૧. ખન્ધસંયુત્તં

૧. નકુલપિતુવગ્ગો

૧. નકુલપિતુસુત્તવણ્ણના

૧. ખન્ધિયવગ્ગસ્સ પઠમે ભગ્ગેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. સુસુમારગિરેતિ સુસુમારગિરનગરે. તસ્મિં કિર માપિયમાને સુસુમારો સદ્દમકાસિ, તેનસ્સ ‘‘સુસુમારગિર’’ન્ત્વેવ નામં અકંસુ. ભેસકળાવનેતિ ભેસકળાય નામ યક્ખિનિયા અધિવુત્થત્તા એવંલદ્ધનામે વને. તદેવ મિગગણસ્સ અભયત્થાય દિન્નત્તા મિગદાયોતિ વુચ્ચતિ. ભગવા તસ્મિં જનપદે તં નગરં નિસ્સાય તસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. નકુલપિતાતિ નકુલસ્સ નામ દારકસ્સ પિતા.

જિણ્ણોતિ જરાજિણ્ણો. વુડ્ઢોતિ વયોવુડ્ઢો. મહલ્લકોતિ જાતિમહલ્લકો. અદ્ધગતોતિ તિયદ્ધગતો. વયોઅનુપ્પત્તોતિ તેસુ તીસુ અદ્ધેસુ પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો. આતુરકાયોતિ ગિલાનકાયો. ઇદઞ્હિ સરીરં સુવણ્ણવણ્ણમ્પિ નિચ્ચપગ્ઘરણટ્ઠેન આતુરંયેવ નામ. વિસેસેન પનસ્સ જરાતુરતા બ્યાધાતુરતા મરણાતુરતાતિ તિસ્સો આતુરતા હોન્તિ. તાસુ કિઞ્ચાપિ એસો મહલ્લકત્તા જરાતુરોવ, અભિણ્હરોગતાય પનસ્સ બ્યાધાતુરતા ઇધ અધિપ્પેતા. અભિક્ખણાતઙ્કોતિ અભિણ્હરોગો નિરન્તરરોગો. અનિચ્ચદસ્સાવીતિ તાય આતુરતાય ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે આગન્તું અસક્કોન્તો કદાચિદેવ દટ્ઠું લભામિ, ન સબ્બકાલન્તિ અત્થો. મનોભાવનીયાનન્તિ મનવડ્ઢકાનં. યેસુ હિ દિટ્ઠેસુ કુસલવસેન ચિત્તં વડ્ઢતિ, તે સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાથેરા મનોભાવનીયા નામ. અનુસાસતૂતિ પુનપ્પુનં સાસતુ. પુરિમઞ્હિ વચનં ઓવાદો નામ, અપરાપરં અનુસાસની નામ. ઓતિણ્ણે વા વત્થુસ્મિં વચનં ઓવાદો નામ, અનોતિણ્ણે તન્તિવસેન વા પવેણિવસેન વા વુત્તં અનુસાસની નામ. અપિચ ઓવાદોતિ વા અનુસાસનીતિ વા અત્થતો એકમેવ, બ્યઞ્જનમત્તમેવ નાનં.

આતુરો હાયન્તિ આતુરો હિ અયં, સુવણ્ણવણ્ણો પિયઙ્ગુસામોપિ સમાનો નિચ્ચપગ્ઘરણટ્ઠેન આતુરોયેવ. અણ્ડભૂતોતિ અણ્ડં વિય ભૂતો દુબ્બલો. યથા કુક્કુટણ્ડં વા મયૂરણ્ડં વા ગેણ્ડુકં વિય ગહેત્વા ખિપન્તેન વા પહરન્તેન વા ન સક્કા કીળિતું, તાવદેવ ભિજ્જતિ, એવમયમ્પિ કાયો કણ્ટકેપિ ખાણુકેપિ પક્ખલિતસ્સ ભિજ્જતીતિ અણ્ડં વિય ભૂતોતિ અણ્ડભૂતો. પરિયોનદ્ધોતિ સુખુમેન છવિમત્તેન પરિયોનદ્ધો. અણ્ડઞ્હિ સારતચેન પરિયોનદ્ધં, તેન ડંસમકસાદયો નિલીયિત્વાપિ છવિં છિન્દિત્વા યૂસં પગ્ઘરાપેતું ન સક્કોન્તિ. ઇમસ્મિં પન છવિં છિન્દિત્વા યં ઇચ્છન્તિ, તં કરોન્તિ. એવં સુખુમાય છવિયા પરિયોનદ્ધો. કિમઞ્ઞત્ર બાલ્યાતિ બાલભાવતો અઞ્ઞં કિમત્થિ? બાલોયેવ અયન્તિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા અયં કાયો એવરૂપો, તસ્મા.

તેનુપસઙ્કમીતિ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા અનન્તરં પરિણાયકરતનસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો રાજપુરિસો વિય, સદ્ધમ્મચક્કવત્તિસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા, અનન્તરં ધમ્મસેનાપતિસ્સ અપચિતિં કાતુકામો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો, તેનુપસઙ્કમિ. વિપ્પસન્નાનીતિ સુટ્ઠુ પસન્નાનિ. ઇન્દ્રિયાનીતિ મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. પરિસુદ્ધોતિ નિદ્દોસો. પરિયોદાતોતિ તસ્સેવ વેવચનં. નિરુપક્કિલેસતાયેવ હિ એસ પરિયોદાતોતિ વુત્તો, ન સેતભાવેન. એતસ્સ ચ પરિયોદાતતં દિસ્વાવ ઇન્દ્રિયાનં વિપ્પસન્નતં અઞ્ઞાસિ. નયગ્ગાહપઞ્ઞા કિરેસા થેરસ્સ.

કથઞ્હિ નો સિયાતિ કેન કારણેન ન લદ્ધા ભવિસ્સતિ? લદ્ધાયેવાતિ અત્થો. ઇમિના કિં દીપેતિ? સત્થુવિસ્સાસિકભાવં. અયં કિર સત્થુ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પિતિપેમં, ઉપાસિકા ચસ્સ માતિપેમં પટિલભતિ. ઉભોપિ ‘‘મમ પુત્તો’’તિ સત્થારં વદન્તિ. ભવન્તરગતો હિ નેસં સિનેહો. સા કિર ઉપાસિકા પઞ્ચ જાતિસતાનિ તથાગતસ્સ માતાવ, સો ચ, ગહપતિ, પિતાવ અહોસિ. પુન પઞ્ચ જાતિસતાનિ ઉપાસિકા મહામાતા, ઉપાસકો મહાપિતા, તથા ચૂળામાતા ચૂળપિતાતિ. એવં સત્થા દિયડ્ઢઅત્તભાવસહસ્સં તેસંયેવ હત્થે વડ્ઢિતો. તેનેવ તે યં નેવ પુત્તસ્સ, ન પિતુ સન્તિકે કથેતું સક્કા, તં સત્થુ સન્તિકે નિસિન્ના કથેન્તિ. ઇમિનાયેવ ચ કારણેન ભગવા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ઉપાસકાનં વિસ્સાસિકાનં યદિદં નકુલપિતા ગહપતિ, યદિદં નકુલમાતા ગહપતાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૫૭) તે એતદગ્ગે ઠપેસિ. ઇતિ સો ઇમં વિસ્સાસિકભાવં પકાસેન્તો કથઞ્હિ નો સિયાતિ આહ. અમતેન અભિસિત્તોતિ નસ્સિધ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ઝાનં વા વિપસ્સના વા મગ્ગો વા ફલં વા ‘‘અમતાભિસેકો’’તિ દટ્ઠબ્બો, મધુરધમ્મદેસનાયેવ પન ‘‘અમતાભિસેકો’’તિ વેદિતબ્બો. દૂરતોપીતિ તિરોરટ્ઠાપિ તિરોજનપદાપિ.

અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ ઇદં વુત્તત્થમેવ. અરિયાનં અદસ્સાવીતિઆદીસુ અરિયાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન અરણીયતો બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વુચ્ચન્તિ. બુદ્ધા એવ વા ઇધ અરિયા. યથાહ – ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… તથાગતો અરિયો’’તિ વુચ્ચતીતિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮). સપ્પુરિસાનન્તિ એત્થ પન પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ સપ્પુરિસાતિ વેદિતબ્બા. તે હિ લોકુત્તરગુણયોગેન સોભના પુરિસાતિ સપ્પુરિસા. સબ્બેવ વા એતે દ્વેધાપિ વુત્તા. બુદ્ધાપિ હિ અરિયા ચ સપ્પુરિસા ચ, પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધસાવકાપિ. યથાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો,

કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતિ;

દુખિતસ્સ સક્કચ્ચ કરોતિ કિચ્ચં,

તથાવિધં સપ્પુરિસં વદન્તી’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૮);

‘‘કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતી’’તિ એત્તાવતા હિ બુદ્ધસાવકો વુત્તો, કતઞ્ઞુતાદીહિ પચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધાતિ. ઇદાનિ યો તેસં અરિયાનં અદસ્સનસીલો, ન ચ દસ્સને સાધુકારી, સો ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો. સો ચ ચક્ખુના અદસ્સાવી, ઞાણેન અદસ્સાવીતિ દુવિધો. તેસુ ઞાણેન અદસ્સાવી ઇધ અધિપ્પેતો. મંસચક્ખુના હિ દિબ્બચક્ખુના વા અરિયા દિટ્ઠાપિ અદિટ્ઠાવ હોન્તિ તેસં ચક્ખૂનં વણ્ણમત્તગ્ગહણતો ન અરિયભાવગોચરતો. સોણસિઙ્ગાલાદયોપિ ચક્ખુના અરિયે પસ્સન્તિ, ન ચેતે અરિયાનં દસ્સાવિનો નામ.

તત્રિદં વત્થુ – ચિત્તલપબ્બતવાસિનો કિર ખીણાસવત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકો વુડ્ઢપબ્બજિતો એકદિવસં થેરેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વા, થેરસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા, પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તો થેરં પુચ્છિ – ‘‘અરિયા નામ, ભન્તે, કીદિસા’’તિ? થેરો આહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો મહલ્લકો અરિયાનં પત્તચીવરં ગહેત્વા વત્તપટિવત્તં કત્વા સહચરન્તોપિ નેવ અરિયે જાનાતિ, એવં દુજ્જાનાવુસો, અરિયા’’તિ. એવં વુત્તેપિ સો નેવ અઞ્ઞાસિ. તસ્મા ન ચક્ખુના દસ્સનં દસ્સનં, ઞાણેન દસ્સનમેવ દસ્સનં. યથાહ – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતિ. યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭). તસ્મા ચક્ખુના પસ્સન્તોપિ ઞાણેન અરિયેહિ દિટ્ઠં અનિચ્ચાદિલક્ખણં અપસ્સન્તો, અરિયાધિગતઞ્ચ ધમ્મં અનધિગચ્છન્તો અરિયકરધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ અદિટ્ઠત્તા ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો.

અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદોતિ, સતિપટ્ઠાનાદિભેદે અરિયધમ્મે અકુસલો. અરિયધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થ પન –

‘‘દુવિધો વિનયો નામ, એકમેકેત્થ પઞ્ચધા;

અભાવતો તસ્સ અયં, અવિનીતોતિ વુચ્ચતિ’’.

અયઞ્હિ સંવરવિનયો પહાનવિનયોતિ દુવિધો વિનયો. એત્થ ચ દુવિધેપિ વિનયે એકમેકો વિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. સંવરવિનયોપિ હિ સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. પહાનવિનયોપિ તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધો.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં સીલસંવરો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ અયં (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ,

પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ.૪) –

અયં ઞાણસંવરો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં વીરિયસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો ‘‘સંવરો’’ વિનયનતો ‘‘વિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ સંવરવિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તથા યં નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ પટિપક્ખભાવતો દીપાલોકેનેવ તમસ્સ, તેન તેન વિપસ્સનાઞાણેન તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં. સેય્યથિદં – નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકામતાય. ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગાહસ્સ પહાનં, એતં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ, તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના નયેન (ધ. સ. ૨૭૭; વિભ. ૬૨૮) વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન પહાનં, ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, એતં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ.

યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. તંતંપહાનવતો વા તસ્સ તસ્સ વિનયસ્સ સમ્ભવતોપેતં ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં પહાનવિનયોપિ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

એવમયં સઙ્ખેપતો દુવિધો, ભેદતો ચ દસવિધો વિનયો ભિન્નસંવરત્તા પહાતબ્બસ્સ ચ અપ્પહીનત્તા યસ્મા એતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નત્થિ, તસ્મા અભાવતો તસ્સ અયં ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતીતિ. એસ નયો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થાપિ. નિન્નાનાકરણઞ્હિ એતં અત્થતો. યથાહ –

‘‘યેવ તે અરિયા, તેવ તે સપ્પુરિસા. યેવ તે સપ્પુરિસા, તેવ તે અરિયા. યો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો, સો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો. યો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો, સો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો. યેવ તે અરિયવિનયા, તેવ તે સપ્પુરિસવિનયા. યેવ તે સપ્પુરિસવિનયા, તેવ તે અરિયવિનયા. અરિયેતિ વા સપ્પુરિસેતિ વા, અરિયધમ્મેતિ વા સપ્પુરિસધમ્મેતિ વા, અરિયવિનયેતિ વા સપ્પુરિસવિનયેતિ વા એસેસે એકે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ‘‘યં રૂપં, સો અહં, યો અહં, તં રૂપ’’ન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ નામ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો યા અચ્ચિ, સો વણ્ણો. યો વણ્ણો, સા અચ્ચીતિ અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ, એવમેવ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… અદ્વયં સમનુપસ્સતીતિ એવં રૂપં ‘‘અત્તા’’તિ દિટ્ઠિપસ્સનાય પસ્સતિ. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિ અરૂપં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા છાયાવન્તં રુક્ખં વિય તં રૂપવન્તં સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં વિય અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા કરણ્ડકે મણિં વિય તં અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. પરિયુટ્ઠટ્ઠાયીતિ પરિયુટ્ઠાનાકારેન અભિભવનાકારેન ઠિતો, ‘‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’’ન્તિ એવં તણ્હાદિટ્ઠીહિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગણ્હનકો નામ હોતીતિ અત્થો. તસ્સ તં રૂપન્તિ તસ્સ તં એવં ગહિતં રૂપં. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ સુદ્ધરૂપમેવ અત્તાતિ કથિતં. ‘‘રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં, વેદનં અત્તતો…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ અરૂપં અત્તાતિ કથિતં. ‘‘વેદનાવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાન’’ન્તિ એવં ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો. તત્થ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા, અવસેસેસુ સસ્સતદિટ્ઠીતિ એવમેત્થ પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો હોન્તિ, તા સબ્બાપિ મગ્ગાવરણા, ન સગ્ગાવરણા, પઠમમગ્ગવજ્ઝાતિ વેદિતબ્બા.

એવં ખો, ગહપતિ, આતુરકાયો ચેવ હોતિ આતુરચિત્તો ચાતિ કાયો નામ બુદ્ધાનમ્પિ આતુરોયેવ. ચિત્તં પન રાગદોસમોહાનુગતં આતુરં નામ, તં ઇધ દસ્સિતં. નો ચ આતુરચિત્તોતિ ઇધ નિક્કિલેસતાય ચિત્તસ્સ અનાતુરભાવો દસ્સિતો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે લોકિયમહાજનો આતુરકાયો ચેવ આતુરચિત્તો ચાતિ દસ્સિતો, ખીણાસવા આતુરકાયા અનાતુરચિત્તા, સત્ત સેખા નેવ આતુરચિત્તા, ન અનાતુરચિત્તાતિ વેદિતબ્બા. ભજમાના પન અનાતુરચિત્તતંયેવ ભજન્તીતિ. પઠમં.

૨. દેવદહસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે દેવદહન્તિ દેવા વુચ્ચન્તિ રાજાનો, તેસં મઙ્ગલદહો, સયંજાતો વા સો દહોતિ, તસ્મા ‘‘દેવદહો’’તિ વુત્તો. તસ્સ અવિદૂરે નિગમો દેવદહન્ત્વેવ નપુંસકલિઙ્ગવસેન સઙ્ખં ગતો. પચ્છાભૂમગમિકાતિ પચ્છાભૂમં અપરદિસાયં નિવિટ્ઠં જનપદં ગન્તુકામા. નિવાસન્તિ તેમાસં વસ્સાવાસં. અપલોકિતોતિ આપુચ્છિતો. અપલોકેથાતિ આપુચ્છથ. કસ્મા થેરં આપુચ્છાપેતિ? તે સભારે કાતુકામતાય. યો હિ એકવિહારે વસન્તોપિ સન્તિકં ન ગચ્છતિ પક્કમન્તો અનાપુચ્છા પક્કમતિ, અયં નિબ્ભારો નામ. યો એકવિહારે વસન્તોપિ આગન્ત્વા પસ્સતિ, પક્કમન્તો આપુચ્છતિ, અયં સભારો નામ. ઇમેપિ ભિક્ખૂ ભગવા ‘‘એવમિમે સીલાદીહિ વડ્ઢિસ્સન્તી’’તિ સભારે કાતુકામો આપુચ્છાપેતિ.

પણ્ડિતોતિ ધાતુકોસલ્લાદિના ચતુબ્બિધેન પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. અનુગ્ગાહકોતિ આમિસાનુગ્ગહેન ચ ધમ્માનુગ્ગહેન ચાતિ દ્વીહિપિ અનુગ્ગહેહિ અનુગ્ગાહકો. થેરો કિર અઞ્ઞે ભિક્ખૂ વિય પાતોવ પિણ્ડાય અગન્ત્વા સબ્બભિક્ખૂસુ ગતેસુ સકલં સઙ્ઘારામં અનુવિચરન્તો અસમ્મટ્ઠટ્ઠાનં સમ્મજ્જતિ, અછડ્ડિતં કચવરં છડ્ડેતિ, સઙ્ઘારામે દુન્નિક્ખિત્તાનિ મઞ્ચપીઠદારુભણ્ડમત્તિકાભણ્ડાનિ પટિસામેતિ. કિં કારણા? ‘‘મા અઞ્ઞતિત્થિયા વિહારં પવિટ્ઠા દિસ્વા પરિભવં અકંસૂ’’તિ. તતો ગિલાનસાલં ગન્ત્વા ગિલાને અસ્સાસેત્વા ‘‘કેનત્થો’’તિ પુચ્છિત્વા યેન અત્થો હોતિ, તદત્થં તેસં દહરસામણેરે આદાય ભિક્ખાચારવત્તેન વા સભાગટ્ઠાને વા ભેસજ્જં પરિયેસિત્વા તેસં દત્વા, ‘‘ગિલાનુપટ્ઠાનં નામ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધેહિ વણ્ણિતં, ગચ્છથ સપ્પુરિસા અપ્પમત્તા હોથા’’તિ તે પેસેત્વા સયં પિણ્ડાય ચરિત્વા ઉપટ્ઠાકકુલે વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગચ્છતિ. ઇદં તાવસ્સ નિબદ્ધવાસટ્ઠાને આચિણ્ણં.

ભગવતિ પન ચારિકં ચરમાને ‘‘અહં અગ્ગસાવકો’’તિ ઉપાહનં આરુય્હ છત્તં ગહેત્વા પુરતો પુરતો ન ગચ્છતિ. યે પન તત્થ મહલ્લકા વા આબાધિકા વા અતિદહરા વા, તેસં રુજ્જનટ્ઠાનાનિ તેલેન મક્ખાપેત્વા પત્તચીવરં અત્તનો દહરસામણેરેહિ ગાહાપેત્વા તંદિવસં વા દુતિયદિવસં વા તે ગણ્હિત્વાવ ગચ્છતિ. એકદિવસઞ્હિ તઞ્ઞેવ આયસ્મન્તં અતિવિકાલે સમ્પત્તત્તા સેનાસનં અલભિત્વા, ચીવરકુટિયં નિસિન્નં દિસ્વા, સત્થા પુનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા, હત્થિવાનરતિત્તિરવત્થું કથેત્વા, ‘‘યથાવુડ્ઢં સેનાસનં દાતબ્બ’’ન્તિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ. એવં તાવેસ આમિસાનુગ્ગહેન અનુગ્ગણ્હાતિ. ઓવદન્તો પનેસ સતવારમ્પિ સહસ્સવારમ્પિ તાવ ઓવદતિ, યાવ સો પુગ્ગલો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાતિ, અથ નં વિસ્સજ્જેત્વા અઞ્ઞં ઓવદતિ. ઇમિના નયેન ઓવદતો ચસ્સ ઓવાદે ઠત્વા અરહત્તં પત્તા ગણનપથં અતિક્કન્તા. એવં ધમ્માનુગ્ગહેન અનુગ્ગણ્હાતિ.

પચ્ચસ્સોસુન્તિ તે ભિક્ખૂ ‘‘અમ્હાકં નેવ ઉપજ્ઝાયો, ન આચરિયો ન સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તો. કિં તસ્સ સન્તિકે કરિસ્સામા’’તિ? તુણ્હીભાવં અનાપજ્જિત્વા ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિંસુ. એળગલાગુમ્બેતિ ગચ્છમણ્ડપકે. સો કિર એળગલાગુમ્બો ધુવસલિલટ્ઠાને જાતો. અથેત્થ ચતૂહિ પાદેહિ મણ્ડપં કત્વા તસ્સ ઉપરિ તં ગુમ્બં આરોપેસું, સો તં મણ્ડપં છાદેસિ. અથસ્સ હેટ્ઠા ઇટ્ઠકાહિ પરિચિનિત્વા વાલિકં ઓકિરિત્વા આસનં પઞ્ઞાપયિંસુ. સીતલં દિવાટ્ઠાનં ઉદકવાતો વાયતિ. થેરો તસ્મિં નિસીદિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘એળગલાગુમ્બે’’તિ.

નાનાવેરજ્જગતન્તિ એકસ્સ રઞ્ઞો રજ્જતો નાનાવિધં રજ્જગતં. વિરજ્જન્તિ અઞ્ઞં રજ્જં. યથા હિ સદેસતો અઞ્ઞો વિદેસો, એવં નિવુત્થરજ્જતો અઞ્ઞં રજ્જં વિરજ્જં નામ, તં વેરજ્જન્તિ વુત્તં. ખત્તિયપણ્ડિતાતિ બિમ્બિસારકોસલરાજાદયો પણ્ડિતરાજાનો. બ્રાહ્મણપણ્ડિતાતિ ચઙ્કીતારુક્ખાદયો પણ્ડિતબ્રાહ્મણા. ગહપતિપણ્ડિતાતિ ચિત્તસુદત્તાદયો પણ્ડિતગહપતયો. સમણપણ્ડિતાતિ સભિયપિલોતિકાદયો પણ્ડિતપરિબ્બાજકા. વીમંસકાતિ અત્થગવેસિનો. કિંવાદીતિ કિં અત્તનો દસ્સનં વદતિ, કિં લદ્ધિકોતિ અત્થો. કિમક્ખાયીતિ કિં સાવકાનં ઓવાદાનુસાસનિં આચિક્ખતિ? ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મન્તિ ભગવતા વુત્તબ્યાકરણસ્સ અનુબ્યાકરણં. સહધમ્મિકોતિ સકારણો. વાદાનુવાદોતિ ભગવતા વુત્તવાદસ્સ અનુવાદો. ‘‘વાદાનુપાતો’’તિપિ પાઠો, સત્થુ વાદસ્સ અનુપાતો અનુપતનં, અનુગમનન્તિ અત્થો. ઇમિનાપિ વાદં અનુગતો વાદોયેવ દીપિતો હોતિ.

અવિગતરાગસ્સાતિઆદીસુ તણ્હાવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. તણ્હા હિ રજ્જનતો રાગો, છન્દિયનતો છન્દો, પિયાયનટ્ઠેન પેમં, પિવિતુકામટ્ઠેન પિપાસા, અનુદહનટ્ઠેન પરિળાહોતિ વુચ્ચતિ. અકુસલે ચાવુસો, ધમ્મેતિઆદિ કસ્મા આરદ્ધં? પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અવીતરાગસ્સ આદીનવં, વીતરાગસ્સ ચ આનિસંસં દસ્સેતું. તત્ર અવિઘાતોતિ નિદ્દુક્ખો. અનુપાયાસોતિ નિરુપતાપો. અપરિળાહોતિ નિદ્દાહો. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. દુતિયં.

૩. હાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે અવન્તીસૂતિ અવન્તિદક્ખિણાપથસઙ્ખાતે અવન્તિરટ્ઠે. કુરરઘરેતિ એવંનામકે નગરે. પપાતેતિ એકતો પપાતે. તસ્સ કિર પબ્બતસ્સ એકં પસ્સં છિન્દિત્વા પાતિતં વિય અહોસિ. ‘‘પવત્તે’’તિપિ પાઠો, નાનાતિત્થિયાનં લદ્ધિપવત્તટ્ઠાનેતિ અત્થો. ઇતિ થેરો તસ્મિં રટ્ઠે તં નગરં નિસ્સાય તસ્મિં પબ્બતે વિહરતિ. હાલિદ્દિકાનીતિ એવંનામકો. અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હેતિ અટ્ઠકવગ્ગિકમ્હિ માગણ્ડિયપઞ્હો નામ અત્થિ, તસ્મિં પઞ્હે. રૂપધાતૂતિ રૂપક્ખન્ધો અધિપ્પેતો. રૂપધાતુરાગવિનિબદ્ધન્તિ રૂપધાતુમ્હિ રાગેન વિનિબદ્ધં. વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં. ઓકસારીતિ ગેહસારી આલયસારી.

કસ્મા પનેત્થ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ ખો, ગહપતી’’તિ ન વુત્તન્તિ? સમ્મોહવિઘાતત્થં. ‘‘ઓકો’’તિ હિ અત્થતો પચ્ચયો વુચ્ચતિ, પુરેજાતઞ્ચ કમ્મવિઞ્ઞાણં પચ્છાજાતસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણઞ્ચ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ‘‘કતરં નુ ખો ઇધ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? સમ્મોહો ભવેય્ય, તસ્સ વિઘાતત્થં તં અગહેત્વા અસમ્ભિન્નાવ દેસના કતા. અપિચ આરમ્મણવસેન ચતસ્સો અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો વુત્તાતિ તા દસ્સેતુમ્પિ ઇધ વિઞ્ઞાણં ન ગહિતં.

ઉપયુપાદાનાતિ તણ્હૂપયદિટ્ઠૂપયવસેન દ્વે ઉપયા, કામુપાદાનાદીનિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ ચ. ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાતિ અકુસલચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતા ચેવ અભિનિવેસભૂતા ચ અનુસયભૂતા ચ. તથાગતસ્સાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. સબ્બેસમ્પિ હિ ખીણાસવાનં એતે પહીનાવ, સત્થુ પન ખીણાસવભાવો લોકે અતિપાકટોતિ ઉપરિમકોટિયા એવં વુત્તં. વિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ઇધ વિઞ્ઞાણં કસ્મા ગહિતં? કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં. કિલેસા હિ ન કેવલં ચતૂસુયેવ ખન્ધેસુ પહીના પહીયન્તિ, પઞ્ચસુપિ પહીયન્તિયેવાતિ કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં ગહિતં. એવં ખો, ગહપતિ, અનોકસારી હોતીતિ એવં કમ્મવિઞ્ઞાણેન ઓકં અસરન્તેન અનોકસારી નામ હોતિ.

રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપમેવ કિલેસાનં પચ્ચયટ્ઠેન નિમિત્તં, આરમ્મણકિરિયસઙ્ખાતનિવાસનટ્ઠાનટ્ઠેન નિકેતન્તિ રૂપનિમિત્તનિકેતં. વિસારો ચ વિનિબન્ધો ચ વિસારવિનિબન્ધા. ઉભયેનપિ હિ કિલેસાનં પત્થટભાવો ચ વિનિબન્ધનભાવો ચ વુત્તો, રૂપનિમિત્તનિકેતે વિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા, તસ્મા રૂપનિમિત્તનિકેતમ્હિ ઉપ્પન્નેન કિલેસવિસારેન ચેવ કિલેસબન્ધનેન ચાતિ અત્થો. નિકેતસારીતિ વુચ્ચતીતિ આરમ્મણકરણવસેન નિવાસનટ્ઠાનં સારીતિ વુચ્ચતિ. પહીનાતિ તે રૂપનિમિત્તનિકેતકિલેસવિસારવિનિબન્ધા પહીના.

કસ્મા પનેત્થ પઞ્ચક્ખન્ધા ‘‘ઓકા’’તિ વુત્તા, છ આરમ્મણાનિ ‘‘નિકેત’’ન્તિ? છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય. સમાનેપિ હિ એતેસં આલયટ્ઠેન વિસયભાવે ઓકોતિ નિચ્ચનિવાસનટ્ઠાનગેહમેવ વુચ્ચતિ, નિકેતન્તિ ‘‘અજ્જ અસુકટ્ઠાને કીળિસ્સામા’’તિ કતસઙ્કેતટ્ઠાનં નિવાસટ્ઠાનં ઉય્યાનાદિ. તત્થ યથા પુત્તદારધનધઞ્ઞપુણ્ણગેહે છન્દરાગો બલવા હોતિ, એવં અજ્ઝત્તિકેસુ ખન્ધેસુ. યથા પન ઉય્યાનટ્ઠાનાદીસુ તતો દુબ્બલતરો હોતિ, એવં બાહિરેસુ છસુ આરમ્મણેસૂતિ છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય એવં દેસના કતાતિ વેદિતબ્બો.

સુખિતેસુ સુખિતોતિ ઉપટ્ઠાકેસુ ધનધઞ્ઞલાભાદિવસેન સુખિતેસુ ‘‘ઇદાનાહં મનાપં ભોજનં લભિસ્સામી’’તિ ગેહસિતસુખેન સુખિતો હોતિ, તેહિ પત્તસમ્પત્તિં અનુભવમાનો વિય ચરતિ. દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતોતિ તેસં કેનચિદેવ કારણેન દુક્ખે ઉપ્પન્ને સયં દ્વિગુણેન દુક્ખેન દુક્ખિતો હોતિ. કિચ્ચકરણીયેસૂતિ કિચ્ચસઙ્ખાતેસુ કરણીયેસુ. તેસુ યોગં આપજ્જતીતિ ઉપયોગં સયં તેસં કિચ્ચાનં કત્તબ્બતં આપજ્જતિ. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતીતિ એવં કિલેસકામેહિ અરિત્તો હોતિ અન્તો કામાનં ભાવેન અતુચ્છો. સુક્કપક્ખો તેસં અભાવેન રિત્તો તુચ્છોતિ વેદિતબ્બો.

પુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો કુરુમાનો. એવંરૂપો સિયન્તિઆદીસુ દીઘરસ્સકાળોદાતાદીસુ રૂપેસુ ‘‘એવંરૂપો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેતિ. સુખાદીસુ વેદનાસુ એવંવેદનો નામ; નીલસઞ્ઞાદીસુ સઞ્ઞાસુ એવં સઞ્ઞો નામ; પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ સઙ્ખારેસુ એવંસઙ્ખારો નામ; ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ વિઞ્ઞાણેસુ ‘‘એવં વિઞ્ઞાણો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેતિ.

અપુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો અકુરુમાનો. સહિતં મે, અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં અસિલિટ્ઠં, મય્હં સહિતં સિલિટ્ઠં મધુરપાનસદિસં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘેન કાલેન પરિચિતં સુપ્પગુણં, તં મમ વાદં આગમ્મ સબ્બં ખણેન વિપરાવત્તં નિવત્તં. આરોપિતો તે વાદોતિ તુય્હં દોસો મયા આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ તં તં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉત્તરિ પરિયેસન્તો ઇમસ્સ વાદસ્સ મોક્ખાય ચર આહિણ્ડાહિ. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયમેવ પહોસિ, ઇધેવ નિબ્બેઠેહીતિ. તતિયં.

૪. દુતિયહાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે સક્કપઞ્હેતિ ચૂળસક્કપઞ્હે, મહાસક્કપઞ્હેપેતં વુત્તમેવ. તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તાતિ તણ્હાસઙ્ખયે નિબ્બાને તદારમ્મણાય ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તા. અચ્ચન્તનિટ્ઠાતિ અન્તં અતિક્કન્તનિટ્ઠા સતતનિટ્ઠા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ચતુત્થં.

૫. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે સમાધિન્તિ ઇદં ભગવા તે ભિક્ખૂ ચિત્તેકગ્ગતાય પરિહાયન્તે દિસ્વા, ‘‘ચિત્તેકગ્ગતં લભન્તાનં ઇમેસં કમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આહ. અભિનન્દતીતિ પત્થેતિ. અભિવદતીતિ તાય અભિનન્દનાય ‘‘અહો પિયં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપ’’ન્તિ વદતિ. વાચં અભિનન્દન્તોપિ ચ તં આરમ્મણં નિસ્સાય એવં લોભં ઉપ્પાદેન્તો અભિવદતિયેવ નામ. અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતીતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગણ્હાતિ. યા રૂપે નન્દીતિ યા સા રૂપે બલવપત્થનાસઙ્ખાતા નન્દી. તદુપાદાનન્તિ તં ગહણટ્ઠેન ઉપાદાનં. નાભિનન્દતીતિ ન પત્થેતિ. નાભિવદતીતિ પત્થનાવસેન ન ‘‘ઇટ્ઠં કન્ત’’ન્તિ વદતિ. વિપસ્સનાચિત્તેન ચેતસા ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખ’’ન્તિ વચીભેદં કરોન્તોપિ નાભિવદતિયેવ. પઞ્ચમં.

૬. પટિસલ્લાણસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે પટિસલ્લાણેતિ ઇદં ભગવા તે ભિક્ખૂ કાયવિવેકેન પરિહાયન્તે દિસ્વા ‘‘કાયવિવેકં લભન્તાનં ઇમેસં કમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આહ. છટ્ઠં.

૭. ઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે ઉપાદાપરિતસ્સનન્તિ ગહણેન ઉપ્પન્નં પરિતસ્સનં. અનુપાદાઅપરિતસ્સનન્તિ અગ્ગહણેન અપરિતસ્સનં. રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તિવિઞ્ઞાણં હોતીતિ ‘‘મમ રૂપં વિપરિણત’’ન્તિ વા ‘‘અહુ વત મેતં, દાનિ વત મે નત્થી’’તિ વા આદિના નયેન કમ્મવિઞ્ઞાણં રૂપસ્સ ભેદાનુપરિવત્તિ હોતિ. વિપરિણામાનુપરિવત્તિજાતિ વિપરિણામસ્સ અનુપરિવત્તિતો વિપરિણામારમ્મણચિત્તતો જાતા. પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદાતિ તણ્હાપરિતસ્સના ચ અકુસલધમ્મસમુપ્પાદા ચ. ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તં. પરિયાદાય તિટ્ઠન્તીતિ પરિયાદિયિત્વા તિટ્ઠન્તિ. ઉત્તાસવાતિ સઉત્તાસો. વિઘાતવાતિ સવિઘાતો સદુક્ખો. અપેક્ખવાતિ સાલયો. ઉપાદાય ચ પરિતસ્સતીતિ ગણ્હિત્વા પરિતસ્સકો નામ હોતિ. ન રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તીતિ ખીણાસવસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણમેવ નત્થિ, તસ્મા રૂપભેદાનુપરિવત્તિ ન હોતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન દેસના કતા. ઇતિ પટિપાટિયા ચતૂસુ સુત્તેસુ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં. અટ્ઠમં.

૯. કાલત્તયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સાતિ પચ્ચુપ્પન્નમ્હિ કથાવ કા, અનિચ્ચમેવ તં. તે કિર ભિક્ખૂ અતીતાનાગતં અનિચ્ચન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પચ્ચુપ્પન્ને કિલમિંસુ, અથ નેસં ઇતો અતીતાનાગતેપિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચમાને બુજ્ઝિસ્સન્તીતિ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા સત્થા પુગ્ગલજ્ઝાસયેન ઇમં દેસનં દેસેસિ. નવમં.

૧૦-૧૧. કાલત્તયદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦-૧૧. દસમેકાદસમાનિ દુક્ખં અનત્તાતિ પદેહિ વિસેસેત્વા તથારૂપેનેવ પુગ્ગલજ્ઝાસયેન કથિતાનીતિ. દસમેકાદસમાનિ.

નકુલપિતુવગ્ગો પઠમો.

૨. અનિચ્ચવગ્ગો

૧-૧૦. અનિચ્ચસુત્તાદિવણ્ણના

૧૨-૨૧. અનિચ્ચવગ્ગે પરિયોસાનસુત્તં પુચ્છાવસિકં, સેસાનિ તથા તથા બુજ્ઝનકાનઞ્ચ વસેન દેસિતાનીતિ. પઠમાદીનિ.

અનિચ્ચવગ્ગો દુતિયો.

૩. ભારવગ્ગો

૧. ભારસુત્તવણ્ણના

૨૨. ભારવગ્ગસ્સ પઠમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાતિસ્સ વચનીયન્તિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ઇતિ અસ્સ વચનીયં, એવં વત્તબ્બં ભવેય્યાતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભારોતિ યે ઇમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા, અયં ભારોતિ વુચ્ચતિ. કેનટ્ઠેનાતિ? પરિહારભારિયટ્ઠેન. એતેસઞ્હિ ઠાપનગમનનિસીદાપનનિપજ્જાપનન્હાપનમણ્ડનખાદાપનભુઞ્જાપનાદિપરિહારો ભારિયોતિ પરિહારભારિયટ્ઠેન ભારોતિ વુચ્ચતિ. એવંનામોતિ તિસ્સો દત્તોતિઆદિનામો. એવંગોત્તોતિ કણ્હાયનો વચ્છાયનોતિઆદિગોત્તો. ઇતિ વોહારમત્તસિદ્ધં પુગ્ગલં ‘‘ભારહારો’’તિ કત્વા દસ્સેતિ. પુગ્ગલો હિ પટિસન્ધિક્ખણેયેવ ખન્ધભારં ઉક્ખિપિત્વા દસપિ વસ્સાનિ વીસતિપિ વસ્સસતમ્પીતિ યાવજીવં ઇમં ખન્ધભારં ન્હાપેન્તો ભોજેન્તો મુદુસમ્ફસ્સમઞ્ચપીઠેસુ નિસીદાપેન્તો નિપજ્જાપેન્તો પરિહરિત્વા ચુતિક્ખણે છડ્ડેત્વા પુન પટિસન્ધિક્ખણે અપરં ખન્ધભારં આદિયતિ, તસ્મા ભારહારોતિ જાતો.

પોનોભવિકાતિ પુનબ્ભવનિબ્બત્તિકા. નન્દીરાગસહગતાતિ નન્દિરાગેન સહ એકત્તમેવ ગતા. તબ્ભાવસહગતઞ્હિ ઇધ અધિપ્પેતં. તત્ર તત્રાભિનન્દિનીતિ ઉપપત્તિટ્ઠાને વા રૂપાદીસુ વા આરમ્મણેસુ તત્થ તત્થ અભિનન્દનસીલાવ. કામતણ્હાદીસુ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામતણ્હા નામ, રૂપારૂપભવરાગો ઝાનનિકન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગોતિ અયં ભવતણ્હા નામ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો વિભવતણ્હા નામ. ભારાદાનન્તિ ભારગહણં. તણ્હાય હિ એસ ભારં આદિયતિ. અસેસવિરાગનિરોધોતિઆદિ સબ્બં નિબ્બાનસ્સેવ વેવચનં. તઞ્હિ આગમ્મ તણ્હા અસેસતો વિરજ્જતિ નિરુજ્ઝતિ ચજિયતિ પટિનિસ્સજ્જિયતિ વિમુચ્ચતિ, નત્થિ ચેત્થ કામાલયો વા દિટ્ઠાલયો વાતિ નિબ્બાનં એતાનિ નામાનિ લભતિ. સમૂલં તણ્હન્તિ તણ્હાય અવિજ્જા મૂલં નામ. અબ્બુય્હાતિ અરહત્તમગ્ગેન તં સમૂલકં ઉદ્ધરિત્વા. નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતોતિ નિત્તણ્હો પરિનિબ્બુતો નામાતિ વત્તું વટ્ટતીતિ. પઠમં.

૨. પરિઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૩. દુતિયે પરિઞ્ઞેય્યેતિ પરિજાનિતબ્બે, સમતિક્કમિતબ્બેતિ અત્થો. પરિઞ્ઞન્તિ અચ્ચન્તપરિઞ્ઞં, સમતિક્કમન્તિ અત્થો. રાગક્ખયોતિઆદિ નિબ્બાનસ્સ નામં. તઞ્હિ અચ્ચન્તપરિઞ્ઞા નામ. દુતિયં.

૩. અભિજાનસુત્તવણ્ણના

૨૪. તતિયે અભિજાનન્તિ અભિજાનન્તો. ઇમિના ઞાતપરિઞ્ઞા કથિતા, દુતિયપદેન તીરણપરિઞ્ઞા, તતિયચતુત્થેહિ પહાનપરિઞ્ઞાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તિસ્સો પરિઞ્ઞા કથિતાતિ. તતિયં.

૪-૯. છન્દરાગસુત્તાદિવણ્ણના

૨૫-૩૦. ચતુત્થાદીનિ ધાતુસંયુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. પટિપાટિયા પનેત્થ પઞ્ચમછટ્ઠસત્તમેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથિતાનિ, અટ્ઠમનવમેસુ વટ્ટવિવટ્ટં. ચતુત્થાદીનિ.

૧૦. અઘમૂલસુત્તવણ્ણના

૩૧. દસમે અઘન્તિ દુક્ખં. એવમેત્થ દુક્ખલક્ખણમેવ કથિતં. દસમં.

૧૧. પભઙ્ગુસુત્તવણ્ણના

૩૨. એકાદસમે પભઙ્ગુન્તિ પભિજ્જનસભાવં. એવમિધ અનિચ્ચલક્ખણમેવ કથિતન્તિ. એકાદસમં.

ભારવગ્ગો તતિયો.

૪. નતુમ્હાકવગ્ગો

૧. નતુમ્હાકસુત્તવણ્ણના

૩૩. નતુમ્હાકવગ્ગસ્સ પઠમે પજહથાતિ છન્દરાગપ્પહાનેન પજહથ. તિણાદીસુ તિણં નામ અન્તોફેગ્ગુ બહિસારં તાલનાળિકેરાદિ. કટ્ઠં નામ અન્તોસારં બહિફેગ્ગુ ખદિરસાલસાકપનસાદિ. સાખા નામ રુક્ખસ્સ બાહા વિય નિક્ખન્તા. પલાસં નામ તાલનાળિકેરપણ્ણાદિ. પઠમં.

૨. દુતિયનતુમ્હાકસુત્તવણ્ણના

૩૪. દુતિયં વિના ઉપમાય બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં. દુતિયં.

૩. અઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૩૫. તતિયે રૂપઞ્ચે, ભન્તે, અનુસેતીતિ યદિ રૂપં અનુસેતિ. તેન સઙ્ખં ગચ્છતીતિ કામરાગાદીસુ યેન અનુસયેન તં રૂપં અનુસેતિ, તેનેવ અનુસયેન ‘‘રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હો’’તિ પણ્ણત્તિં ગચ્છતિ. ન તેન સઙ્ખં ગચ્છતીતિ તેન અભૂતેન અનુસયેન ‘‘રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હો’’તિ સઙ્ખં ન ગચ્છતીતિ. તતિયં.

૪. દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૩૬. ચતુત્થે તં અનુમીયતીતિ તં અનુસયિતં રૂપં મરન્તેન અનુસયેન અનુમરતિ. ન હિ આરમ્મણે ભિજ્જમાને તદારમ્મણા ધમ્મા તિટ્ઠન્તિ. યં અનુમીયતીતિ યં રૂપં યેન અનુસયેન અનુમરતિ. તેન સઙ્ખં ગચ્છતીતિ તેન અનુસયેન ‘‘રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હો’’તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. અથ વા યન્તિ કરણવચનમેતં, યેન અનુસયેન અનુમીયતિ, તેન ‘‘રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હો’’તિ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ અત્થો. ચતુત્થં.

૫-૬. આનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૩૭-૩૮. પઞ્ચમે ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ ધરમાનસ્સ જીવમાનસ્સ જરા પઞ્ઞાયતિ. ઠિતીતિ હિ જીવિતિન્દ્રિયસઙ્ખાતાય અનુપાલનાય નામં. અઞ્ઞથત્તન્તિ જરાય. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ઉપ્પાદો જાતિ અક્ખાતો, ભઙ્ગો વુત્તો વયોતિ ચ;

અઞ્ઞથત્તં જરા વુત્તા, ઠિતી ચ અનુપાલના’’તિ.

એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ ઉપ્પાદજરાભઙ્ગસઙ્ખાતાનિ તીણિ લક્ખણાનિ હોન્તિ યાનિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાની’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૭).

તત્થ સઙ્ખતં નામ પચ્ચયનિબ્બત્તો યો કોચિ સઙ્ખારો. સઙ્ખારો ચ ન લક્ખણં, લક્ખણં ન સઙ્ખારો, ન ચ સઙ્ખારેન વિના લક્ખણં પઞ્ઞાપેતું સક્કા, નાપિ લક્ખણં વિના સઙ્ખારો, લક્ખણેન પન સઙ્ખારો પાકટો હોતિ. યથા હિ ન ચ ગાવીયેવ લક્ખણં, લક્ખણમેવ ન ગાવી, નાપિ ગાવિં મુઞ્ચિત્વા લક્ખણં પઞ્ઞાપેતું સક્કા, નાપિ લક્ખણં મુઞ્ચિત્વા ગાવિં, લક્ખણેન પન ગાવી પાકટા હોતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

તત્થ સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદક્ખણે સઙ્ખારોપિ ઉપ્પાદલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ. ‘‘ઉપ્પાદોપી’’તિ વુત્તે સઙ્ખારોપિ જરાલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ. ભઙ્ગક્ખણે સઙ્ખારોપિ તંલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ. અપરે પન વદન્તિ ‘‘અરૂપધમ્માનં જરાખણો નામ ન સક્કા પઞ્ઞાપેતું, સમ્માસમ્બુદ્ધો ચ ‘વેદનાય ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતાય અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’તિ વદન્તો અરૂપધમ્માનમ્પિ તીણિ લક્ખણાનિ પઞ્ઞાપેતિ, તાનિ અત્થિક્ખણં ઉપાદાય લબ્ભન્તી’’તિ વત્વા –

‘‘અત્થિતા સબ્બધમ્માનં, ઠિતિ નામ પવુચ્ચતિ;

તસ્સેવ ભેદો મરણં, સબ્બદા સબ્બપાણિન’’ન્તિ. –

ઇમાય આચરિયગાથાય તમત્થં સાધેન્તિ. અથ વા સન્તતિવસેન ઠાનં ઠિતીતિ વેદિતબ્બન્તિ ચ વદન્તિ. યસ્મા પન સુત્તે અયં વિસેસો નત્થિ, તસ્મા આચરિયમતિયા સુત્તં અપટિબાહેત્વા સુત્તમેવ પમાણં કત્તબ્બં. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ. પઞ્ચમછટ્ઠાનિ.

૭-૧૦. અનુધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના

૩૯-૪૨. સત્તમે ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નસ્સાતિ નવન્નં લોકુત્તરધમ્માનં અનુલોમધમ્મં પુબ્બભાગપટિપદં પટિપન્નસ્સ. અયમનુધમ્મોતિ અયં અનુલોમધમ્મો હોતિ. નિબ્બિદાબહુલોતિ ઉક્કણ્ઠનબહુલો હુત્વા. પરિજાનાતીતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતિ. પરિમુચ્ચતીતિ મગ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નાય પહાનપરિઞ્ઞાય પરિમુચ્ચતિ. એવં ઇમસ્મિં સુત્તે મગ્ગોવ કથિતો હોતિ, તથા ઇતો પરેસુ તીસુ. ઇધ પન અનુપસ્સના અનિયમિતા, તેસુ નિયમિતા. તસ્મા ઇધાપિ સા તત્થ નિયમિતવસેનેવ નિયમેતબ્બા. ન હિ સક્કા તીસુ અઞ્ઞતરં અનુપસ્સનં વિના નિબ્બિન્દિતું પરિજાનિતું વાતિ. સત્તમાદીનિ.

નતુમ્હાકવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. અત્તદીપવગ્ગો

૧. અત્તદીપસુત્તવણ્ણના

૪૩. અત્તદીપવગ્ગસ્સ પઠમે અત્તદીપાતિ અત્તાનં દીપં તાણં લેણં ગતિં પરાયણં પતિટ્ઠં કત્વા વિહરથાતિ અત્થો. અત્તસરણાતિ ઇદં તસ્સેવ વેવચનં. અનઞ્ઞસરણાતિ ઇદં અઞ્ઞસ્સ સરણપટિક્ખેપવચનં. ન હિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ સરણં હોતિ અઞ્ઞસ્સ વાયામેન અઞ્ઞસ્સ અસિજ્ઝનતો, વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અત્તા હિ અત્તનો નાથો,

કો હિ નાથો પરો સિયા’’તિ. (ધ. પ. ૧૬૦);

તેનાહ ‘‘અનઞ્ઞસરણા’’તિ. કો પનેત્થ અત્તા નામ? લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો. તેનેવાહ – ‘‘ધમ્મદીપા ધમ્મસરણા અનઞ્ઞસરણા’’તિ. યોનીતિ કારણં – ‘‘યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૨૭) વિય. કિંપહોતિકાતિ કિંપભુતિકા, કુતો પભવન્તીતિ અત્થો? રૂપસ્સ ત્વેવાતિ ઇદં તેસંયેવ સોકાદીનં પહાનદસ્સનત્થં આરદ્ધં. ન પરિતસ્સતીતિ ન ગણ્હાતિ ન ગહતિ. તદઙ્ગનિબ્બુતોતિ તેન વિપસ્સનઙ્ગેન કિલેસાનં નિબ્બુતત્તા તદઙ્ગનિબ્બુતો. ઇમસ્મિં સુત્તે વિપસ્સનાવ કથિતા. પઠમં.

૨. પટિપદાસુત્તવણ્ણના

૪૪. દુતિયે દુક્ખસમુદયગામિની સમનુપસ્સનાતિ યસ્મા સક્કાયો દુક્ખં, તસ્સ ચ સમુદયગામિની પટિપદા નામ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ એવં દિટ્ઠિસમનુપસ્સના વુત્તા, તસ્મા દુક્ખસમુદયગામિની સમનુપસ્સનાતિ અયમેત્થ અત્થો હોતિ. દુક્ખનિરોધગામિની સમનુપસ્સનાતિ એત્થ સહ વિપસ્સનાય ચતુમગ્ગઞાણં ‘‘સમનુપસ્સના’’તિ વુત્તં. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. દુતિયં.

૩. અનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૪૫. તતિયે સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બન્તિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતીતિ મગ્ગક્ખણે વિરજ્જતિ, ફલક્ખણે વિમુચ્ચતિ. અનુપાદાય આસવેહીતિ અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધેહિ આસવેહિ અગહેત્વા ઇતિ વિમુચ્ચતિ. રૂપધાતુયાતિઆદિ પચ્ચવેક્ખણદસ્સનત્થં વુત્તં. સહ ફલેન પચ્ચવેક્ખણદસ્સનત્થન્તિપિ વદન્તિયેવ. ઠિતન્તિ ઉપરિ કત્તબ્બકિચ્ચાભાવેન ઠિતં. ઠિતત્તા સન્તુસ્સિતન્તિ પત્તબ્બં પત્તભાવેન સન્તુટ્ઠં. પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતીતિ સયમેવ પરિનિબ્બાયતિ. તતિયં.

૪. દુતિયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૪૬. ચતુત્થે પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયોતિ પુબ્બન્તં અનુગતા અટ્ઠારસ દિટ્ઠિયો ન હોન્તિ. અપરન્તાનુદિટ્ઠિયોતિ અપરન્તં અનુગતા ચતુચત્તાલીસ દિટ્ઠિયો ન હોન્તિ. થામસો પરામાસોતિ દિટ્ઠિથામસો ચેવ દિટ્ઠિપરામાસો ચ ન હોતિ. એત્તાવતા પઠમમગ્ગો દસ્સિતો. ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય તયો મગ્ગે ચ ફલાનિ ચ દસ્સેતું રૂપસ્મિન્તિઆદિ આરદ્ધં. અથ વા દિટ્ઠિયો નામ વિપસ્સનાય એવ પહીના, ઇદં પન ઉપરિ સહ વિપસ્સનાય ચત્તારો મગ્ગે દસ્સેતું આરદ્ધં. ચતુત્થં.

૫. સમનુપસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૪૭. પઞ્ચમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે સમનુપસ્સન્તિ એતેસં વા અઞ્ઞતરન્તિ પરિપુણ્ણગાહવસેન પઞ્ચક્ખન્ધે સમનુપસ્સન્તિ, અપરિપુણ્ણગાહવસેન એતેસં અઞ્ઞતરં. ઇતિ અયઞ્ચેવ સમનુપસ્સનાતિ ઇતિ અયઞ્ચ દિટ્ઠિસમનુપસ્સના. અસ્મીતિ ચસ્સ અવિગતં હોતીતિ યસ્સ અયં સમનુપસ્સના અત્થિ, તસ્મિં અસ્મીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિસઙ્ખાતં પપઞ્ચત્તયં અવિગતમેવ હોતિ. પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અવક્કન્તિ હોતીતિ તસ્મિં કિલેસજાતે સતિ કમ્મકિલેસપચ્ચયાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિબ્બત્તિ હોતિ.

અત્થિ, ભિક્ખવે, મનોતિ ઇદં કમ્મમનં સન્ધાય વુત્તં. ધમ્માતિ આરમ્મણં. અવિજ્જાધાતૂતિ જવનક્ખણે અવિજ્જા. અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેનાતિ અવિજ્જાસમ્પયુત્તફસ્સતો જાતેન. અપિચ મનોતિ ભવઙ્ગક્ખણે વિપાકમનોધાતુ, આવજ્જનક્ખણે કિરિયમનોધાતુ. ધમ્માદયો વુત્તપ્પકારાવ. અસ્મીતિપિસ્સ હોતીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન અસ્મીતિ એવમ્પિસ્સ હોતિ. ઇતો પરેસુ અયમહમસ્મીતિ રૂપાદીસુ કિઞ્ચિદેવ ધમ્મં ગહેત્વા ‘‘અયં અહમસ્મી’’તિ અત્તદિટ્ઠિવસેન વુત્તં. ભવિસ્સન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિવસેન. ન ભવિસ્સન્તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિવસેન. રૂપી ભવિસ્સન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ સસ્સતમેવ ભજન્તિ. અથેત્થાતિ અથ તેનેવાકારેન ઠિતેસુ એતેસુ ઇન્દ્રિયેસુ. અવિજ્જા પહીયતીતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણભૂતા અવિજ્જા પહીયતિ. વિજ્જા ઉપ્પજ્જતીતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. એવમેત્થ અસ્મીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિયો. કમ્મસ્સ પઞ્ચન્નઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, વિપાકમનં પઞ્ચિન્દ્રિયપક્ખિકં કત્વા પઞ્ચન્નઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં કમ્મસ્સ ચ અન્તરે એકો સન્ધીતિ. ઇતિ તયો પપઞ્ચા અતીતો અદ્ધા, ઇન્દ્રિયાદીનિ પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા, તત્થ કમ્મમનં આદિં કત્વા અનાગતસ્સ પચ્ચયો દસ્સિતોતિ. પઞ્ચમં.

૬. ખન્ધસુત્તવણ્ણના

૪૮. છટ્ઠે રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો, ચત્તારો ખન્ધા ચતુભૂમકા. સાસવન્તિ આસવાનં આરમ્મણભાવેન પચ્ચયભૂતં. ઉપાદાનિયન્તિ તથેવ ચ ઉપાદાનાનં પચ્ચયભૂતં. વચનત્થો પનેત્થ – આરમ્મણં કત્વા પવત્તેહિ સહ આસવેહીતિ સાસવં. ઉપાદાતબ્બન્તિ ઉપાદાનિયં. ઇધાપિ રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો, અવસેસા તેભૂમકા વિપસ્સનાચારવસેન વુત્તા. એવમેત્થ રૂપં રાસટ્ઠેન ખન્ધેસુ પવિટ્ઠં, સાસવરાસટ્ઠેન ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. વેદનાદયો સાસવાપિ અત્થિ, અનાસવાપિ અત્થિ. તે રાસટ્ઠેન સબ્બેપિ ખન્ધેસુ પવિટ્ઠા, તેભૂમકા પનેત્થ સાસવટ્ઠેન ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ પવિટ્ઠાતિ. છટ્ઠં.

૭-૮. સોણસુત્તાદિવણ્ણના

૪૯-૫૦. સત્તમે સેય્યોહમસ્મીતિ વિસિટ્ઠો ઉત્તમો અહમસ્મિ. કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સનાતિ યથાભૂતસ્સ અદસ્સનતો અઞ્ઞં કિં ભવેય્ય? અદસ્સનં અઞ્ઞાણમેવ ભવેય્યાતિ અત્થો. ઇદાનિસ્સ તે પરિવટ્ટં વજિરભેદદેસનં આરભન્તો તં કિં મઞ્ઞસિ સોણોતિઆદિમાહ. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ. સત્તમઅટ્ઠમાનિ.

૯-૧૦. નન્દિક્ખયસુત્તાદિવણ્ણના

૫૧-૫૨. નવમદસમેસુ નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયોતિ ઇદં નન્દીતિ વા રાગોતિ વા ઇમેસં અત્થતો નિન્નાનાકરણતાય વુત્તં. નિબ્બિદાનુપસ્સનાય વા નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં પજહતિ, વિરાગાનુપસ્સનાય વિરજ્જન્તો રાગં પજહતિ. એત્તાવતા વિપસ્સનં નિટ્ઠપેત્વા ‘‘રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો’’તિ ઇધ મગ્ગં દસ્સેત્વા ‘‘નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ ફલં દસ્સિતન્તિ. નવમદસમાનિ.

અત્તદીપવગ્ગો પઞ્ચમો.

મૂલપણ્ણાસકો સમત્તો.

૬. ઉપયવગ્ગો

૧. ઉપયસુત્તવણ્ણના

૫૩. ઉપયવગ્ગસ્સ પઠમે ઉપયોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન પઞ્ચક્ખન્ધે ઉપગતો. વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં. આપજ્જેય્યાતિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય વુદ્ધિઆદીનિ આપજ્જેય્ય. વિઞ્ઞાણુપયન્તિ પદસ્સ અગ્ગહણે કારણં વુત્તમેવ. વોચ્છિજ્જતારમ્મણન્તિ પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય અભાવેન આરમ્મણં વોચ્છિજ્જતિ. પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠા ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતન્તિ તં અપ્પતિટ્ઠિતં. અનભિસઙ્ખચ્ચ વિમુત્તન્તિ પટિસન્ધિં અનભિસઙ્ખરિત્વા વિમુત્તં. પઠમં.

૨. બીજસુત્તવણ્ણના

૫૪. દુતિયે બીજજાતાનીતિ બીજાનિ. મૂલબીજન્તિ વચં વચત્તં હલિદ્દં સિઙ્ગિવેરન્તિ એવમાદિ. ખન્ધબીજન્તિ અસ્સત્થો નિગ્રોધોતિ એવમાદિ. ફલુબીજન્તિ ઉચ્છુ વેળુ નળોતિ એવમાદિ. અગ્ગબીજન્તિ અજ્જુકં ફણિજ્જકન્તિ એવમાદિ. બીજબીજન્તિ સાલિવીહિઆદિ પુબ્બણ્ણઞ્ચેવ મુગ્ગમાસાદિ અપરણ્ણઞ્ચ. અખણ્ડાનીતિ અભિન્નાનિ. ભિન્નકાલતો પટ્ઠાય બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અપૂતિકાનીતિ ઉદકતેમનેન અપૂતિકાનિ. પૂતિબીજઞ્હિ બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અવાતાતપહતાનીતિ વાતેન ચ આતપેન ચ ન હતાનિ, નિરોજતં ન પાપિતાનિ. નિરોજઞ્હિ કસટં બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સારાદાનીતિ ગહિતસારાનિ પતિટ્ઠિતસારાનિ. નિસ્સારઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સુખસયિતાનીતિ ચત્તારો માસે કોટ્ઠે પક્ખિત્તનિયામેનેવ સુખં સયિતાનિ. પથવીતિ હેટ્ઠા પતિટ્ઠાનપથવી. આપોતિ ઉપરિસ્નેહનઆપો. ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભૂતા રૂપાદયો ચત્તારો ખન્ધા. તે હિ આરમ્મણવસેન પતિટ્ઠાભૂતત્તા પથવીધાતુસદિસા. નન્દિરાગો સિનેહનટ્ઠેન આપોધાતુસદિસો. વિઞ્ઞાણં સાહારન્તિ સપ્પચ્ચયં કમ્મવિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ બીજં વિય પથવિયં આરમ્મણપથવિયં વિરુહતિ. દુતિયં.

૩. ઉદાનસુત્તવણ્ણના

૫૫. તતિયે ઉદાનં ઉદાનેસીતિ બલવસોમનસ્સસમુટ્ઠાનં ઉદાનં ઉદાહરિ. કિં નિસ્સાય પનેસ ભગવતો ઉપ્પન્નોતિ. સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં. કથં? એવં કિરસ્સ અહોસિ, ‘‘તયોમે ઉપનિસ્સયા – દાનૂપનિસ્સયો સીલૂપનિસ્સયો ભાવનૂપનિસ્સયો ચા’’તિ. તેસુ દાનસીલૂપનિસ્સયા દુબ્બલા, ભાવનૂપનિસ્સયો બલવા. દાનસીલૂપનિસ્સયા હિ તયો મગ્ગે ચ ફલાનિ ચ પાપેન્તિ, ભાવનૂપનિસ્સયો અરહત્તં પાપેતિ. ઇતિ દુબ્બલૂપનિસ્સયે પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ ઘટેન્તો વાયમન્તો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ બન્ધનાનિ છેત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતિ, ‘‘અહો સાસનં નિય્યાનિક’’ન્તિ આવજ્જેન્તસ્સ અયં ઉદપાદિ.

તત્થ ‘‘દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠત્વા ઘટમાનો તીણિ મગ્ગફલાનિ પાપુણાતી’’તિ ઇમસ્સત્થસ્સાવિભાવનત્થં મિલકત્થેરસ્સ વત્થુ વેદિતબ્બં – સો કિર ગિહિકાલે પાણાતિપાતકમ્મેન જીવિકં કપ્પેન્તો અરઞ્ઞે પાસસતઞ્ચેવ અદૂહલસતઞ્ચ યોજેસિ. અથેકદિવસં અઙ્ગારપક્કમંસં ખાદિત્વા પાસટ્ઠાનેસુ વિચરન્તો પિપાસાભિભૂતો એકસ્સ અરઞ્ઞવાસિત્થેરસ્સ વિહારં ગન્ત્વા થેરસ્સ ચઙ્કમન્તસ્સ અવિદૂરે ઠિતં પાનીયઘટં વિવરિ, હત્થતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં નાદ્દસ. સો કુજ્ઝિત્વા આહ – ‘‘ભિક્ખુ, ભિક્ખુ તુમ્હે ગહપતિકેહિ દિન્નં ભુઞ્જિત્વા ભુઞ્જિત્વા સુપથ, પાનીયઘટે અઞ્જલિમત્તમ્પિ ઉદકં ન ઠપેથ, ન યુત્તમેત’’ન્તિ. થેરો ‘‘મયા પાનીયઘટો પૂરેત્વા ઠપિતો, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ? ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો પરિપુણ્ણઘટં દિસ્વા પાનીયસઙ્ખં પૂરેત્વા અદાસિ. સો દ્વત્તિસઙ્ખપૂરં પિવિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘એવં પૂરિતઘટો નામ મમ કમ્મં આગમ્મ તત્તકપાલો વિય જાતો. કિં નુ ખો અનાગતે અત્તભાવે ભવિસ્સતી’’તિ? સંવિગ્ગચિત્તો ધનું છડ્ડેત્વા, ‘‘પબ્બાજેથ મં, ભન્તે’’તિ આહ. થેરો તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા તં પબ્બાજેસિ.

તસ્સ સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ બહૂનં મિગસૂકરાનં મારિતટ્ઠાનં પાસઅદૂહલાનઞ્ચ યોજિતટ્ઠાનં ઉપટ્ઠાતિ. તં અનુસ્સરતો સરીરે દાહો ઉપ્પજ્જતિ, કૂટગોણો વિય કમ્મટ્ઠાનમ્પિ વીથિં ન પટિપજ્જતિ. સો ‘‘કિં કરિસ્સામિ ભિક્ખુભાવેના’’તિ? અનભિરતિયા પીળિતો થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘ન સક્કોમિ, ભન્તે, સમણધમ્મં કાતુ’’ન્તિ. અથ નં થેરો ‘‘હત્થકમ્મં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ વત્વા ઉદુમ્બરાદયો અલ્લરુક્ખે છિન્દિત્વા મહન્તં રાસિં કત્વા, ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમી’’તિ પુચ્છિ? ઝાપેહિ નન્તિ. સો ચતૂસુ દિસાસુ અગ્ગિં દત્વા ઝાપેતું અસક્કોન્તો, ‘‘ભન્તે, ન સક્કોમી’’તિ આહ. થેરો ‘‘તેન હિ અપેહી’’તિ પથવિં દ્વિધા કત્વા અવીચિતો ખજ્જોપનકમત્તં અગ્ગિં નીહરિત્વા તત્થ પક્ખિપિ. સો તાવ મહન્તં રાસિં સુક્ખપણ્ણં વિય ખણેન ઝાપેસિ. અથસ્સ થેરો અવીચિં દસ્સેત્વા, ‘‘સચે વિબ્ભમિસ્સસિ, એત્થ પચ્ચિસ્સસી’’તિ સંવેગં જનેસિ. સો અવીચિદસ્સનતો પટ્ઠાય પવેધમાનો ‘‘નિય્યાનિકં, ભન્તે, બુદ્ધસાસન’’ન્તિ પુચ્છિ, આમાવુસોતિ. ભન્તે, બુદ્ધસાસનસ્સ નિય્યાનિકત્તે સતિ મિલકો અત્તમોક્ખં કરિસ્સતિ, મા ચિન્તયિત્થાતિ. તતો પટ્ઠાય સમણધમ્મં કરોતિ ઘટેતિ, તસ્સ વત્તપટિવત્તં પૂરેતિ, નિદ્દાય બાધયમાનાય તિન્તં પલાલં સીસે ઠપેત્વા પાદે સોણ્ડિયં ઓતારેત્વા નિસીદતિ. સો એકદિવસં પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા ઘટં ઊરુમ્હિ ઠપેત્વા ઉદકમણિકાનં પચ્છેદં આગમયમાનો અટ્ઠાસિ. અથ ખો થેરો સામણેરસ્સ ઇમં ઉદ્દેસં દેતિ –

‘‘ઉટ્ઠાનવતો સતીમતો,

સુચિકમ્મસ્સ નિસમ્મકારિનો;

સઞ્ઞતસ્સ ધમ્મજીવિનો,

અપ્પમત્તસ્સ યસોભિવડ્ઢતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૪);

સો ચતુપ્પદિકમ્પિ તં ગાથં અત્તનિયેવ ઉપનેસિ – ‘‘ઉટ્ઠાનવતા નામ માદિસેન ભવિતબ્બં. સતિમતાપિ માદિસેનેવ…પે… અપ્પમત્તેનપિ માદિસેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ. એવં તં ગાથં અત્તનિ ઉપનેત્વા તસ્મિંયેવ પદવારે ઠિતો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દિત્વા અનાગામિફલે પતિટ્ઠાય હટ્ઠતુટ્ઠો –

‘‘અલ્લં પલાલપુઞ્જાહં, સીસેનાદાય ચઙ્કમિં;

પત્તોસ્મિ તતિયં ઠાનં, એત્થ મે નત્થિ સંસયો’’તિ. –

ઇમં ઉદાનગાથં આહ. એવં દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠિતો ઘટેન્તો વાયમન્તો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દિત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતીતિ એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્ય ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ.

તત્થ નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયાતિ સચે અહં ન ભવેય્યં, મમ પરિક્ખારોપિ ન ભવેય્ય. સચે વા પન મે અતીતે કમ્માભિસઙ્ખારો નાભવિસ્સ, ઇદં મે એતરહિ ખન્ધપઞ્ચકં ન ભવેય્ય. નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતીતિ ઇદાનિ પન તથા પરક્કમિસ્સામિ, યથા મે આયતિં ખન્ધાભિનિબ્બત્તકો કમ્મસઙ્ખારો ન ભવિસ્સતિ, તસ્મિં અસતિ આયતિં પટિસન્ધિ નામ ન મે ભવિસ્સતિ. એવં અધિમુચ્ચમાનોતિ એવં અધિમુચ્ચન્તો ભિક્ખુ દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠિતો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દેય્ય. એવં વુત્તેતિ એવં સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં આવજ્જેન્તેન ભગવતા ઇમસ્મિં ઉદાને વુત્તે. રૂપં વિભવિસ્સતીતિ રૂપં ભિજ્જિસ્સતિ. રૂપસ્સ વિભવાતિ વિભવદસ્સનેન સહવિપસ્સનેન. સહવિપસ્સનકા હિ ચત્તારો મગ્ગા રૂપાદીનં વિભવદસ્સનં નામ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એવં અધિમુચ્ચમાનો, ભન્તે, ભિક્ખુ છિન્દેય્યાતિ, ભન્તે, એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્યેવ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ. કસ્મા ન છિન્દિસ્સતીતિ?

ઇદાનિ ઉપરિ મગ્ગફલં પુચ્છન્તો કથં પન, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ અનન્તરાતિ દ્વે અનન્તરાનિ આસન્નાનન્તરઞ્ચ દૂરાનન્તરઞ્ચ. વિપસ્સના મગ્ગસ્સ આસન્નાનન્તરં નામ, ફલસ્સ દૂરાનન્તરં નામ. તં સન્ધાય ‘‘કથં પન, ભન્તે, જાનતો કથં પસ્સતો વિપસ્સનાનન્તરા ‘આસવાનં ખયો’તિ સઙ્ખં ગતં અરહત્તફલં હોતી’’તિ પુચ્છતિ. અતસિતાયેતિ અતસિતબ્બે અભાયિતબ્બે ઠાનમ્હિ. તાસં આપજ્જતીતિ ભયં આપજ્જતિ. તાસો હેસોતિ યા એસા ‘‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા’’તિ એવં પવત્તા દુબ્બલવિપસ્સના, સા યસ્મા અત્તસિનેહં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ તાસો નામ હોતિ. સો હિ ‘‘ઇદાનાહં ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ, ન દાનિ કિઞ્ચિ ભવિસ્સામી’’તિ અત્તાનં પપાતે પતન્તં વિય પસ્સતિ અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો વિય. લોહપાસાદસ્સ કિર હેટ્ઠા તિપિટકચૂળનાગત્થેરો તિલક્ખણાહતં ધમ્મં પરિવત્તેતિ. અથ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એકમન્તે ઠત્વા ધમ્મં સુણન્તસ્સ સઙ્ખારા સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠહિંસુ. સો પપાતે પતન્તો વિય હુત્વા વિવટદ્વારેન તતો પલાયિત્વા ગેહં પવિસિત્વા, પુત્તં ઉરે સયાપેત્વા, ‘‘તાત, સક્યસમયં આવજ્જેન્તો મનમ્હિ નટ્ઠો’’તિ આહ. ન હેસો ભિક્ખુ તાસોતિ એસા એવં પવત્તા બલવવિપસ્સના સુતવતો અરિયસાવકસ્સ ન તાસો નામ હોતિ. ન હિ તસ્સ એવં હોતિ ‘‘અહં ઉચ્છિજ્જિસ્સામી’’તિ વા ‘‘વિનસ્સિસ્સામી’’તિ વાતિ. એવં પન હોતિ ‘‘સઙ્ખારાવ ઉપ્પજ્જન્તિ, સઙ્ખારાવ નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. તતિયં.

૪. ઉપાદાનપરિપવત્તસુત્તવણ્ણના

૫૬. ચતુત્થે ચતુપરિવટ્ટન્તિ એકેકસ્મિં ખન્ધે ચતુન્નં પરિવટ્ટનવસેન. રૂપં અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ રૂપં દુક્ખસચ્ચન્તિ અભિઞ્ઞાસિં. એવં સબ્બપદેસુ ચતુસચ્ચવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. આહારસમુદયાતિ એત્થ સચ્છન્દરાગો કબળીકારાહારો આહારો નામ. પટિપન્નાતિ સીલતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્ના હોન્તિ. ગાધન્તીતિ પતિટ્ઠહન્તિ. એત્તાવતા સેક્ખભૂમિં કથેત્વા ઇદાનિ અસેક્ખભૂમિં કથેન્તો યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. સુવિમુત્તાતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તા. કેવલિનોતિ સકલિનો કતસબ્બકિચ્ચા. વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયાતિ યેન તે અવસિટ્ઠેન વટ્ટેન પઞ્ઞાપેય્યું, તં નેસં વટ્ટં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય. અથ વા વટ્ટન્તિ કારણં, પઞ્ઞાપનાય કારણં નત્થીતિ. એત્તાવતા અસેક્ખભૂમિવારો કથિતો. ચતુત્થં.

૫. સત્તટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના