૯. થેરવગ્ગો

૧. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૮૩. થેરવગ્ગસ્સ પઠમે મન્તાણિપુત્તોતિ, મન્તાણિયા નામ બ્રાહ્મણિયા પુત્તો. ઉપાદાયાતિ આગમ્મ આરબ્ભ સન્ધાય પટિચ્ચ. અસ્મીતિ હોતીતિ અસ્મીતિ એવં પવત્તં તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચત્તયં હોતિ. દહરોતિ તરુણો. યુવાતિ યોબ્બનેન સમન્નાગતો. મણ્ડનકજાતિકોતિ મણ્ડનકસભાવો મણ્ડનકસીલો. મુખનિમિત્તન્તિ મુખપટિબિમ્બં. તઞ્હિ પરિસુદ્ધં આદાસમણ્ડલં પટિચ્ચ પઞ્ઞાયતિ. કિં પન તં ઓલોકયતો સકમુખં પઞ્ઞાયતિ, પરમુખન્તિ? યદિ સકં ભવેય્ય, પરમ્મુખં હુત્વા પઞ્ઞાયેય્ય, અથ પરસ્સ ભવેય્ય, વણ્ણાદીહિ અસદિસં હુત્વા પઞ્ઞાયેય્ય. તસ્મા ન તં અત્તનો, ન પરસ્સ, આદાસં પન નિસ્સાય નિભાસરૂપં નામ તં પઞ્ઞાયતીતિ વદન્તિ. અથ યં ઉદકે પઞ્ઞાયતિ, તં કેન કારણેનાતિ? મહાભૂતાનં વિસુદ્ધતાય. ધમ્મો મે અભિસમિતોતિ મયા ઞાણેન ચતુસચ્ચધમ્મો અભિસમાગતો, સોતાપન્નોસ્મિ જાતોતિ કથેસિ. પઠમં.

૨. તિસ્સસુત્તવણ્ણના

૮૪. દુતિયે મધુરકજાતો વિયાતિ સઞ્જાતગરુભાવો વિય અકમ્મઞ્ઞો. દિસાપિ મેતિ અયં પુરત્થિમા અયં દક્ખિણાતિ એવં દિસાપિ મય્હં ન પક્ખાયન્તિ, ન પાકટા હોન્તીતિ વદતિ. ધમ્માપિ મં ન પટિભન્તીતિ પરિયત્તિધમ્માપિ મય્હં ન ઉપટ્ઠહન્તિ, ઉગ્ગહિતં સજ્ઝાયિતં ન દિસ્સતીતિ વદતિ. વિચિકિચ્છાતિ નો મહાવિચિકિચ્છા. ન હિ તસ્સ ‘‘સાસનં નિય્યાનિકં નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ વિમતિ ઉપ્પજ્જતિ. એવં પનસ્સ હોતિ ‘‘સક્ખિસ્સામિ નુ ખો સમણધમ્મં કાતું, ઉદાહુ પત્તચીવરધારણમત્તમેવ કરિસ્સામી’’તિ.

કામાનમેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ નિન્નં પલ્લલં ઓલોકેન્તસ્સ દસ્સનરામણેય્યકમત્તં અત્થિ, યો પનેત્થ ઓતરતિ, તં ચણ્ડમીનાકુલતાય આકડ્ઢિત્વા અનયબ્યસનં પાપેતિ, એવમેવં પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ચક્ખુદ્વારાદીનં આરમ્મણે રામણેય્યકમત્તં અત્થિ, યો પનેત્થ ગેધં આપજ્જતિ, તં આકડ્ઢિત્વા નિરયાદીસુ એવ પક્ખિપન્તિ. અપ્પસ્સાદા હિ કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યોતિ ઇમં અત્થવસં પટિચ્ચ ‘‘કામાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. અહમનુગ્ગહેનાતિ અહં ધમ્મામિસાનુગ્ગહેહિ અનુગ્ગણ્હામિ. અભિનન્દીતિ સમ્પટિચ્છિ. ન કેવલઞ્ચ અભિનન્દિ, ઇમં પન સત્થુ સન્તિકા અસ્સાસં લભિત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો કતિપાહેન અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. દુતિયં.

૩. યમકસુત્તવણ્ણના

૮૫. તતિયે દિટ્ઠિગતન્તિ સચે હિસ્સ એવં ભવેય્ય ‘‘સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ નિરુજ્ઝન્તિ ચ, સઙ્ખારપ્પવત્તમેવ અપ્પવત્તં હોતી’’તિ, દિટ્ઠિગતં નામ ન ભવેય્ય, સાસનાવચરિકં ઞાણં ભવેય્ય. યસ્મા પનસ્સ ‘‘સત્તો ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતી’’તિ અહોસિ, તસ્મા દિટ્ઠિગતં નામ જાતં. થામસા પરામાસાતિ દિટ્ઠિથામેન ચેવ દિટ્ઠિપરામાસેન ચ.

યેનાયસ્મા સારિપુત્તોતિ યથા નામ પચ્ચન્તે કુપિતે તં વૂપસમેતું અસક્કોન્તા રાજપુરિસા સેનાપતિસ્સ વા રઞ્ઞો વા સન્તિકં ગચ્છન્તિ, એવં દિટ્ઠિગતવસેન તસ્મિં થેરે કુપિતે તં વૂપસમેતું અસક્કોન્તા તે ભિક્ખૂ યેન ધમ્મરાજસ્સ ધમ્મસેનાપતિ આયસ્મા સારિપુત્તો, તેનુપસઙ્કમિંસુ. એવંબ્યાખોતિ તેસં ભિક્ખૂનં સન્તિકે વિય થેરસ્સ સમ્મુખા પગ્ગય્હ વત્તું અસક્કોન્તો ઓલમ્બન્તેન હદયેન ‘‘એવંબ્યાખો’’તિ આહ. તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસોતિ? ઇદં થેરો તસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘નાયં અત્તનો લદ્ધિયં દોસં પસ્સતિ, ધમ્મદેસનાય અસ્સ તં પાકટં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તિપરિવટ્ટં દેસનં દેસેતું આરભિ.

તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમક, રૂપં તથાગતોતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? અનુયોગવત્તં દાપનત્થં. તિપરિવટ્ટદેસનાવસાનસ્મિઞ્હિ થેરો સોતાપન્નો જાતો. અથ નં અનુયોગવત્તં દાપેતું ‘‘તં કિં મઞ્ઞસી’’તિઆદિમાહ? તથાગતોતિ સત્તો. રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધે સમ્પિણ્ડેત્વા ‘‘તથાગતો’’તિ સમનુપસ્સસીતિ પુચ્છતિ. એત્થ ચ તે, આવુસોતિ ઇદં થેરસ્સ અનુયોગે ભુમ્મં. ઇદં વુત્તં હોતિ – એત્થ ચ તે એત્તકે ઠાને દિટ્ઠેવ ધમ્મે સચ્ચતો થિરતો સત્તે અનુપલબ્ભિયમાનેતિ. સચે તં, આવુસોતિ ઇદમેતં અઞ્ઞં બ્યાકરાપેતુકામો પુચ્છતિ. યં દુક્ખં તં નિરુદ્ધન્તિ યં દુક્ખં, તદેવ નિરુદ્ધં, અઞ્ઞો સત્તો નિરુજ્ઝનકો નામ નત્થિ, એવં બ્યાકરેય્યન્તિ અત્થો.

એતસ્સેવ અત્થસ્સાતિ એતસ્સ પઠમમગ્ગસ્સ. ભિય્યોસોમત્તાય ઞાણાયાતિ અતિરેકપ્પમાણસ્સ ઞાણસ્સ અત્થાય, સહવિપસ્સનકાનં ઉપરિ ચ તિણ્ણં મગ્ગાનં આવિભાવત્થાયાતિ અત્થો. આરક્ખસમ્પન્નોતિ અન્તોઆરક્ખેન ચેવ બહિઆરક્ખેન ચ સમન્નાગતો. અયોગક્ખેમકામોતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમભાવં અનિચ્છન્તો. પસય્હાતિ પસય્હિત્વા અભિભવિત્વા. અનુપખજ્જાતિ અનુપવિસિત્વા.

પુબ્બુટ્ઠાયીતિઆદીસુ દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા આસનતો પઠમતરં વુટ્ઠાતીતિ પુબ્બુટ્ઠાયી. તસ્સ આસનં દત્વા તસ્મિં નિસિન્ને પચ્છા નિપતતિ નિસીદતીતિ, પચ્છાનિપાતી. પાતોવ વુટ્ઠાય ‘‘એત્તકા કસિતું ગચ્છથ, એત્તકા વપિતુ’’ન્તિ વા સબ્બપઠમં વુટ્ઠાતીતિ પુબ્બુટ્ઠાયી. સાયં સબ્બેસુ અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગતેસુ ગેહસ્સ સમન્તતો આરક્ખં સંવિધાય દ્વારાનિ થકેત્વા સબ્બપચ્છા નિપજ્જનતોપિ પચ્છાનિપાતી. ‘‘કિં કરોમિ, અય્યપુત્ત? કિં કરોમિ અય્યપુત્તા’’તિ? મુખં ઓલોકેન્તો કિંકારં પટિસાવેતીતિ કિંકારપટિસ્સાવી. મનાપં ચરતીતિ મનાપચારી. પિયં વદતીતિ પિયવાદી. મિત્તતોપિ નં સદ્દહેય્યાતિ મિત્તો મે અયન્તિ સદ્દહેય્ય. વિસ્સાસં આપજ્જેય્યાતિ એકતો પાનભોજનાદિં કરોન્તો વિસ્સાસિકો ભવેય્ય. સંવિસ્સત્થોતિ સુટ્ઠુ વિસ્સત્થો.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – બાલગહપતિપુત્તો વિય હિ વટ્ટસન્નિસ્સિતકાલે અસ્સુતવા પુથુજ્જનો, વધકપચ્ચામિત્તો વિય અબલદુબ્બલા પઞ્ચક્ખન્ધા, વધકપચ્ચામિત્તસ્સ ‘‘બાલગહપતિપુત્તં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ઉપગતકાલો વિય પટિસન્ધિક્ખણે ઉપગતા પઞ્ચક્ખન્ધા, તસ્સ હિ ‘‘ન મે અયં સહાયો, વધકપચ્ચત્થિકો અય’’ન્તિ અજાનનકાલો વિય વટ્ટનિસ્સિતપુથુજ્જનસ્સ પઞ્ચક્ખન્ધે ‘‘ન ઇમે મય્હ’’ન્તિ અગહેત્વા ‘‘મમ રૂપં, મમ વેદના, મમ સઞ્ઞા, મમ સઙ્ખારા, મમ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ગહિતકાલો, વધકપચ્ચત્થિકસ્સ ‘‘મિત્તો મે અય’’ન્તિ ગહેત્વા સક્કારકરણકાલો વિય ‘‘મમ ઇમે’’તિ ગહેત્વા પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ન્હાપનભોજનાદીહિ સક્કારકરણકાલો, ‘‘અતિવિસ્સત્થો મે અય’’ન્તિ ઞત્વા સક્કારં કરોન્તસ્સેવ અસિના સીસચ્છિન્દનં વિય વિસ્સત્થસ્સ બાલપુથુજ્જનસ્સ તિખિણેહિ ભિજ્જમાનેહિ ખન્ધેહિ જીવિતપરિયાદાનં વેદિતબ્બં.

ઉપેતીતિ ઉપગચ્છતિ. ઉપાદિયતીતિ ગણ્હાતિ. અધિટ્ઠાતીતિ અધિતિટ્ઠતિ. અત્તા મેતિ અયં મે અત્તાતિ. સુતવા ચ ખો, આવુસો, અરિયસાવકોતિ યથા પન પણ્ડિતો ગહપતિપુત્તો એવં ઉપગતં પચ્ચત્થિકં ‘‘પચ્ચત્થિકો મે અય’’ન્તિ ઞત્વા અપ્પમત્તો તાનિ તાનિ કમ્માનિ કારેત્વા અનત્થં પરિહરતિ, અત્થં પાપુણાતિ, એવં સુતવા અરિયસાવકોપિ ‘‘ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના નયેન પઞ્ચક્ખન્ધે અહન્તિ વા મમન્તિ વા અગહેત્વા, ‘‘પચ્ચત્થિકા મે એતે’’તિ ઞત્વા રૂપસત્તકઅરૂપસત્તકાદિવસેન વિપસ્સનાય યોજેત્વાવ તતોનિદાનં દુક્ખં પરિવજ્જેત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણાતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. તતિયં.

૪. અનુરાધસુત્તવણ્ણના

૮૬. ચતુત્થે અરઞ્ઞકુટિકાયન્તિ તસ્સેવ વિહારસ્સ પચ્ચન્તે પણ્ણસાલાયં. તં તથાગતોતિ તુમ્હાકં સત્થા તથાગતો તં સત્તં તથાગતં. અઞ્ઞત્ર ઇમેહીતિ તસ્સ કિર એવં અહોસિ ‘‘ઇમે સાસનસ્સ પટિપક્ખા પટિવિલોમા, યથા ઇમે ભણન્તિ, ન એવં સત્થા પઞ્ઞાપેસ્સતિ, અઞ્ઞથા પઞ્ઞાપેસ્સતી’’તિ. તસ્મા એવમાહ. એવં વુત્તે તે અઞ્ઞતિત્થિયાતિ એવં થેરેન અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ સમયં અજાનિત્વા વુત્તે એકદેસેન સાસનસમયં જાનન્તા થેરસ્સ વાદે દોસં દાતુકામા તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા આયસ્મન્તં અનુરાધં એતદવોચું.

તં કિં મઞ્ઞસિ અનુરાધાતિ સત્થા તસ્સ કથં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ભિક્ખુ અત્તનો લદ્ધિયં દોસં ન જાનાતિ, કારકો પનેસ યુત્તયોગો, ધમ્મદેસનાય એવ નં જાનાપેસ્સામી’’તિ તિપરિવટ્ટં દેસનં દેસેતુકામો ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરાધા’’તિઆદિમાહ. અથસ્સ તાય દેસનાય અરહત્તપ્પત્તસ્સ અનુયોગવત્તં આરોપેન્તો તં કિં મઞ્ઞસિ, અનુરાધ? રૂપં તથાગતોતિઆદિમાહ. દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞપેમિ, દુક્ખસ્સ ચ નિરોધન્તિ વટ્ટદુક્ખઞ્ચેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ નિરોધં નિબ્બાનં પઞ્ઞપેમિ. દુક્ખન્તિ વા વચનેન દુક્ખસચ્ચં ગહિતં. તસ્મિં ગહિતે સમુદયસચ્ચં ગહિતમેવ હોતિ, તસ્સ મૂલત્તા. નિરોધન્તિ વચનેન નિરોધસચ્ચં ગહિતં. તસ્મિં ગહિતે મગ્ગસચ્ચં ગહિતમેવ હોતિ તસ્સ ઉપાયત્તા. ઇતિ પુબ્બે ચાહં, અનુરાધ, એતરહિ ચ ચતુસચ્ચમેવ પઞ્ઞપેમીતિ દસ્સેતિ. એવં ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં. ચતુત્થં.

૫. વક્કલિસુત્તવણ્ણના

૮૭. પઞ્ચમે કુમ્ભકારનિવેસનેતિ કુમ્ભકારસાલાયં. થેરો કિર વુત્થવસ્સો પવારેત્વા ભગવન્તં દસ્સનાય આગચ્છતિ. તસ્સ નગરમજ્ઝે મહાઆબાધો ઉપ્પજ્જિ, પાદા ન વહન્તિ. અથ નં મઞ્ચકસિવિકાય કુમ્ભકારસાલં આહરિંસુ. સા ચ સાલા તેસં કમ્મસાલા, ન નિવેસનસાલા. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કુમ્ભકારનિવેસને વિહરતી’’તિ. બાળ્હગિલાનોતિ અધિમત્તગિલાનો. સમધોસીતિ સમન્તતો અધોસિ, ચલનાકારેન અપચિતિં દસ્સેસિ. વત્તં કિરેતં બાળ્હગિલાનેનપિ બુડ્ઢતરં દિસ્વા ઉટ્ઠાનાકારેન અપચિતિ દસ્સેતબ્બા. તેન પન ‘‘મા ચલિ મા ચલી’’તિ વત્તબ્બો. સન્તિમાનિ આસનાનીતિ બુદ્ધકાલસ્મિઞ્હિ એકસ્સપિ ભિક્ખુનો વસનટ્ઠાને ‘‘સચે સત્થા આગચ્છિસ્સતિ, ઇધ નિસીદિસ્સતી’’તિ આસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ અન્તમસો ફલકમત્તમ્પિ પણ્ણસન્થારમત્તમ્પિ. ખમનીયં યાપનીયન્તિ કચ્ચિ દુક્ખં ખમિતું ઇરિયાપથં વા યાપેતું સક્કાતિ પુચ્છતિ. પટિક્કમન્તીતિ નિવત્તન્તિ. અભિક્કમન્તીતિ અધિગચ્છન્તિ. પટિક્કમોસાનન્તિ પટિક્કમો એતાસં. સીલતો ન ઉપવદતીતિ સીલં આરબ્ભ સીલભાવેન ન ઉપવદતિ. ચિરપટિકાહન્તિ ચિરપટિકો અહં, ચિરતો પટ્ઠાય અહન્તિ અત્થો. પૂતિકાયેનાતિ અત્તનો સુવણ્ણવણ્ણમ્પિ કાયં ભગવા ધુવપગ્ઘરણટ્ઠેન એવમાહ. યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મન્તિ ઇધ ભગવા ‘‘ધમ્મકાયો ખો, મહારાજ, તથાગતો’’તિ વુત્તં ધમ્મકાયતં દસ્સેતિ. નવવિધો હિ લોકુત્તરધમ્મો તથાગતસ્સ કાયો નામ.

ઇદાનિ થેરસ્સ તિપરિવટ્ટધમ્મદેસનં આરભન્તો તં કિં મઞ્ઞસીતિઆદિમાહ. કાળસિલાતિ કાળસિલાવિહારો. વિમોક્ખાયાતિ મગ્ગવિમોક્ખત્થાય. સુવિમુત્તો વિમુચ્ચિસ્સતીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા વિમુત્તો હુત્વા વિમુચ્ચિસ્સતિ. તા કિર દેવતા ‘‘યેન નીહારેન ઇમિના વિપસ્સના આરદ્ધા, અનન્તરાયેન અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ઞત્વા એવમાહંસુ. અપાપકન્તિ અલામકં. સત્થં આહરેસીતિ થેરો કિર અધિમાનિકો અહોસિ. સો સમાધિવિપસ્સનાહિ વિક્ખમ્ભિતાનં કિલેસાનં સમુદાચારં અપસ્સન્તો ‘‘ખીણાસવોમ્હી’’તિ સઞ્ઞી હુત્વા ‘‘કિં મે ઇમિના દુક્ખેન જીવિતેન? સત્થં આહરિત્વા મરિસ્સામી’’તિ તિખિણેન સત્થેન કણ્ઠનાળં છિન્દિ. અથસ્સ દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિ. સો તસ્મિં ખણે અત્તનો પુથુજ્જનભાવં ઞત્વા અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનત્તા સીઘં મૂલકમ્મટ્ઠાનં આદાય સમ્મસન્તો અરહત્તં પાપુણિત્વાવ કાલમકાસિ. પચ્ચવેક્ખણા પનસ્સ ચ કથં અહોસીતિ? ખીણાસવસ્સ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણા ન સબ્બાવ અવસ્સં લદ્ધબ્બા, તિખિણેનાપિ પન અસિના સીસે છિજ્જન્તે એકં દ્વે ઞાણાનિ અવસ્સં ઉપ્પજ્જન્તિ.

વિવત્તક્ખન્ધન્તિ પરિવત્તક્ખન્ધં. સેમાનન્તિ સયમાનં. થેરો કિર ઉત્તાનકો નિપન્નો સત્થં આહરિ. તસ્સ સરીરં યથાઠિતમેવ અહોસિ. સીસં પન દક્ખિણપસ્સેન પરિવત્તિત્વા અટ્ઠાસિ. અરિયસાવકા હિ યેભુય્યેન દક્ખિણપસ્સેનેવ કાલં કરોન્તિ. તેનસ્સ સરીરં યથાઠિતંયેવ અહોસિ. સીસં પન દક્ખિણપસ્સેન પરિવત્તિત્વા ઠિતં. તં સન્ધાય વિવત્તક્ખન્ધો નામ જાતોતિપિ વદન્તિ. ધૂમાયિતત્તન્તિ ધૂમાયનભાવં. તિમિરાયિતત્તન્તિ તિમિરાયનભાવં. ધૂમવલાહકં વિય તિમિરવલાહકં વિય ચાતિ અત્થો. પઞ્ચમં.

૬. અસ્સજિસુત્તવણ્ણના

૮૮. છટ્ઠે કસ્સપકારામેતિ કસ્સપસેટ્ઠિના કારિતે આરામે. કાયસઙ્ખારેતિ અસ્સાસપસ્સાસે. સો હિ તે ચતુત્થજ્ઝાનેન પસ્સમ્ભિત્વા પસ્સમ્ભિત્વા વિહાસિ. એવં હોતીતિ ઇદાનિ તં સમાધિં અપ્પટિલભન્તસ્સ એવં હોતિ. નો ચસ્સાહં પરિહાયામીતિ કચ્ચિ નુ ખો અહં સાસનતો ન પરિહાયામિ? તસ્સ કિર આબાધદોસેન અપ્પિતપ્પિતા સમાપત્તિ પરિહાયિ, તસ્મા એવં ચિન્તેસિ. સમાધિસારકા સમાધિસામઞ્ઞાતિ સમાધિંયેવ સારઞ્ચ સામઞ્ઞઞ્ચ મઞ્ઞન્તિ. મય્હં પન સાસને ન એતં સારં, વિપસ્સનામગ્ગફલાનિ સારં. સો ત્વં સમાધિતો પરિહાયન્તો કસ્મા ચિન્તેસિ ‘‘સાસનતો પરિહાયામી’’તિ. એવં થેરં અસ્સાસેત્વા ઇદાનિસ્સ તિપરિવટ્ટં ધમ્મદેસનં આરભન્તો તં કિં મઞ્ઞસીતિઆદિમાહ. અથસ્સ તિપરિવટ્ટદેસનાવસાને અરહત્તં પત્તસ્સ સતતવિહારં દસ્સેન્તો સો સુખં ચે વેદનં વેદયતીતિઆદિમાહ. તત્થ અનભિનન્દિતાતિ પજાનાતીતિ સુખવેદનાય તાવ અભિનન્દના હોતુ, દુક્ખવેદનાય કથં હોતીતિ? દુક્ખં પત્વા સુખં પત્થેતિ, યદગ્ગેન સુખં પત્થેતિ, તદગ્ગેન દુક્ખં પત્થેતિયેવ. સુખવિપરિણામેન હિ દુક્ખં આગતમેવ હોતીતિ એવં દુક્ખે અભિનન્દના વેદિતબ્બા. સેસં પુબ્બે વુત્તનયમેવાતિ. છટ્ઠં.

૭. ખેમકસુત્તવણ્ણના

૮૯. સત્તમે અત્તનિયન્તિ અત્તનો પરિક્ખારજાતં. અસ્મીતિ અધિગતન્તિ અસ્મીતિ એવં પવત્તા તણ્હામાના અધિગતા. સન્ધાવનિકાયાતિ પુનપ્પુનં ગમનાગમનેન. ઉપસઙ્કમીતિ બદરિકારામતો ગાવુતમત્તં ઘોસિતારામં અગમાસિ. દાસકત્થેરો પન ચતુક્ખત્તું ગમનાગમનેન તંદિવસં દ્વિયોજનં અદ્ધાનં આહિણ્ડિ. કસ્મા પન તં થેરા પહિણિંસુ? વિસ્સુતસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ સન્તિકા ધમ્મં સુણિસ્સામાતિ. સયં કસ્મા ન ગતાતિ? થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં અરઞ્ઞં સમ્બાધં, તત્થ સટ્ઠિમત્તાનં થેરાનં ઠાતું વા નિસીદિતું વા ઓકાસો નત્થીતિ ન ગતા. ‘‘ઇધાગન્ત્વા અમ્હાકં ધમ્મં કથેતૂ’’તિપિ કસ્મા પન ન પહિણિંસૂતિ? થેરસ્સ આબાધિકત્તા. અથ કસ્મા પુનપ્પુનં પહિણિંસૂતિ? સયમેવ ઞત્વા અમ્હાકં કથેતું આગમિસ્સતીતિ. થેરોપિ તેસં અજ્ઝાસયં ઞત્વાવ અગમાસીતિ.

ન ખ્વાહં, આવુસો, રૂપન્તિ યો હિ રૂપમેવ અસ્મીતિ વદતિ, તેન ઇતરે ચત્તારો ખન્ધા પચ્ચક્ખાતા હોન્તિ. યો અઞ્ઞત્ર રૂપા વદતિ, તેન રૂપં પચ્ચક્ખાતં હોતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. થેરસ્સ પન સમૂહતો પઞ્ચસુપિ ખન્ધેસુ અસ્મીતિ અધિગતો, તસ્મા એવમાહ. હોતેવાતિ હોતિયેવ. અનુસહગતોતિ સુખુમો. ઊસેતિ છારિકાખારે. ખારેતિ ઊસખારે. સમ્મદ્દિત્વાતિ તેમેત્વા ખાદેત્વા.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – કિલિટ્ઠવત્થં વિય હિ પુથુજ્જનસ્સ ચિત્તાચારો, તયો ખારા વિય તિસ્સો અનુપસ્સના, તીહિ ખારેહિ ધોતવત્થં વિય દેસનાય મદ્દિત્વા ઠિતો અનાગામિનો ચિત્તાચારો, અનુસહગતો ઊસાદિગન્ધો વિય અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા, ગન્ધકરણ્ડકો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં ગન્ધકરણ્ડકં આગમ્મ અનુસહગતાનં ઊસગન્ધાદીનં સમુગ્ઘાતો વિય અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસક્ખયો, ગન્ધપરિભાવિતવત્થં નિવાસેત્વા છણદિવસે અન્તરવીથિયં સુગન્ધગન્ધિનો વિચરણં વિય ખીણાસવસ્સ સીલગન્ધાદીહિ દસ દિસા ઉપવાયન્તસ્સ યથાકામચારો.

આચિક્ખિતુન્તિ કથેતું. દેસેતુન્તિ પકાસેતું. પઞ્ઞાપેતુન્તિ જાનાપેતું. પટ્ઠપેતુન્તિ પતિટ્ઠાપેતું. વિવરિતુન્તિ વિવટં કાતું. વિભજિતુન્તિ સુવિભત્તં કાતું. ઉત્તાનીકાતુન્તિ ઉત્તાનકં કાતું. સટ્ઠિમત્તાનં થેરાનન્તિ તે કિર થેરેન કથિતકથિતટ્ઠાને વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉપરૂપરિ સમ્મસન્તા દેસનાપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિંસુ. થેરોપિ અઞ્ઞેન નીહારેન અકથેત્વા વિપસ્સનાસહગતચિત્તેનેવ કથેસિ. તસ્મા સોપિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં – ‘‘સટ્ઠિમત્તાનં થેરાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસુ આયસ્મતો ખેમકસ્સ ચા’’તિ. સત્તમં.

૮. છન્નસુત્તવણ્ણના

૯૦. અટ્ઠમે આયસ્મા છન્નોતિ તથાગતેન સદ્ધિં એકદિવસે જાતો મહાભિનિક્ખમનદિવસે સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા પુન અપરભાગે સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ‘‘અમ્હાકં બુદ્ધો અમ્હાકં ધમ્મો’’તિ એવં મક્ખી ચેવ પળાસી ચ હુત્વા સબ્રહ્મચારીનં ફરુસવાચાય સઙ્ઘટ્ટનં કરોન્તો થેરો. અવાપુરણં આદાયાતિ કુઞ્ચિકં ગહેત્વા. વિહારેન વિહારં ઉપસઙ્કમિત્વાતિ એકં વિહારં પવિસિત્વા તતો અઞ્ઞં, તતો અઞ્ઞન્તિ એવં તેન તેન વિહારેન તં તં વિહારં ઉપસઙ્કમિત્વા. એતદવોચ ઓવદન્તુ મન્તિ કસ્મા એવં મહન્તેન ઉસ્સાહેન તત્થ તત્થ ગન્ત્વા એતં અવોચાતિ? ઉપ્પન્નસંવેગતાય. તસ્સ હિ પરિનિબ્બુતે સત્થરિ ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ પેસિતો આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિં ગન્ત્વા બ્રહ્મદણ્ડં અદાસિ. સો દિન્ને બ્રહ્મદણ્ડે સઞ્જાતપરિળાહો વિસઞ્ઞીભૂતો પતિત્વા પુન સઞ્ઞં લભિત્વા વુટ્ઠાય એકસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગતો, સો તેન સદ્ધિં કિઞ્ચિ ન કથેસિ. અઞ્ઞસ્સ સન્તિકં અગમાસિ, સોપિ ન કથેસીતિ એવં સકલવિહારં વિચરિત્વા નિબ્બિન્નો પત્તચીવરં આદાય બારાણસિં ગન્ત્વા ઉપ્પન્નસંવેગો તત્થ તત્થ ગન્ત્વા એવં અવોચ.

સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ સબ્બે તેભૂમકસઙ્ખારા અનિચ્ચા. સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ સબ્બે ચતુભૂમકધમ્મા અનત્તા. ઇતિ સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ થેરં ઓવદન્તા અનિચ્ચલક્ખણં અનત્તલક્ખણન્તિ દ્વેવ લક્ખણાનિ કથેત્વા દુક્ખલક્ખણં ન કથયિંસુ. કસ્મા? એવં કિર નેસં અહોસિ – ‘‘અયં ભિક્ખુ વાદી દુક્ખલક્ખણે પઞ્ઞાપિયમાને રૂપં દુક્ખં…પે… વિઞ્ઞાણં દુક્ખં, મગ્ગો દુક્ખો, ફલં દુક્ખન્તિ ‘તુમ્હે દુક્ખપ્પત્તા ભિક્ખૂ નામા’તિ ગહણં ગણ્હેય્ય, યથા ગહણં ગહેતું ન સક્કોતિ, એવં નિદ્દોસમેવસ્સ કત્વા કથેસ્સામા’’તિ દ્વેવ લક્ખણાનિ કથયિંસુ.

પરિતસ્સના ઉપાદાનં ઉપ્પજ્જતીતિ પરિતસ્સના ચ ઉપાદાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. પચ્ચુદાવત્તતિ માનસં, અથ કો ચરહિ મે અત્તાતિ યદિ રૂપાદીસુ એકોપિ અનત્તા, અથ કો નામ મે અત્તાતિ એવં પટિનિવત્તતિ ‘‘મય્હં માનસ’’ન્તિ. અયં કિર થેરો પચ્ચયે અપરિગ્ગહેત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, સાસ્સ દુબ્બલવિપસ્સના અત્તગાહં પરિયાદાતું અસક્કુણન્તી સઙ્ખારેસુ સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠહન્તેસુ ‘‘ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ વિનસ્સિસ્સામી’’તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ચેવ પરિતસ્સનાય ચ પચ્ચયો અહોસિ. સો ચ અત્તાનં પાપતે પપતન્તં વિય દિસ્વા, ‘‘પરિતસ્સના ઉપાદાનં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્ચુદાવત્તતિ માનસં, અથ કો ચરહિ મે અત્તા’’તિ આહ. ન ખો પનેવં ધમ્મં પસ્સતો હોતીતિ ચતુસચ્ચધમ્મં પસ્સન્તસ્સ એવં ન હોતિ. તાવતિકા વિસ્સટ્ઠીતિ તત્તકો વિસ્સાસો. સમ્મુખા મેતન્તિ થેરો તસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘કીદિસા નુ ખો ઇમસ્સ ધમ્મદેસના સપ્પાયા’’તિ? ચિન્તેન્તો તેપિટકં બુદ્ધવચનં વિચિનિત્વા કચ્ચાનસુત્તં (સં. નિ. ૨.૧૫) અદ્દસ ‘‘ઇદં આદિતોવ દિટ્ઠિવિનિવેઠનં કત્વા મજ્ઝે બુદ્ધબલં દીપેત્વા સણ્હસુખુમપચ્ચયાકારં પકાસયમાનં ગતં, ઇદમસ્સ દેસેસ્સામી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્મુખા મેત’’ન્તિઆદિમાહ. અટ્ઠમં.

૯-૧૦. રાહુલસુત્તાદિવણ્ણના

૯૧-૯૨. નવમદસમાનિ રાહુલસંયુત્તે (સં. નિ. ૨.૧૮૮) વુત્તત્થાનેવ. કેવલં હેતાનિ અયં થેરવગ્ગોતિ કત્વા ઇધાગતાનીતિ. નવમદસમાનિ.

થેરવગ્ગો નવમો.