મઞ્ઞે નિગ્ગણ્હિતુકામો’’તિ સણિકં આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ, અથઞ્ઞો અથઞ્ઞોતિ એવં પઞ્ચભિક્ખુસતાનિ નિસીદિંસુ. એવં નિસિન્નં પન ભિક્ખુસઙ્ઘં સીદન્તરે સન્નિસિન્નં મહાસમુદ્દં વિય નિવાતે પદીપં વિય ચ નિચ્ચલં દિસ્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેસં ભિક્ખૂનં કીદિસી ધમ્મદેસના વટ્ટતી’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે આહારહેતુ પણામિતા, પિણ્ડિયાલોપધમ્મદેસનાવ નેસં સપ્પાયા, તં દસ્સેત્વા મત્થકે તિપરિવટ્ટદેસનં દેસેસ્સામિ, દેસનાપરિયોસાને સબ્બે અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તી’’તિ. અથ નેસં તં ધમ્મદેસનં દેસેન્તો અન્તમિદં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

તત્થ અન્તન્તિ પચ્છિમં લામકં. યદિદં પિણ્ડોલ્યન્તિ યં એવં પિણ્ડપરિયેસનેન જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ જીવિતં. અયં પનેત્થ પદત્થો – પિણ્ડાય ઉલતીતિ પિણ્ડોલો, પિણ્ડોલસ્સ કમ્મં પિણ્ડોલ્યં, પિણ્ડપરિયેસનેન નિપ્ફાદિતજીવિતન્તિ અત્થો. અભિસાપોતિ અક્કોસો. કુપિતા હિ મનુસ્સા અત્તનો પચ્ચત્થિકં ‘‘ચીવરં નિવાસેત્વા કપાલં ગહેત્વા પિણ્ડં પરિયેસમાનો ચરિસ્સતી’’તિ અક્કોસન્તિ. અથ વા પન ‘‘કિં તુય્હં અકાતબ્બં અત્થિ, યો ત્વં એવં બલવા વીરિયસમ્પન્નોપિ હિરોત્તપ્પં પહાય કપણો વિય પિણ્ડોલો વિચરસિ પત્તપાણી’’તિ? એવમ્પિ અક્કોસન્તિયેવ. તઞ્ચ ખો એતન્તિ એવં તં અભિસાપં સમાનમ્પિ પિણ્ડોલ્યં. કુલપુત્તા ઉપેન્તિ અત્થવસિકાતિ મમ સાસને જાતિકુલપુત્તા ચ આચારકુલપુત્તા ચ અત્થવસિકા કારણવસિકા હુત્વા કારણવસં પટિચ્ચ ઉપેન્તિ.

રાજાભિનીતાતિઆદીસુ યે રઞ્ઞો સન્તકં ખાદિત્વા રઞ્ઞા બન્ધનાગારે બન્ધાપિતા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે રાજાભિનીતા નામ. તે હિ રઞ્ઞા બન્ધનં અભિનીતત્તા રાજાભિનીતા નામ. યે પન ચોરેહિ અટવિયં ગહેત્વા એકચ્ચેસુ મારિયમાનેસુ એકચ્ચે ‘‘મયં સામિ તુમ્હેહિ વિસ્સટ્ઠા ગેહં અનજ્ઝાવસિત્વા પબ્બજિસ્સામ, તત્થ યં યં બુદ્ધપૂજાદિપુઞ્ઞં કરિસ્સામ, તતો તુમ્હાકં પત્તિં દસ્સામા’’તિ તેહિ વિસ્સટ્ઠા પબ્બજન્તિ, તે ચોરાભિનીતા નામ. તેપિ હિ ચોરેહિ મારેતબ્બતં અભિનીતાતિ ચોરાભિનીતા નામ. યે પન ઇણં ગહેત્વા પટિદાતું અસક્કોન્તા પલાયિત્વા પબ્બજન્તિ, તે ઇણટ્ટા નામ, ઇણપીળિતાતિ અત્થો. ઇણટ્ઠાતિપિ પાઠો, ઇણે ઠિતાતિ અત્થો. યે રાજચોરછાતકરોગભયાનં અઞ્ઞતરેન અભિભૂતા ઉપદ્દુતા પબ્બજન્તિ, તે ભયટ્ટા નામ, ભયપીળિતાતિ અત્થો. ભયટ્ઠાતિપિ પાઠો, ભયે ઠિતાતિ અત્થો. આજીવિકાપકતાતિ આજીવિકાય ઉપદ્દુતા અભિભૂતા, પુત્તદારં પોસેતું અસક્કોન્તાતિ અત્થો. ઓતિણ્ણામ્હાતિ અન્તો અનુપવિટ્ઠા.

સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલૂતિ ઇદં સો કુલપુત્તો ‘‘દુક્ખસ્સ અન્તં કરિસ્સામી’’તિઆદિવસેન ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા પબ્બજિતો, અપરભાગે, તં પબ્બજ્જં તથારૂપં કાતું ન સક્કોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ અભિજ્ઝાલૂતિ પરભણ્ડાનં અભિજ્ઝાયિતા. તિબ્બસારાગોતિ બહલરાગો. બ્યાપન્નચિત્તોતિ પૂતિભાવેન વિપન્નચિત્તો. પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પોતિ તિખિણસિઙ્ગો વિય ગોણો દુટ્ઠચિત્તો. મુટ્ઠસ્સતીતિ ભત્તનિક્ખિત્તકાકો વિય નટ્ઠસ્સતિ, ઇધ કતં એત્થ નસ્સતિ. અસમ્પજાનોતિ નિપ્પઞ્ઞો. ખન્ધાદિપરિચ્છેદરહિતો. અસમાહિતોતિ ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવા વિય ઉપચારપ્પનાભાવેન અસણ્ઠિતો. વિબ્ભન્તચિત્તોતિ બન્ધારુળ્હમગો વિય સન્તમનો. પાકતિન્દ્રિયોતિ યથા ગિહી પુત્તધીતરો ઓલોકેન્તો અસંવુતિન્દ્રિયો હોતિ, એવં અસંવુતિન્દ્રિયો.

છવાલાતન્તિ છવાનં દડ્ઢટ્ઠાને અલાતં. ઉભતોપદિત્તં મજ્ઝે ગૂથગતન્તિ પમાણેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તં દ્વીસુ ઠાનેસુ આદિત્તં મજ્ઝે ગૂથમક્ખિતં. નેવ ગામેતિ સચે હિ તં યુગનઙ્ગલગોપાનસિપક્ખપાસકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા અસ્સ, ગામે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. સચે ખેત્તકુટિયં કટ્ઠત્થરમઞ્ચકાદીનં અત્થાય ઉપનેતું સક્કા, અરઞ્ઞે કટ્ઠત્થં ફરેય્ય. યસ્મા પન ઉભયથાપિ ન સક્કા, તસ્મા એવં વુત્તં. ગિહિભોગા ચ પરિહીનોતિ યો અગારે વસન્તેહિ ગિહીહિ દાયજ્જે ભાજિયમાને ભોગો લદ્ધબ્બો અસ્સ, તતો ચ પરિહીનો. સામઞ્ઞત્થઞ્ચાતિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં ઓવાદે ઠત્વા પરિયત્તિપટિવેધવસેન પત્તબ્બં સામઞ્ઞત્થઞ્ચ. ઇમઞ્ચ પન ઉપમં સત્થા ન દુસ્સીલસ્સ વસેન આહરિ, પરિસુદ્ધસીલસ્સ પન અલસસ્સ અભિજ્ઝાદીહિ દોસેહિ ઉપહતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમં ઉપમં આહરિ.

તયોમે, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરદ્ધં? ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ છવાલાતસદિસભાવો નેવ માતાપિતૂહિ કતો, ન આચરિયુપજ્ઝાયેહિ, ઇમેહિ પન પાપવિતક્કેહિ કતોતિ દસ્સનત્થં આરદ્ધં. અનિમિત્તં વા સમાધિન્તિ વિપસ્સનાસમાધિં. સો હિ નિચ્ચનિમિત્તાદીનં સમુગ્ઘાતનેન અનિમિત્તોતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના મિસ્સકા, અનિમિત્તસમાધિ પુબ્બભાગો. અનિમિત્તસમાધિ વા મિસ્સકો, સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગાતિ વેદિતબ્બા.

દ્વેમા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયોતિ ઇદં પન ન કેવલં અનિમિત્તસમાધિભાવના ઇમેસંયેવ તિણ્ણં મહાવિતક્કાનં પહાનાય સંવત્તતિ, સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીનમ્પિ પન સમુગ્ઘાતં કરોતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ન વજ્જવા અસ્સન્તિ નિદ્દોસો ભવેય્યં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે દેસનં તીહિ ભવેહિ વિનિવત્તેત્વા અરહત્તેન કૂટં ગણ્હિ. દેસનાવસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ. અટ્ઠમં.

૯. પાલિલેય્યસુત્તવણ્ણના

૮૧. નવમે ચારિકં પક્કામીતિ કોસમ્બિકાનં ભિક્ખૂનં કલહકાલે સત્થા એકદિવસં દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો વત્થું આહરિત્વા ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચન’’ન્તિઆદીહિ (ધ. પ. ૫) ગાથાહિ ઓવદતિ. તંદિવસં તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. દુતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ. તંદિવસમ્પિ તેસં કલહં કરોન્તાનંયેવ રત્તિ વિભાતા. તતિયદિવસેપિ ભગવા તમેવ વત્થું કથેસિ. અથ નં અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ એવમાહ – ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ, મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. સત્થા ‘‘પરિયાદિણ્ણરૂપચિત્તા ખો ઇમે મોઘપુરિસા, ન ઇમે સક્કા સઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘કિં મય્હં ઇમેહિ, એકચારવાસં વસિસ્સામી’’તિ? સો પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા કઞ્ચિપિ અનામન્તેત્વા એકોવ અદુતિયો ચારિકં પક્કામિ.

યસ્મિં, આવુસો, સમયેતિ ઇદં થેરો યસ્માસ્સ અજ્જ ભગવા એકેન ભિક્ખુના સદ્ધિં પક્કમિસ્સતિ, અજ્જ દ્વીહિ, અજ્જ સતેન, અજ્જ સહસ્સેન, અજ્જ એકકોવાતિ સબ્બો ભગવતો ચારો વિદિતો પાકટો પચ્ચક્ખો, તસ્મા આહ.

અનુપુબ્બેનાતિ ગામનિગમપટિપાટિયા પિણ્ડાય ચરમાનો એકચારવાસં તાવ વસમાનં ભિક્ખું પસ્સિતુકામો હુત્વા બાલકલોણકારગામં અગમાસિ. તત્થ ભગુત્થેરસ્સ સકલપચ્છાભત્તઞ્ચેવ તિયામરત્તિઞ્ચ એકચારવાસે આનિસંસં કથેત્વા પુનદિવસે તેન પચ્છાસમણેન પિણ્ડાય ચરિત્વા તં તત્થેવ નિવત્તેત્વા ‘‘સમગ્ગવાસં વસમાને તયો કુલપુત્તે પસ્સિસ્સામી’’તિ પાચીનવંસમિગદાયં અગમાસિ. તેસમ્પિ સકલપચ્છાભત્તઞ્ચેવ તિયામરત્તિઞ્ચ એકચારવાસે આનિસંસં કથેત્વા તે તત્થેવ નિવત્તેત્વા એકકોવ પાલિલેય્ય નગરાભિમુખો પક્કમિત્વા અનુપુબ્બેન પાલિલેય્યનગરં સમ્પત્તો. તેન વુત્તં – ‘‘અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન પાલિલેય્યકં, તદવસરી’’તિ.

ભદ્દસાલમૂલેતિ પાલિલેય્યવાસિનો ભગવતો દાનં દત્વા પાલિલેય્યતો અવિદૂરે રક્ખિતવનસણ્ડો નામ અત્થિ, તત્થ ભગવતો પણ્ણસાલં કત્વા ‘‘એત્થ વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા વાસયિંસુ. ભદ્દસાલો પન તત્થેકો મનાપો લદ્ધકો સાલરુક્ખો. ભગવા તં નગરં ઉપનિસ્સાય તસ્મિં વનસણ્ડે પણ્ણસાલસમીપે તસ્મિં રુક્ખમૂલે વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘ભદ્દસાલમૂલે’’તિ.

એવં વિહરન્તે પનેત્થ તથાગતે અઞ્ઞતરો હત્થિનાગો હત્થિનીહિ હત્થિપોતકાદીહિ ગોચરભૂમિતિત્થોગાહનાદીસુ ઉબ્બાળ્હો યૂથે ઉક્કણ્ઠિતો ‘‘કિં મે ઇમેહિ હત્થીહી’’તિ? યૂથં પહાય મનુસ્સપથં ગચ્છન્તો પાલિલેય્યકવનસણ્ડે ભગવન્તં દિસ્વા ઘટસહસ્સેન નિબ્બાપિતસન્તાપો વિય નિબ્બુતો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે અટ્ઠાસિ. સો તતો પટ્ઠાય સત્થુ વત્તપટિવત્તં કરોન્તો મુખધોવનં દેતિ, ન્હાનોદકં આહરતિ, દન્તકટ્ઠં દેતિ, પરિવેણં સમ્મજ્જતિ, અરઞ્ઞતો મધુરાનિ ફલાફલાનિ આહરિત્વા સત્થુનો દેતિ. સત્થા પરિભોગં કરોતિ.

એકદિવસં સત્થા રત્તિભાગસમનન્તરે ચઙ્કમિત્વા પાસાણફલકે નિસીદિ. હત્થીપિ અવિદૂરે ઠાને અટ્ઠાસિ. સત્થા પચ્છતો ઓલોકેત્વા ન કિઞ્ચિ અદ્દસ, એવં પુરતો ચ ઉભયપસ્સેસુ ચ. અથસ્સ ‘‘સુખં વતાહં અઞ્ઞત્ર તેહિ ભણ્ડનકારકેહિ વસામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. હત્થિનોપિ ‘‘મયા નામિતસાખં અઞ્ઞે ખાદન્તા નત્થી’’તિઆદીનિ ચિન્તેત્વા – ‘‘સુખં વત એકકોવ વસામિ, સત્થુ વત્તં કાતું લભામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. સત્થા અત્તનો ચિત્તં ઓલોકેત્વા – ‘‘મમ તાવ ઈદિસં ચિત્તં, કીદિસં નુ ખો હત્થિસ્સા’’તિ તસ્સાપિ તાદિસમેવ દિસ્વા ‘‘સમેતિ નો ચિત્ત’’ન્તિ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘એતં નાગસ્સ નાગેન, ઈસાદન્તસ્સ હત્થિનો;

સમેતિ ચિત્તં ચિત્તેન, યદેકો રમતી વને’’તિ. (મહાવ. ૪૬૭);

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ અથ એવં તથાગતે તત્થ વિહરન્તે પઞ્ચસતા દિસાસુ વસ્સંવુત્થા ભિક્ખૂ. યેનાયસ્મા આનન્દોતિ ‘‘સત્થા કિર ભિક્ખુસઙ્ઘં પણામેત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો’’તિ અત્તનો ધમ્મતાય સત્થુ સન્તિકં ગન્તું અસક્કોન્તા યેનાયસ્મા આનન્દો, તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અનન્તરા આસવાનં ખયોતિ મગ્ગાનન્તરં અરહત્તફલં. વિચયસોતિ વિચયેન, તેસં તેસં ધમ્માનં સભાવવિચિનનસમત્થેન ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ અત્થો. ધમ્મોતિ સાસનધમ્મો. ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિઆદિ યે યે કોટ્ઠાસે પરિચ્છિન્દિત્વા ધમ્મો દેસિતો, તેસં પકાસનત્થાય વુત્તં. સમનુપસ્સનાતિ દિટ્ઠિસમનુપસ્સના. સઙ્ખારો સોતિ દિટ્ઠિસઙ્ખારો સો. તતોજો સો સઙ્ખારોતિ તતો તણ્હાતો સો સઙ્ખારો જાતો. તણ્હાસમ્પયુત્તેસુ ચિત્તેસુપિ ચતૂસુ ચિત્તેસુ એસ જાયતિ. સાપિ તણ્હાતિ સા દિટ્ઠિસઙ્ખારસ્સ પચ્ચયભૂતા તણ્હા. સાપિ વેદનાતિ સા તણ્હાય પચ્ચયભૂતા વેદના. સોપિ ફસ્સોતિ સો વેદનાય પચ્ચયો અવિજ્જાસમ્ફસ્સો. સાપિ અવિજ્જાતિ સા ફસ્સસમ્પયુત્તા અવિજ્જા.

નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયાતિ સચે અહં ન ભવેય્યં, મમ પરિક્ખારોપિ ન ભવેય્ય. નાભવિસ્સં, ન મે ભવિસ્સતીતિ સચે પન આયતિમ્પિ અહં ન ભવિસ્સામિ, એવં મમ પરિક્ખારોપિ ન ભવિસ્સતિ. એત્તકે ઠાને ભગવા તેન ભિક્ખુના ગહિતગહિતદિટ્ઠિં વિસ્સજ્જાપેન્તો આગતો પુગ્ગલજ્ઝાસયેનપિ દેસનાવિલાસેનપિ. તતોજો સો સઙ્ખારોતિ તણ્હાસમ્પયુત્તચિત્તે વિચિકિચ્છાવ નત્થિ, કથં વિચિકિચ્છાસઙ્ખારો તણ્હાતો જાયતીતિ? અપ્પહીનત્તા. યસ્સ હિ તણ્હાય અપ્પહીનાય સો ઉપ્પજ્જતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિયાપિ એસેવ નયો લબ્ભતિયેવ ચતૂસુ હિ ચિત્તુપ્પાદેસુ સમ્પયુત્તદિટ્ઠિ નામ નત્થિ. યસ્મા પન તણ્હાય અપ્પહીનત્તા સા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તં સન્ધાય તત્રાપિ અયમત્થો યુજ્જતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તેવીસતિયા ઠાનેસુ અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતા. નવમં.

૧૦. પુણ્ણમસુત્તવણ્ણના

૮૨. દસમે તદહુપોસથેતિઆદિ પવારણસુત્તે વિત્થારિતમેવ. કિઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કિઞ્ચિ કારણં. સકે આસને નિસીદિત્વા પુચ્છ યદાકઙ્ખસીતિ કસ્મા એવમાહ? સો કિર ભિક્ખુ પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો. આચરિયે પન ઠિતકે પુચ્છન્તે સચે તે ભિક્ખૂ નિસીદન્તિ, સત્થરિ ગારવં કતં હોતિ, આચરિયે અગારવં. સચે ઉટ્ઠહન્તિ, આચરિયે ગારવં કતં હોતિ, સત્થરિ અગારવં. ઇતિ નેસં ચિત્તં અનેકગ્ગં ભવિસ્સતિ, દેસનં સમ્પટિચ્છિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. તસ્મિં પન નિસીદિત્વા પુચ્છન્તે તેસં ચિત્તં એકગ્ગં ભવિસ્સતિ, દેસનં સમ્પટિચ્છિતું સક્ખિસ્સન્તીતિ ઞત્વા ભગવા એવમાહ. ઇમે નુ ખો, ભન્તેતિ અયં થેરો પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં આચરિયો, પઞ્ચક્ખન્ધમત્તમ્પિ નપ્પજાનાતીતિ ન વત્તબ્બો. પઞ્હં પુચ્છન્તેન પન ‘‘ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, ન અઞ્ઞે’’તિ એવં જાનન્તેન વિય હુત્વા પુચ્છિતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા અજાનન્તો વિય પુચ્છતિ. તેપિ ચસ્સ અન્તેવાસિકા ‘‘અમ્હાકં આચરિયો ‘અહં જાનામી’તિ ન કથેતિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન પન સદ્ધિં સંસન્દિત્વાવ કથેતી’’તિ સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિપિ અજાનન્તો વિય પુચ્છતિ.

છન્દમૂલકાતિ તણ્હાછન્દમૂલકા. ન ખો ભિક્ખુ તઞ્ઞેવ ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાતિ યસ્મા છન્દરાગમત્તં પઞ્ચક્ખન્ધા ન હોતિ, તસ્મા ઇદં વુત્તં. યસ્મા પન સહજાતતો વા આરમ્મણતો વા ખન્ધે મુઞ્ચિત્વા ઉપાદાનં નત્થિ, તસ્મા નાપિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનન્તિ વુત્તં. તણ્હાસમ્પયુત્તસ્મિઞ્હિ ચિત્તે વત્તમાને તંચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં રૂપક્ખન્ધો, ઠપેત્વા તં તણ્હં સેસા અરૂપધમ્મા ચત્તારો ખન્ધાતિ સહજાતતોપિ ખન્ધે મુઞ્ચિત્વા ઉપાદાનં નત્થિ. ઉપાદાનસ્સ પન રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જનતો આરમ્મણતોપિ પઞ્ચક્ખન્ધે મુઞ્ચિત્વા ઉપાદાનં નત્થિ. છન્દરાગવેમત્તતાતિ છન્દરાગનાનત્તં. એવં ખો ભિક્ખૂતિ એવં રૂપારમ્મણસ્સ છન્દરાગસ્સ વેદનાદીસુ અઞ્ઞતરં આરમ્મણં અકરણતો સિયા છન્દરાગવેમત્તતા. ખન્ધાધિવચનન્તિ ખન્ધાતિ અયં પઞ્ઞત્તિ. અયં પન અનુસન્ધિ ન ઘટિયતિ, કિઞ્ચાપિ ન ઘટિયતિ, સાનુસન્ધિકાવ પુચ્છા, સાનુસન્ધિકં વિસ્સજ્જનં. અયઞ્હિ થેરો તેસં તેસં ભિક્ખૂનં અજ્ઝાસયેન પુચ્છતિ, સત્થાપિ તેસં તેસં અજ્ઝાસયેનેવ વિસ્સજ્જેતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. દસમં.

ઇમસ્સ ચ પન વગ્ગસ્સ એકેકસ્મિં સુત્તે પઞ્ચસતા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તં પત્તાતિ.

ખજ્જનીયવગ્ગો અટ્ઠમો.