૧૦. પુપ્ફવગ્ગો

૧. નદીસુત્તવણ્ણના

૯૩. પુપ્ફવગ્ગસ્સ પઠમે પબ્બતેય્યાતિ પબ્બતે પવત્તા. ઓહારિનીતિ સોતે પતિતપતિતાનિ તિણપણ્ણકટ્ઠાદીનિ હેટ્ઠાહારિની. દૂરઙ્ગમાતિ નિક્ખન્તટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ચતુપઞ્ચયોજનસતગામિની. સીઘસોતાતિ ચણ્ડસોતા. કાસાતિઆદીનિ સબ્બાનિ તિણજાતાનિ. રુક્ખાતિ એરણ્ડાદયો દુબ્બલરુક્ખા. તે નં અજ્ઝોલમ્બેય્યુન્તિ તે તીરે જાતાપિ ઓનમિત્વા અગ્ગેહિ ઉદકં ફુસન્તેહિ અધિઓલમ્બેય્યું, ઉપરિ લમ્બેય્યુન્તિ અત્થો. પલુજ્જેય્યુન્તિ સમૂલમત્તિકાય સદ્ધિં સીસે પતેય્યું. સો તેહિ અજ્ઝોત્થટો વાલુકમત્તિકોદકેહિ મુખં પવિસન્તેહિ મહાવિનાસં પાપુણેય્ય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ સોતે પતિતપુરિસો વિય વટ્ટસન્નિસ્સિતો બાલપુથુજ્જનો દટ્ઠબ્બો, ઉભતોતીરે કાસાદયો વિય દુબ્બલપઞ્ચક્ખન્ધા, ‘‘ઇમે ગહિતાપિ મં તારેતું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ તસ્સ પુરિસસ્સ અજાનિત્વા ગહણં વિય ઇમે ખન્ધા ‘‘ન મય્હં સહાયા’’તિ બાલપુથુજ્જનસ્સ અજાનિત્વા ચતૂહિ ગાહેહિ ગહણં, ગહિતગહિતાનં પલુજ્જનત્તા પુરિસસ્સ બ્યસનપ્પત્તિ વિય ચતૂહિ ગાહેહિ ગહિતાનં ખન્ધાનં વિપરિણામે બાલપુથુજ્જનસ્સ સોકાદિબ્યસનપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. પઠમં.

૨. પુપ્ફસુત્તવણ્ણના

૯૪. દુતિયે વિવદતીતિ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા અસુભ’’ન્તિ યથાસભાવેન વદન્તેન સદ્ધિં ‘‘નિચ્ચં સુખં અત્તા સુભ’’ન્તિ વદન્તો વિવદતિ. લોકધમ્મોતિ ખન્ધપઞ્ચકં. તઞ્હિ લુજ્જનસભાવત્તા લોકધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. કિન્તિ કરોમીતિ કથં કરોમિ? મય્હઞ્હિ પટિપત્તિકથનમેવ ભારો, પટિપત્તિપૂરણં પન કુલપુત્તાનં ભારોતિ દસ્સેતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે તયો લોકા કથિતા. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, લોકેના’’તિ એત્થ હિ સત્તલોકો કથિતો, ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, લોકે લોકધમ્મો’’તિ એત્થ સઙ્ખારલોકો, ‘‘તથાગતો લોકે જાતો લોકે સંવડ્ઢો’’તિ એત્થ ઓકાસલોકો કથિતો. દુતિયં.

૩. ફેણપિણ્ડૂપમસુત્તવણ્ણના

૯૫. તતિયે ગઙ્ગાય નદિયા તીરેતિ અયુજ્ઝપુરવાસિનો અપરિમાણભિક્ખુપરિવારં ચારિકં ચરમાનં તથાગતં અત્તનો નગરં સમ્પત્તં દિસ્વા એકસ્મિં ગઙ્ગાય નિવત્તનટ્ઠાને મહાવનસણ્ડમણ્ડિતપ્પદેસે સત્થુ વિહારં કત્વા અદંસુ. ભગવા તત્થ વિહરતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગઙ્ગાય નદિયા તીરે’’તિ. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ તસ્મિં વિહારે વસન્તો ભગવા સાયન્હસમયં ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ગઙ્ગાતીરે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો ગઙ્ગાય નદિયા આગચ્છન્તં મહન્તં ફેણપિણ્ડં દિસ્વા, ‘‘મમ સાસને પઞ્ચક્ખન્ધનિસ્સિતં એકં ધમ્મં કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પરિવારેત્વા નિસિન્ને ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

મહન્તં ફેણપિણ્ડન્તિ ઉટ્ઠાનુટ્ઠાને બદરપક્કપ્પમાણતો પટ્ઠાય અનુસોતાગમનેન અનુપુબ્બેન પવડ્ઢિત્વા પબ્બતકૂટમત્તં જાતં, યત્થ ઉદકસપ્પાદયો અનેકપાણયો નિવસન્તિ, એવરૂપં મહન્તં ફેણપિણ્ડં. આવહેય્યાતિ આહરેય્ય. સો પનાયં ફેણપિણ્ડો ઉટ્ઠિતટ્ઠાનેપિ ભિજ્જતિ, થોકં ગન્ત્વાપિ, એકદ્વિયોજનાદિવસેન દૂરં ગન્ત્વાપિ, અન્તરા પન અભિજ્જન્તોપિ મહાસમુદ્દં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ. નિજ્ઝાયેય્યાતિ ઓલોકેય્ય. યોનિસો ઉપપરિક્ખેય્યાતિ કારણેન ઉપપરિક્ખેય્ય. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, ફેણપિણ્ડે સારોતિ, ભિક્ખવે, ફેણપિણ્ડમ્હિ સારો નામ કિં ભવેય્ય? વિલીયિત્વા વિદ્ધંસેય્યેવ.

એવમેવ ખોતિ યથા ફેણપિણ્ડો નિસ્સારો, એવં રૂપમ્પિ નિચ્ચસારધુવસારઅત્તસારવિરહેન નિસ્સારમેવ. યથા ચ સો ‘‘ઇમિના પત્તં વા થાલકં વા કરિસ્સામી’’તિ ગહેતું ન સક્કા, ગહિતોપિ તમત્થં ન સાધેતિ, ભિજ્જતિ એવ, એવં રૂપમ્પિ નિચ્ચન્તિ વા ધુવન્તિ વા અહન્તિ વા મમન્તિ વા ગહેતું ન સક્કા, ગહિતમ્પિ ન તથા તિટ્ઠતિ, અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા અસુભઞ્ઞેવ હોતીતિ એવં ફેણપિણ્ડસદિસમેવ હોતિ. યથા વા પન ફેણપિણ્ડો છિદ્દાવછિદ્દો અનેકસન્ધિઘટિતો બહૂનં ઉદકસપ્પાદીનં પાણાનં આવાસો, એવં રૂપમ્પિ છિદ્દાવછિદ્દં અનેકસન્ધિઘટિતં, કુલવસેનેવેત્થ અસીતિ કિમિકુલાનિ વસન્તિ, તદેવ તેસં સૂતિઘરમ્પિ વચ્ચકુટિપિ ગિલાનસાલાપિ સુસાનમ્પિ, ન તે અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા ગબ્ભવુટ્ઠાનાદીનિ કરોન્તિ, એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં.

યથા ચ ફેણપિણ્ડો આદિતો બદરપક્કમત્તો હુત્વા અનુપુબ્બેન પબ્બતકૂટમત્તોપિ હોતિ, એવં રૂપમ્પિ આદિતો કલલમત્તં હુત્વા અનુપુબ્બેન બ્યામમત્તમ્પિ ગોમહિંસહત્થિઆદીનં વસેન પબ્બતકૂટાદિમત્તં હોતિ મચ્છકચ્છપાદીનં વસેન અનેકયોજનસતપમાણમ્પિ, એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં. યથા ચ ફેણપિણ્ડો ઉટ્ઠિતમત્તોપિ ભિજ્જતિ, થોકં ગન્ત્વાપિ, દૂરં ગન્ત્વાપિ, સમુદ્દં પત્વા પન અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, એવમેવં રૂપમ્પિ કલલભાવેપિ ભિજ્જતિ અબ્બુદાદિભાવેપિ, અન્તરા પન અભિજ્જમાનમ્પિ વસ્સસતાયુકાનં વસ્સસતં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, મરણમુખે ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ, એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં.

કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, વેદનાય સારોતિઆદીસુ વેદનાદીનં પુબ્બુળાદીહિ એવં સદિસતા વેદિતબ્બા. યથા હિ પુબ્બુળો અસારો એવં વેદનાપિ. યથા ચ સો અબલો અગય્હૂપગો, ન સક્કા તં ગહેત્વા ફલકં વા આસનં વા કાતું, ગહિતોપિ ભિજ્જતેવ, એવં વેદનાપિ અબલા અગય્હૂપગા, ન સક્કા નિચ્ચાતિ વા ધુવાતિ વા ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા તિટ્ઠતિ, એવં અગય્હૂપગતાયપિ વેદના પુબ્બુળસદિસા. યથા પન તસ્મિં તસ્મિં ઉદકબિન્દુમ્હિ પુબ્બુળો ઉપ્પજ્જતિ ચેવ ભિજ્જતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ, એવં વેદનાપિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ ભિજ્જતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ. એકચ્છરક્ખણે કોટિસતસહસ્સસઙ્ખા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. યથા ચ પુબ્બુળો ઉદકતલં, ઉદકબિન્દું, ઉદકજલ્લં, સઙ્કડ્ઢિત્વા પુટં કત્વા ગહણવાતઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, એવં વેદનાપિ વત્થું આરમ્મણં કિલેસજલ્લં ફસ્સસઙ્ઘટ્ટનઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. એવમ્પિ વેદના પુબ્બુળસદિસા.

સઞ્ઞાપિ અસારકટ્ઠેન મરીચિસદિસા. તથા અગય્હૂપગટ્ઠેન. ન હિ સક્કા તં ગહેત્વા પિવિતું વા ન્હાયિતું વા ભાજનં વા પૂરેતું. અપિચ યથા મરીચિ વિપ્ફન્દતિ, સઞ્જાતૂમિવેગા વિય ખાયતિ, એવં નીલસઞ્ઞાદિભેદા સઞ્ઞાપિ નીલાદિઅનુભવનત્થાય ફન્દતિ વિપ્ફન્દતિ. યથા ચ મરીચિ મહાજનં વિપ્પલમ્ભેતિ ‘‘પુણ્ણવાપિ વિય પુણ્ણનદી વિય દિસ્સતી’’તિ વદાપેતિ, એવં સઞ્ઞાપિ વિપ્પલમ્ભેતિ, ‘‘ઇદં નીલકં સુભં સુખં નિચ્ચ’’ન્તિ વદાપેતિ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં સઞ્ઞા વિપ્પલમ્ભનેનાપિ મરીચિસદિસા.

અકુક્કુકજાતન્તિ અન્તો અસઞ્જાતઘનદણ્ડકં. સઙ્ખારાપિ અસારકટ્ઠેન કદલિક્ખન્ધસદિસા, તથા અગય્હૂપગટ્ઠેન. યથેવ હિ કદલિક્ખન્ધતો કિઞ્ચિ ગહેત્વા ન સક્કા ગોપાનસિઆદીનં અત્થાય ઉપનેતું, ઉપનીતમ્પિ ન તથા હોતિ, એવં સઙ્ખારાપિ ન સક્કા નિચ્ચાદિવસેન ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા હોન્તિ. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો બહુપત્તવટ્ટિસમોધાનો હોતિ, એવં સઙ્ખારક્ખન્ધો બહુધમ્મસમોધાનો. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો નાનાલક્ખણો. અઞ્ઞોયેવ હિ બાહિરાય પત્તવટ્ટિયા વણ્ણો, અઞ્ઞો તતો અબ્ભન્તરઅબ્ભન્તરાનં, એવમેવ સઙ્ખારક્ખન્ધેપિ અઞ્ઞદેવ ફસ્સસ્સ લક્ખણં, અઞ્ઞા ચેતનાદીનં, સમોધાનેત્વા પન સઙ્ખારક્ખન્ધોવ વુચ્ચતીતિ એવમ્પિ સઙ્ખારક્ખન્ધો કદલિક્ખન્ધસદિસો.

ચક્ખુમા પુરિસોતિ મંસચક્ખુના ચેવ પઞ્ઞાચક્ખુના ચાતિ દ્વીહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. મંસચક્ખુમ્પિ હિસ્સ પરિસુદ્ધં વટ્ટતિ અપગતપટલપિળકં, પઞ્ઞાચક્ખુમ્પિ અસારભાવદસ્સનસમત્થં. વિઞ્ઞાણમ્પિ અસારકટ્ઠેન માયાસદિસં, તથા અગય્હૂપગટ્ઠેન. યથા ચ માયા ઇત્તરા લહુપચ્ચુપટ્ઠાના, એવં વિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ તતોપિ ઇત્તરતરઞ્ચેવ લહુપચ્ચુપટ્ઠાનતરઞ્ચ. તેનેવ હિ ચિત્તેન પુરિસો આગતો વિય ગતો વિય ઠિતો વિય નિસિન્નો વિય હોતિ. અઞ્ઞદેવ ચ આગમનકાલે ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનકાલાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં. માયા ચ મહાજનં વઞ્ચેતિ, યંકિઞ્ચિદેવ ‘‘ઇદં સુવણ્ણં રજતં મુત્તા’’તિ ગાહાપેતિ, વિઞ્ઞાણમ્પિ મહાજનં વઞ્ચેતિ. તેનેવ હિ ચિત્તેન આગચ્છન્તં વિય ગચ્છન્તં વિય ઠિતં વિય નિસિન્નં વિય કત્વા ગાહાપેતિ. અઞ્ઞદેવ ચ આગમને ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં.

ભૂરિપઞ્ઞેનાતિ સણ્હપઞ્ઞેન ચેવ વિપુલવિત્થતપઞ્ઞેન ચ. આયૂતિ જીવિતિન્દ્રિયં. ઉસ્માતિ કમ્મજતેજોધાતુ. પરભત્તન્તિ નાનાવિધાનં કિમિગણાદીનં ભત્તં હુત્વા. એતાદિસાયં સન્તાનોતિ એતાદિસી અયં પવેણી મતકસ્સ યાવ સુસાના ઘટ્ટીયતીતિ. માયાયં બાલલાપિનીતિ ય્વાયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામ, અયં બાલમહાજનલપાપનિકમાયા નામ. વધકોતિ દ્વીહિ કારણેહિ અયં ખન્ધસઙ્ખાતો વધકો અઞ્ઞમઞ્ઞઘાતનેનપિ, ખન્ધેસુ સતિ વધો પઞ્ઞાયતીતિપિ. એકા હિ પથવીધાતુ ભિજ્જમાના સેસધાતુયો ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ, તથા આપોધાતુઆદયો. રૂપક્ખન્ધો ચ ભિજ્જમાનો અરૂપક્ખન્ધે ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ, તથા અરૂપક્ખન્ધેસુ વેદનાદયો સઞ્ઞાદિકે. ચત્તારોપિ ચેતે વત્થુરૂપન્તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞવધનેનેત્થ વધકતા વેદિતબ્બા. ખન્ધેસુ પન સતિ વધબન્ધનચ્છેદાદીનિ સમ્ભવન્તિ, એવં એતેસુ સતિ વધભાવતોપિ વધકતા વેદિતબ્બા. સબ્બસંયોગન્તિ સબ્બં દસવિધમ્પિ સંયોજનં. અચ્ચુતં પદન્તિ નિબ્બાનં. તતિયં.

૪-૬. ગોમયપિણ્ડસુત્તાદિવણ્ણના

૯૬-૯૮. ચતુત્થે સસ્સતિસમન્તિ સિનેરુમહાપથવીચન્દિમસૂરિયાદીહિ સસ્સતીહિ સમં. પરિત્તં ગોમયપિણ્ડન્તિ અપ્પમત્તકં મધુકપુપ્ફપ્પમાણં ગોમયખણ્ડં. કુતો પનાનેનેતં લદ્ધન્તિ. પરિભણ્ડકરણત્થાય આભતતો ગહિતન્તિ એકે. અત્થસ્સ પન વિઞ્ઞાપનત્થં ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા હત્થારુળ્હં કતન્તિ વેદિતબ્બન્તિ. અત્તભાવપટિલાભોતિ પટિલદ્ધઅત્તભાવો. ન યિદં બ્રહ્મચરિયવાસો પઞ્ઞાયેથાતિ અયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસો નામ ન પઞ્ઞાયેય્ય. મગ્ગો હિ તેભૂમકસઙ્ખારે વિવટ્ટેન્તો ઉપ્પજ્જતિ. યદિ ચ એત્તકો અત્તભાવો નિચ્ચો ભવેય્ય, મગ્ગો ઉપ્પજ્જિત્વાપિ સઙ્ખારવટ્ટં વિવટ્ટેતું ન સક્કુણેય્યાતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન પઞ્ઞાયેથ.

ઇદાનિ સચે કોચિ સઙ્ખારો નિચ્ચો ભવેય્ય, મયા મહાસુદસ્સનરાજકાલે અનુભૂતા સમ્પત્તિ નિચ્ચા ભવેય્ય, સાપિ ચ અનિચ્ચાતિ તં દસ્સેતું ભૂતપુબ્બાહં ભિક્ખુ રાજા અહોસિન્તિઆદિમાહ. તત્થ કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનીતિ કુસાવતીરાજધાની તેસં નગરાનં પમુખા, સબ્બસેટ્ઠાતિ અત્થો. સારમયાનીતિ રત્તચન્દનસારમયાનિ. ઉપધાનં પન સબ્બેસં સુત્તમયમેવ. ગોણકત્થતાનીતિ ચતુરઙ્ગુલાધિકલોમેન કાળકોજવેન અત્થતાનિ, યં મહાપિટ્ઠિયકોજવોતિ વદન્તિ. પટકત્થતાનીતિ ઉભતોલોમેન ઉણ્ણામયેન સેતકમ્બલેન અત્થતાનિ. પટલિકત્થતાનીતિ ઘનપુપ્ફેન ઉણ્ણામયઅત્થરણેન અત્થતાનિ. કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણાનીતિ કદલિમિગચમ્મમયેન ઉત્તમપચ્ચત્થરણેન અત્થતાનિ. તં કિર પચ્ચત્થરણં સેતવત્થસ્સ ઉપરિ કદલિમિગચમ્મં અત્થરિત્વા સિબ્બેત્વા કરોન્તિ. સઉત્તરચ્છદાનીતિ સહ ઉત્તરચ્છદેન, ઉપરિ બદ્ધેન રત્તવિતાનેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. ઉભતોલોહિતકૂપધાનીતિ સીસૂપધાનઞ્ચ પાદૂપધાનઞ્ચાતિ પલ્લઙ્કાનં ઉભતોલોહિતકૂપધાનાનિ. વેજયન્તરથપ્પમુખાનીતિ એત્થ વેજયન્તો નામ તસ્સ રઞ્ઞો રથો, યસ્સ ચક્કાનં ઇન્દનીલમણિમયા નાભિ, સત્તરતનમયા અરા, પવાળમયા નેમિ, રજતમયો અક્ખો, ઇન્દનીલમણિમયં ઉપક્ખરં, રજતમયં કુબ્બરં. સો તેસં રથાનં પમુખો અગ્ગો. દુકૂલસન્દાનાનીતિ દુકૂલસન્થરાનિ. કંસૂપધારણાનીતિ રજતમયદોહભાજનાનિ. વત્થકોટિસહસ્સાનીતિ યથારુચિતં પરિભુઞ્જિસ્સતીતિ ન્હત્વા ઠિતકાલે ઉપનીતવત્થાનેવ સન્ધાયેતં વુત્તં. ભત્તાભિહારોતિ અભિહરિતબ્બભત્તં.

યમહં તેન સમયેન અજ્ઝાવસામીતિ યત્થ વસામિ, તં એકઞ્ઞેવ નગરં હોતિ, અવસેસેસુ પુત્તધીતાદયો ચેવ દાસમનુસ્સા ચ વસિંસુ. પાસાદકૂટાગારાદીસુપિ એસેવ નયો. પલ્લઙ્કાદીસુ એકંયેવ સયં પરિભુઞ્જતિ, સેસા પુત્તાદીનં પરિભોગા હોન્તિ. ઇત્થીસુ એકાવ પચ્ચુપટ્ઠાતિ, સેસા પરિવારમત્તા હોન્તિ. વેલામિકાતિ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણિયા, બ્રાહ્મણસ્સ વા ખત્તિયાનિયા કુચ્છિસ્મિં જાતા. પરિદહામીતિ એકંયેવ દુસ્સયુગં નિવાસેમિ, સેસાનિ પરિવારેત્વા વિચરન્તાનં અસીતિસહસ્સાધિકાનં સોળસન્નં પુરિસસતસહસ્સાનં હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ભુઞ્જામીતિ પરમપ્પમાણેન નાળિકોદનમત્તં ભુઞ્જામિ, સેસં પરિવારેત્વા વિચરન્તાનં ચત્તાલીસસહસ્સાધિકાનં અટ્ઠન્નં પુરિસસતસહસ્સાનં હોતીતિ દસ્સેતિ. એકથાલિપાકો હિ દસન્નં જનાનં પહોતિ.

ઇતિ ઇમં મહાસુદસ્સનકાલે સમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સા અનિચ્ચતં દસ્સેન્તો ઇતિ ખો ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ વિપરિણતાતિ પકતિજહનેન નિબ્બુતપદીપો વિય અપણ્ણત્તિકભાવં ગતા. એવં અનિચ્ચા ખો ભિક્ખુ સઙ્ખારાતિ એવં હુત્વાઅભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા. એત્તાવતા ભગવા યથા નામ પુરિસો સતહત્થુબ્બેધે ચમ્પકરુક્ખે નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા અભિરુહિત્વા ચમ્પકપુપ્ફં આદાય નિસ્સેણિં મુઞ્ચન્તો ઓતરેય્ય, એવમેવં નિસ્સેણિં બન્ધન્તો વિય અનેકવસ્સકોટિસતસહસ્સુબ્બેધં મહાસુદસ્સનસમ્પત્તિં આરુય્હ સમ્પત્તિમત્થકે ઠિતં અનિચ્ચલક્ખણં આદાય નિસ્સેણિં મુઞ્ચન્તો વિય ઓતિણ્ણો. એવં અદ્ધુવાતિ એવં ઉદકપુબ્બુળાદયો વિય ધુવભાવરહિતા. એવં અનસ્સાસિકાતિ એવં સુપિનકે પીતપાનીયં વિય અનુલિત્તચન્દનં વિય ચ અસ્સાસવિરહિતા. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અનિચ્ચલક્ખણં કથિતં. પઞ્ચમે સબ્બં વુત્તનયમેવ. છટ્ઠં તથા બુજ્ઝનકસ્સ અજ્ઝાસયેન વુત્તં. ચતુત્થાદીનિ.

૭. ગદ્દુલબદ્ધસુત્તવણ્ણના

૯૯. સત્તમે યં મહાસમુદ્દોતિ યસ્મિં સમયે પઞ્ચમે સૂરિયે ઉટ્ઠિતે મહાસમુદ્દો ઉસ્સુસ્સતિ. દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયન્તિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ અપ્પટિવિજ્ઝિત્વા અવિજ્જાય નિવુતાનંયેવ સતં વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં પરિચ્છેદં ન વદામિ. સા ગદ્દુલબદ્ધોતિ ગદ્દુલેન બદ્ધસુનખો. ખીલેતિ પથવિયં આકોટિતે મહાખીલે. થમ્ભેતિ નિખણિત્વા ઠપિતે થમ્ભે. એવમેવ ખોતિ એત્થ સુનખો વિય વટ્ટનિસ્સિતો બાલો, ગદ્દુલો વિય દિટ્ઠિ, થમ્ભો વિય સક્કાયો, ગદ્દુલરજ્જુયા થમ્ભે ઉપનિબદ્ધસુનખસ્સ થમ્ભાનુપરિવત્તનં વિય દિટ્ઠિતણ્હાય સક્કાયે બદ્ધસ્સ પુથુજ્જનસ્સ સક્કાયાનુપરિવત્તનં વેદિતબ્બં. સત્તમં.

૮. દુતિયગદ્દુલબદ્ધસુત્તવણ્ણના

૧૦૦. અટ્ઠમે તસ્માતિ યસ્મા દિટ્ઠિગદ્દુલનિસ્સિતાય તણ્હારજ્જુયા સક્કાયથમ્ભે ઉપનિબદ્ધો વટ્ટનિસ્સિતો બાલપુથુજ્જનો સબ્બિરિયાપથેસુ ખન્ધપઞ્ચકં નિસ્સાયેવ પવત્તતિ, યસ્મા વા દીઘરત્તમિદં ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં રાગેન દોસેન મોહેન, તસ્મા. ચિત્તસંકિલેસાતિ સુન્હાતાપિ હિ સત્તા ચિત્તસંકિલેસેનેવ સંકિલિસ્સન્તિ, મલગ્ગહિતસરીરાપિ ચિત્તસ્સ વોદાનત્તા વિસુજ્ઝન્તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘રૂપમ્હિ સંકિલિટ્ઠમ્હિ, સંકિલિસ્સન્તિ માણવા;

રૂપે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, અનક્ખાતં મહેસિના.

‘‘ચિત્તમ્હિ સંકિલિટ્ઠમ્હિ, સંકિલિસ્સન્તિ માણવા;

ચિત્તે સુદ્ધે વિસુજ્ઝન્તિ, ઇતિ વુત્તં મહેસિના’’તિ.

ચરણં નામ ચિત્તન્તિ વિચરણચિત્તં. સઙ્ખા નામ બ્રાહ્મણપાસણ્ડિકા હોન્તિ, તે પટકોટ્ઠકં કત્વા તત્થ નાનપ્પકારા સુગતિદુગ્ગતિવસેન સમ્પત્તિવિપત્તિયો લેખાપેત્વા, ‘‘ઇમં કમ્મં કત્વા ઇદં પટિલભતિ, ઇદં કત્વા ઇદ’’ન્તિ દસ્સેન્તા તં ચિત્તં ગહેત્વા વિચરન્તિ. ચિત્તેનેવ ચિત્તિતન્તિ ચિત્તકારેન ચિન્તેત્વા કતત્તા ચિત્તેન ચિન્તિતં નામ. ચિત્તઞ્ઞેવ ચિત્તતરન્તિ તસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપાયપરિયેસનચિત્તં તતોપિ ચિત્તતરં. તિરચ્છાનગતા પાણા ચિત્તેનેવ ચિત્તિતાતિ કમ્મચિત્તેનેવ ચિત્તિતા. તં પન કમ્મચિત્તં ઇમે વટ્ટકતિત્તિરાદયો ‘‘એવં ચિત્તા ભવિસ્સામા’’તિ આયૂહન્તા નામ નત્થિ. કમ્મં પન યોનિં ઉપનેતિ, યોનિમૂલકો તેસં ચિત્તભાવો. યોનિઉપગતા હિ સત્તા તંતંયોનિકેહિ સદિસચિત્તાવ હોન્તિ. ઇતિ યોનિસિદ્ધો ચિત્તભાવો, કમ્મસિદ્ધા યોનીતિ વેદિતબ્બા.

અપિચ ચિત્તં નામેતં સહજાતં સહજાતધમ્મચિત્તતાય ભૂમિચિત્તતાય વત્થુચિત્તતાય દ્વારચિત્તતાય આરમ્મણચિત્તતાય કમ્મનાનત્તમૂલકાનં લિઙ્ગનાનત્તસઞ્ઞાનાનત્તવોહારનાનત્તાદીનં અનેકવિધાનં ચિત્તાનં નિપ્ફાદનતાયપિ તિરચ્છાનગતચિત્તતો ચિત્તતરમેવ વેદિતબ્બં.

રજકોતિ વત્થેસુ રઙ્ગેન રૂપસમુટ્ઠાપનકો. સો પન અછેકો અમનાપં રૂપં કરોતિ, છેકો મનાપં દસ્સનીયં, એવમેવ પુથુજ્જનો અકુસલચિત્તેન વા ઞાણવિપ્પયુત્તકુસલેન વા ચક્ખુસમ્પદાદિવિરહિતં વિરૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઞાણસમ્પયુત્તકુસલેન ચક્ખુસમ્પદાદિસમ્પન્નં અભિરૂપં. અટ્ઠમં.

૯. વાસિજટસુત્તવણ્ણના

૧૦૧. નવમે સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટિયા અણ્ડાનીતિ ઇમા કણ્હપક્ખસુક્કપક્ખવસેન દ્વે ઉપમા વુત્તા. તાસુ કણ્હપક્ખઉપમા અત્થસ્સ અસાધિકા, ઇતરા સાધિકાતિ. સુક્કપક્ખઉપમાય એવં અત્થો વેદિતબ્બો – સેય્યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો, અપીતિ સમ્ભાવનત્થે. ઉભયેનાપિ સેય્યથા નામ, ભિક્ખવેતિ દસ્સેતિ. કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ અટ્ઠ વા દસ વા દસ વા દ્વાદસ વાતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ કુક્કુટિયા વુત્તપ્પકારતો ઊનાધિકાનિપિ અણ્ડાનિ હોન્તિ, વચનસિલિટ્ઠતાય પન એવં વુત્તં. એવઞ્હિ લોકે સિલિટ્ઠવચનં હોતિ. તાનસ્સૂતિ તાનિ અસ્સુ, તાનિ ભવેય્યુન્તિ અત્થો. કુક્કુટિયા સમ્મા અધિસયિતાનીતિ તાય ચ જનેત્તિયા કુક્કુટિયા પક્ખે પસારેત્વા તેસં ઉપરિ સયન્તિયા સમ્મા અધિસયિતાનિ. સમ્મા પરિસેદિતાનીતિ કાલેન કાલં ઉતું ગણ્હાપેન્તિયા સુટ્ઠુ સમન્તતો સેદિતાનિ ઉસ્મીકતાનિ. સમ્મા પરિભાવિતાનીતિ કાલેન કાલં સુટ્ઠુ સમન્તતો ભાવિતાનિ, કુક્કુટગન્ધં ગાહાપિતાનીતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ તસ્સા કુક્કુટિયાતિ તસ્સા કુક્કુટિયા ઇમિના તિવિધકિરિયાકરણેન અપ્પમાદં કત્વા કિઞ્ચાપિ ન એવં ઇચ્છા ઉપજ્જેય્ય. અથ ખો ભબ્બાવ તેતિ અથ ખો તે કુક્કુટપોતકા વુત્તનયેન સોત્થિના અભિનિબ્ભિજ્જિતું ભબ્બાવ. તે હિ યસ્મા તાય કુક્કુટિયા એવં તીહાકારેહિ તાનિ અણ્ડાનિ પરિપાલિયમાનાનિ ન પૂતીનિ હોન્તિ, યો નેસં અલ્લસિનેહો, સોપિ પરિયાદાનં ગચ્છતિ, કપાલં તનુકં હોતિ, પાદનખસિખા ચ મુખતુણ્ડકઞ્ચ ખરં હોતિ, સયમ્પિ પરિણામં ગચ્છન્તિ, કપાલસ્સ તનુત્તા બહિ આલોકો અન્તો પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ‘‘ચિરં વત મયં સઙ્કુટિતહત્થપાદા સમ્બાધે સયિમ્હા, અયઞ્ચ બહિ આલોકો દિસ્સતિ, એત્થ દાનિ નો સુખવિહારો ભવિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિતુકામા હુત્વા કપાલં પાદેન પહરન્તિ, ગીવં પસારેન્તિ, તતો તં કપાલં દ્વેધા ભિજ્જતિ. અથ તે પક્ખે વિધુનન્તા તંખણાનુરૂપં વિરવન્તા નિક્ખમન્તિયેવ, નિક્ખમિત્વા ચ ગામક્ખેત્તં ઉપસોભયમાના વિચરન્તિ.

એવમેવ ખોતિ ઇદં ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. તં એવં અત્થેન સંસન્દિત્વા વેદિતબ્બં – તસ્સા કુક્કુટિયા અણ્ડેસુ તિવિધકિરિયાકરણં વિય હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ભાવાનુયોગં અનુયુત્તકાલો, કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાસમ્પાદનેન અણ્ડાનં અપૂતિભાવો વિય ભાવનાનુયોગમનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન વિપસ્સનાઞાણસ્સ અપરિહાનિ, તસ્સા તિવિધકિરિયાકરણેન અલ્લસિનેહપરિયાદાનં વિય તસ્સ ભિક્ખુનો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન ભવત્તયાનુગતનિકન્તિસિનેહપરિયાદાનં, અણ્ડકપાલાનં તનુભાવો વિય તસ્સ ભિક્ખુનો અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવો, કુક્કુટપોતકાનં પાદનખસિખમુખતુણ્ડકાનં થદ્ધખરભાવો વિય ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણસ્સ તિક્ખખરવિપ્પસન્ન સૂરભાવો, કુક્કુટપોતકાનં પરિણામકાલો વિય ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિણામકાલો વડ્ઢિતકાલો ગબ્ભગ્ગહણકાલો, કુક્કુટપોતકાનં પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા પક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિદાકાલો વિય તસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા વિચરન્તસ્સ તજ્જાતિકં ઉતુસપ્પાયં વા ભોજનસપ્પાયં વા પુગ્ગલસપ્પાયં વા ધમ્મસ્સવનસપ્પાયં વા લભિત્વા એકાસને નિસિન્નસ્સેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ અનુપુબ્બાધિગતેન અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા અભિઞ્ઞાપક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના અરહત્તપત્તકાલો વેદિતબ્બો. યથા પન કુક્કુટપોતકાનં પરિણતભાવં ઞત્વા માતાપિ અણ્ડકોસં ભિન્દતિ, એવં તથારૂપસ્સ ભિક્ખુનો ઞાણપરિપાકં ઞત્વા સત્થાપિ –

‘‘ઉચ્છિન્દ સિનેહમત્તનો, કુમુદં સારદિકંવ પાણિના;

સન્તિમગ્ગમેવ બ્રૂહય, નિબ્બાનં સુગતેન દેસિત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૮૫) –

આદિના નયેન ઓભાસં ફરિત્વા ગાથાય અવિજ્જણ્ડકોસં પહરતિ. સો ગાથાપરિયોસાને અવિજ્જણ્ડકોસં ભિન્દિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તતો પટ્ઠાય યથા તે કુક્કુટપોતકા ગામક્ખેત્તં ઉપસોભયમાના તત્થ વિચરન્તિ, એવં અયમ્પિ મહાખીણાસવો નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા સઙ્ઘારામં ઉપસોભયમાનો વિચરતિ.

પલગણ્ડસ્સાતિ વડ્ઢકિસ્સ. સો હિ ઓલમ્બકસઙ્ખાતં પલં ધારેત્વા દારૂનં ગણ્ડં હરતીતિ પલગણ્ડોતિ વુચ્ચતિ. વાસિજટેતિ વાસિદણ્ડકસ્સ ગહણટ્ઠાને. એત્તકં વત મે અજ્જ આસવાનં ખીણન્તિ પબ્બજિતસ્સ હિ પબ્બજ્જાસઙ્ખેપેન ઉદ્દેસેન પરિપુચ્છાય યોનિસો મનસિકારેન વત્તપટિપત્તિયા ચ નિચ્ચકાલં આસવા ખીયન્તિ. એવં ખીયમાનાનં પન તેસં ‘‘એત્તકં અજ્જ ખીણં, એત્તકં હિય્યો’’તિ એવમસ્સ ઞાણં ન હોતીતિ અત્થો. ઇમાય ઉપમાય વિપસ્સનાયાનિસંસો દીપિતો. હેમન્તિકેનાતિ હેમન્તસમયેન. પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ થિરભાવેન પરિહાયન્તિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ મહાસમુદ્દો વિય સાસનં દટ્ઠબ્બં, નાવા વિય યોગાવચરો, નાવાય મહાસમુદ્દે પરિયાદાનં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઊનપઞ્ચવસ્સકાલે આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે વિચરણં, નાવાય મહાસમુદ્દોદકેન ખજ્જમાનાનં બન્ધનાનં તનુભાવો વિય ભિક્ખુનો પબ્બજ્જાસઙ્ખેપેન ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિ ચેવ સંયોજનાનં તનુભાવો, નાવાય થલે ઉક્ખિત્તકાલો વિય ભિક્ખુનો નિસ્સયમુચ્ચકસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસનકાલો, દિવા વાતાતપેન સંસુસ્સનં વિય વિપસ્સનાઞાણેન તણ્હાસ્નેહસંસુસ્સનં, રત્તિં હિમોદકેન તેમનં વિય કમ્મટ્ઠાનં નિસ્સાય ઉપ્પન્નેન પીતિપામોજ્જેન ચિત્તતેમનં, રત્તિન્દિવં વાતાતપેન ચેવ હિમોદકેન ચ પરિસુક્ખપરિતિન્તાનં બન્ધનાનં દુબ્બલભાવો વિય એકદિવસં ઉતુસપ્પાયાદીનિ લદ્ધા વિપસ્સનાઞાણપીતિપામોજ્જેહિ સંયોજનાનં ભિય્યોસોમત્તાય દુબ્બલભાવો, પાવુસ્સકમેઘો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં, મેઘવુટ્ઠિઉદકેન નાવાય બન્ધે પૂતિભાવો વિય આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ રૂપસત્તકાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ ઓક્ખાયમાને પક્ખાયમાને કમ્મટ્ઠાને એકદિવસં ઉતુસપ્પાયાદીનિ લદ્ધા એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ અરહત્તફલાધિગમો, પૂતિબન્ધનાવાય કઞ્ચિ કાલં ઠાનં વિય ખીણસંયોજનસ્સ અરહતો મહાજનં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ યાવતાયુકં ઠાનં, પૂતિબન્ધનાવાય અનુપુબ્બેન ભિજ્જિત્વા અપણ્ણત્તિકભાવૂપગમો વિય ખીણાસવસ્સ ઉપાદિણ્ણક્ખન્ધભેદેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ અપણ્ણત્તિકભાવૂપગમોતિ ઇમાય ઉપમાય સંયોજનાનં દુબ્બલતા દીપિતા. નવમં.

૧૦. અનિચ્ચસઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૧૦૨. દસમે અનિચ્ચસઞ્ઞાતિ અનિચ્ચં અનિચ્ચન્તિ ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. પરિયાદિયતીતિ ખેપયતિ. સબ્બં અસ્મિમાનન્તિ નવવિધં અસ્મિમાનં. મૂલસન્તાનકાનીતિ સન્તાનેત્વા ઠિતમૂલાનિ. મહાનઙ્ગલં વિય હિ અનિચ્ચસઞ્ઞા, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ મૂલસન્તાનકાનિ વિય કિલેસા, યથા કસ્સકો કસન્તો નઙ્ગલેન તાનિ પદાલેતિ, એવં યોગી અનિચ્ચસઞ્ઞં ભાવેન્તો અનિચ્ચસઞ્ઞાઞાણેન કિલેસે પદાલેતીતિ ઇદમેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં.

ઓધુનાતીતિ હેટ્ઠા ધુનાતિ. નિદ્ધુનાતીતિ પપ્ફોટેતિ. નિચ્છોટેતીતિ પપ્ફોટેત્વા છડ્ડેતિ. ઇધાપિ પબ્બજાનિ વિય કિલેસા, લાયનં નિચ્છોટનં વિય અનિચ્ચસઞ્ઞાઞાણન્તિ ઇમિના અત્થેન ઉપમા સંસન્દેતબ્બા.

વણ્ટચ્છિન્નાયાતિ તિણ્હેન ખુરપ્પેન વણ્ટચ્છિન્નાય. તદન્વયાનિ ભવન્તીતિ તં અમ્બપિણ્ડિં અનુગચ્છન્તિ, તસ્સા પતમાનાય અમ્બાનિ ભૂમિયં પતન્તિ. ઇધાપિ અમ્બપિણ્ડિ વિય કિલેસા, તિણ્હખુરપ્પો વિય અનિચ્ચસઞ્ઞા, યથા ખુરપ્પેન છિન્નાય અમ્બપિણ્ડિયા સબ્બાનિ અમ્બાનિ ભૂમિયં પતન્તિ, એવં અનિચ્ચસઞ્ઞાઞાણેન કિલેસાનં મૂલભૂતાય અવિજ્જાય છિન્નાય સબ્બકિલેસા સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તીતિ, ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં.

કૂટઙ્ગમાતિ કૂટં ગચ્છન્તિ. કૂટનિન્નાતિ કૂટં પવિસનભાવેન કૂટે નિન્ના. કૂટસમોસરણાતિ કૂટે સમોસરિત્વા ઠિતા. ઇધાપિ કૂટં વિય અનિચ્ચસઞ્ઞા, ગોપાનસિયો વિય ચતુભૂમકકુસલધમ્મા, યથા સબ્બગોપાનસીનં કૂટં અગ્ગં, એવં કુસલધમ્માનં અનિચ્ચસઞ્ઞા અગ્ગા. નનુ ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા લોકિયા, સા લોકિયકુસલાનં તાવ અગ્ગં હોતુ, લોકુત્તરાનં કથં અગ્ગન્તિ? તેસમ્પિ પટિલાભકરણત્થેન અગ્ગન્તિ વેદિતબ્બા. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બાસુ ઉપમાસુ ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં. પુરિમાહિ પનેત્થ તીહિ અનિચ્ચસઞ્ઞાય કિચ્ચં, પચ્છિમાહિ બલન્તિ. દસમં.

પુપ્ફવગ્ગો દસમો.

મજ્ઝિમપણ્ણાસકો સમત્તો.