૭. ખજ્જનીયસુત્તવણ્ણના

૭૯. સત્તમે પુબ્બેનિવાસન્તિ ન ઇદં અભિઞ્ઞાવસેન અનુસ્સરણં સન્ધાય વુત્તં, વિપસ્સનાવસેન પન પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તે સમણબ્રાહ્મણે સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘સબ્બેતે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અનુસ્સરન્તિ, એતેસં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિ. અભિઞ્ઞાવસેન હિ સમનુસ્સરન્તસ્સ ખન્ધાપિ ઉપાદાનક્ખન્ધાપિ ખન્ધપટિબદ્ધાપિ પણ્ણત્તિપિ આરમ્મણં હોતિયેવ. રૂપંયેવ અનુસ્સરતીતિ એવઞ્હિ અનુસ્સરન્તો ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ સત્તં વા પુગ્ગલં વા અનુસ્સરતિ, અતીતે પન નિરુદ્ધં રૂપક્ખન્ધમેવ અનુસ્સરતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયોતિ. સુઞ્ઞતાપબ્બં નિટ્ઠિતં.

ઇદાનિ સુઞ્ઞતાય લક્ખણં દસ્સેતું કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથાતિઆદિમાહ. યથા હિ નટ્ઠં ગોણં પરિયેસમાનો પુરિસો ગોગણે ચરમાને રત્તં વા કાળં વા બલીબદ્દં દિસ્વાપિ ન એત્તકેનેવ ‘‘અયં મય્હં ગોણો’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કાતું સક્કોતિ. કસ્મા? અઞ્ઞેસમ્પિ તાદિસાનં અત્થિતાય. સરીરપદેસે પનસ્સ સત્તિસૂલાદિલક્ખણં દિસ્વા ‘‘અયં મય્હં સન્તકો’’તિ સન્નિટ્ઠાનં હોતિ, એવમેવ સુઞ્ઞતાય કથિતાયપિ યાવ સુઞ્ઞતાલક્ખણં ન કથીયતિ, તાવ સા અકથિતાવ હોતિ, લક્ખણે પન કથિતે કથિતા નામ હોતિ. ગોણો વિય હિ સુઞ્ઞતા, ગોણલક્ખણં વિય સુઞ્ઞતાલક્ખણં. યથા ગોણલક્ખણે અસલ્લક્ખિતે ગોણો ન સુટ્ઠુ સલ્લક્ખિતો હોતિ, તસ્મિં પન સલ્લક્ખિતે સો સલ્લક્ખિતો નામ હોતિ, એવમેવ સુઞ્ઞતાલક્ખણે અકથિતે સુઞ્ઞતા અકથિતાવ હોતિ, તસ્મિં પન કથિતે સા કથિતા નામ હોતીતિ સુઞ્ઞતાલક્ખણં દસ્સેતું કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથાતિઆદિમાહ.

તત્થ કિઞ્ચાતિ કારણપુચ્છા, કેન કારણેન રૂપં વદેથ, કેન કારણેનેતં રૂપં નામાતિ અત્થો. રુપ્પતીતિ ખોતિ એત્થ ઇતીતિ કારણુદ્દેસો, યસ્મા રુપ્પતિ, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. રુપ્પતીતિ કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ, ભિજ્જતીતિ અત્થો. સીતેનપિ રુપ્પતીતિઆદીસુ સીતેન તાવ રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. તિણ્ણં તિણ્ણઞ્હિ ચક્કવાળાનં અન્તરે એકેકો લોકન્તરિકનિરયો નામ હોતિ અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણો. યસ્સ નેવ હેટ્ઠા પથવી અત્થિ, ન ઉપરિ ચન્દિમસૂરિયદીપમણિઆલોકો, નિચ્ચન્ધકારો. તત્થ નિબ્બત્તસત્તાનં તિગાવુતો અત્તભાવો હોતિ, તે વગ્ગુલિયો વિય પબ્બતપાદે દીઘપુથુલેહિ નખેહિ લગ્ગિત્વા અવંસિરા ઓલમ્બન્તિ. યદા સંસપ્પન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસાગતા હોન્તિ, અથ ‘‘ભક્ખો નો લદ્ધો’’તિ? મઞ્ઞમાના તત્થ બ્યાવટા વિપરિવત્તિત્વા લોકસન્ધારકે ઉદકે પતન્તિ, વાતે પહરન્તેપિ મધુકફલાનિ વિય છિજ્જિત્વા ઉદકે પતન્તિ, પતિતમત્તાવ અચ્ચન્તખારે ઉદકે તત્તતેલે પતિતપિટ્ઠપિણ્ડિ વિય પટપટાયમાના વિલીયન્તિ. એવં સીતેન રુપ્પનં લોકન્તરિકનિરયે પાકટં. મહિંસકરટ્ઠાદીસુપિ હિમપાતસીતલેસુ પદેસેસુ એતં પાકટમેવ. તત્થ હિ સત્તા સીતેન ભિન્નસરીરા જીવિતક્ખયમ્પિ પાપુણન્તિ.

ઉણ્હેન રુપ્પનં અવીચિમહાનિરયે પાકટં હોતિ. જિઘચ્છાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે ચેવ દુબ્ભિક્ખકાલે ચ પાકટં. પિપાસાય રુપ્પનં કાલકઞ્જિકાદીસુ પાકટં. એકો કિર કાલકઞ્જિકઅસુરો પિપાસં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો યોજનગમ્ભીરવિત્થારં મહાગઙ્ગં ઓતરિ, તસ્સ ગતગતટ્ઠાને ઉદકં છિજ્જતિ, ધૂમો ઉગ્ગચ્છતિ, તત્તે પિટ્ઠિપાસાણે ચઙ્કમનકાલો વિય હોતિ. તસ્સ ઉદકસદ્દં સુત્વા ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તસ્સેવ રત્તિ વિભાયિ. અથ નં પાતોવ ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા તિંસમત્તા પિણ્ડચારિકભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કો નામ ત્વં સપ્પુરિસા’’તિ? પુચ્છિંસુ. ‘‘પેતોહમસ્મિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પરિયેસસી’’તિ? ‘‘પાનીયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘અયં ગઙ્ગા પરિપુણ્ણા, કિં ત્વં ન પસ્સસી’’તિ? ‘‘ન ઉપકપ્પતિ, ભન્તે’’તિ. તેન હિ ગઙ્ગાપિટ્ઠે નિપજ્જ, મુખે તે પાનીયં આસિઞ્ચિસ્સામા’’તિ. સો વાલિકાપુળિને ઉત્તાનો નિપજ્જિ. ભિક્ખૂ તિંસમત્તે પત્તે નીહરિત્વા ઉદકં આહરિત્વા તસ્સ મુખે આસિઞ્ચિંસુ. તેસં તથા કરોન્તાનંયેવ વેલા ઉપકટ્ઠા જાતા. તતો ‘‘ભિક્ખાચારકાલો અમ્હાકં સપ્પુરિસ, કચ્ચિ તે અસ્સાદમત્તા લદ્ધા’’તિ આહંસુ. પેતો ‘‘સચે મે, ભન્તે, તિંસમત્તાનં અય્યાનં તિંસપત્તેહિ આસિત્તઉદકતો અડ્ઢપસતમત્તમ્પિ પરગલં ગતં, પેતત્તભાવતો મોક્ખો મા હોતૂ’’તિ આહ. એવં પિપાસાય રુપ્પનં પેત્તિવિસયે પાકટં.

ડંસાદીહિ રુપ્પનં ડંસમક્ખિકાદિબહુલેસુ પદેસેસુ પાકટં. એત્થ ચ ડંસાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા. મકસાતિ મકસાવ. વાતાતિ કુચ્છિવાતપિટ્ઠિવાતાદિવસેન વેદિતબ્બા. સરીરસ્મિઞ્હિ વાતરોગો ઉપ્પજ્જિત્વા હત્થપાદપિટ્ઠિઆદીનિ ભિન્દતિ, કાણં કરોતિ, ખુજ્જં કરોતિ, પીઠસપ્પિં કરોતિ. આતપોતિ સૂરિયાતપો. તેન રુપ્પનં મરુકન્તારાદીસુ પાકટં. એકા કિર ઇત્થી મરુકન્તારે રત્તિં સત્થતો ઓહીના દિવા સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે વાલિકાય તપ્પમાનાય પાદે ઠપેતું અસક્કોન્તી સીસતો પચ્છિં ઓતારેત્વા અક્કમિ. કમેન પચ્છિયા ઉણ્હાભિતત્તાય ઠાતું અસક્કોન્તી તસ્સા ઉપરિ સાટકં ઠપેત્વા અક્કમિ. તસ્મિમ્પિ સન્તત્તે અત્તનો અઙ્કેન ગહિતપુત્તકં અધોમુખં નિપજ્જાપેત્વા કન્દન્તંયેવ અક્કમિત્વા સદ્ધિં તેન તસ્મિંયેવ ઠાને ઉણ્હાભિતત્તા કાલમકાસિ.

સરીસપાતિ યે કેચિ દીઘજાતિકા સરન્તા ગચ્છન્તિ. તેસં સમ્ફસ્સેન રુપ્પનં આસીવિસદટ્ઠકાદીનં વસેન વેદિતબ્બં. ઇતિ ભગવતા યાનિ ઇમાનિ સામઞ્ઞપચ્ચત્તવસેન ધમ્માનં દ્વે લક્ખણાનિ, તેસુ રૂપક્ખન્ધસ્સ તાવ પચ્ચત્તલક્ખણં દસ્સિતં. રૂપક્ખન્ધસ્સેવ હિ એતં, ન વેદનાદીનં, તસ્મા પચ્ચત્તલક્ખણન્તિ વુચ્ચતિ. અનિચ્ચદુક્ખાનત્તલક્ખણં પન વેદનાદીનમ્પિ હોતિ, તસ્મા તં સામઞ્ઞલક્ખણન્તિ વુચ્ચતિ.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, વેદનં વદેથાતિઆદીસુ પુરિમસદિસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યં પન પુરિમેન અસદિસં, તસ્સાયં વિભાવના – સુખમ્પિ વેદયતીતિ સુખં આરમ્મણં વેદેતિ અનુભવતિ. પરતો પદદ્વયેપિ એસેવ નયો. કથં પનેતં આરમ્મણં સુખં દુક્ખં અદુક્ખમસુખં નામ જાતન્તિ? સુખાદીનં પચ્ચયતો. સ્વાયમત્થો ‘‘યસ્મા ચ ખો, મહાલિ, રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિ ઇમસ્મિં મહાલિસુત્તે (સં. નિ. ૩.૬૦) આગતોયેવ. વેદયતીતિ એત્થ ચ વેદનાવ વેદયતિ, ન અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા. વેદના હિ વેદયિતલક્ખણા, તસ્મા વત્થારમ્મણં પટિચ્ચ વેદનાવ વેદયતીતિ. એવમિધ ભગવા વેદનાયપિ પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

નીલમ્પિ સઞ્જાનાતીતિ નીલપુપ્ફે વા વત્થે વા પરિકમ્મં કત્વા ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તો સઞ્જાનાતિ. અયઞ્હિ સઞ્ઞા નામ પરિકમ્મસઞ્ઞાપિ ઉપચારસઞ્ઞાપિ અપ્પનાસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિ, નીલં નીલન્તિ ઉપ્પજ્જનસઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇધાપિ ભગવા સઞ્જાનનલક્ખણાય સઞ્ઞાય પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

રૂપં રૂપત્તાય સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તીતિ યથા યાગુમેવ યાગુત્તાય, પૂવમેવ પૂવત્તાય પચતિ નામ, એવં પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતભાવેન સઙ્ખતન્તિ લદ્ધનામં રૂપમેવ રૂપત્તાય યથા અભિસઙ્ખતં રૂપં નામ હોતિ, તથત્તાય રૂપભાવાય અભિસઙ્ખરોતિ આયૂહતિ સમ્પિણ્ડેતિ, નિપ્ફાદેતીતિ અત્થો. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – અત્તના સહ જાયમાનં રૂપં સમ્પયુત્તે ચ વેદનાદયો ધમ્મે અભિસઙ્ખરોતિ નિબ્બત્તેતીતિ. ઇધાપિ ભગવા ચેતયિતલક્ખણસ્સ સઙ્ખારસ્સ પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

અમ્બિલમ્પિ વિજાનાતીતિ અમ્બઅમ્બાટકમાતુલુઙ્ગાદિઅમ્બિલં ‘‘અમ્બિલ’’ન્તિ વિજાનાતિ. એસેવ નયો સબ્બપદેસુ. અપિ ચેત્થ તિત્તકન્તિ નિમ્બપટોલાદિનાનપ્પકારં કટુકન્તિ પિપ્પલિમરિચાદિનાનપ્પકારં. મધુરન્તિ સપ્પિફાણિતાદિનાનપ્પકારં. ખારિકન્તિ વાતિઙ્ગણનાળિકેર ચતુરસ્સવલ્લિવેત્તઙ્કુરાદિનાનપ્પકારં. અખારિકન્તિ યં વા તં વા ફલજાતં કારપણ્ણાદિમિસ્સકપણ્ણં. લોણિકન્તિ લોણયાગુલોણમચ્છલોણભત્તાદિનાનપ્પકારં. અલોણિકન્તિઅલોણયાગુઅલોણમચ્છઅલોણભત્તાદિનાનપ્પકારં. તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતીતિ યસ્મા ઇમં અમ્બિલાદિભેદં અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠેન અમ્બિલાદિભાવેન જાનાતિ, તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતીતિ. એવમિધાપિ ભગવા વિજાનનલક્ખણસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચત્તલક્ખણમેવ ભાજેત્વા દસ્સેસિ.

યસ્મા પન આરમ્મણસ્સ આકારસણ્ઠાનગહણવસેન સઞ્ઞા પાકટા હોતિ, તસ્મા સા ચક્ખુદ્વારે વિભત્તા. યસ્મા વિનાપિ આકારસણ્ઠાના આરમ્મણસ્સ પચ્ચત્તભેદગહણવસેન વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતિ, તસ્મા તં જિવ્હાદ્વારે વિભત્તં. ઇમેસં પન સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં અસમ્મોહતો સભાવસલ્લક્ખણત્થં સઞ્જાનાતિ, વિજાનાતિ, પજાનાતીતિ એત્થ વિસેસા વેદિતબ્બા. તત્થ ઉપસગ્ગમત્તમેવ વિસેસો, જાનાતીતિ પદં પન અવિસેસો. તસ્સપિ જાનનટ્ઠેન વિસેસો વેદિતબ્બો. સઞ્ઞા હિ નીલાદિવસેન આરમ્મણસઞ્જાનનમત્તમેવ, અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ લક્ખણપટિવેધં પાપેતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાણં નીલાદિવસેન આરમ્મણઞ્ચેવ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા પન મગ્ગપાતુભાવં પાપેતું ન સક્કોતિ. પઞ્ઞા નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ.

યથા હિ હેરઞ્ઞિકફલકે કહાપણરાસિમ્હિ કતે અજાતબુદ્ધિદારકો ગામિકપુરિસો મહાહેરઞ્ઞિકોતિ તીસુ જનેસુ ઓલોકેત્વા ઠિતેસુ અજાતબુદ્ધિદારકો કહાપણાનં ચિત્તવિચિત્તચતુરસ્સમણ્ડલાદિભાવમેવ જાનાતિ, ‘‘ઇદં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં રતનસમ્મત’’ન્તિ ન જાનાતિ. ગામિકપુરિસો ચિત્તાદિભાવઞ્ચ જાનાતિ, મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગરતનસમ્મતભાવઞ્ચ, ‘‘અયં કૂટો, અયં છેકો, અયં કરટો, અયં સણ્હો’’તિ ન જાનાતિ. મહાહેરઞ્ઞિકો ચિત્તાદિભાવમ્પિ રતનસમ્મતભાવમ્પિ કૂટાદિભાવમ્પિ જાનાતિ. જાનન્તો ચ પન રૂપં દિસ્વાપિ સદ્દં સુત્વાપિ ગન્ધં ઘાયિત્વાપિ રસં સાયિત્વાપિ હત્થેન ગરુલહુભાવં ઉપધારેત્વાપિ ‘‘અસુકગામે કતો’’તિપિ જાનાતિ, ‘‘અસુકનિગમે અસુકનગરે અસુકપબ્બતચ્છાયાય અસુકનદીતીરે કતો’’તિપિ, ‘‘અસુકાચરિયેન કતો’’તિપિ જાનાતિ. એવમેવ સઞ્ઞા અજાતબુદ્ધિદારકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમત્તમેવ જાનાતિ. વિઞ્ઞાણં ગામિકપુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ. પઞ્ઞા મહાહેરઞ્ઞિકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય નીલાદિવસેન આરમ્મણમ્પિ જાનાતિ, અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ.

સો પન નેસં વિસેસો દુપ્પટિવિજ્ઝો. તેનાહ આયસ્મા નાગસેનો –

‘‘દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતન્તિ. કિં, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા દુક્કરં કતન્તિ? દુક્કરં, મહારાજ, ભગવતા કતં, ઇમેસં અરૂપીનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં એકારમ્મણે વત્તમાનાનં વવત્થાનં અક્ખાતં ‘અયં ફસ્સો, અયં વેદના, અયં સઞ્ઞા, અયં ચેતના, ઇદં ચિત્ત’’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૭.૧૬).

યથા હિ તિલતેલં સાસપતેલં મધુકતેલં એરણ્ડકતેલં વસાતેલન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ તેલાનિ એકચાટિયં પક્ખિપિત્વા દિવસં યમકમન્થે હિ મન્થેત્વા તતો ‘‘ઇદં તિલતેલં, ઇદં સાસપતેલ’’ન્તિ એકેકસ્સ પાટિયેક્કં ઉદ્ધરણં નામ દુક્કરં, ઇદં તતો દુક્કરતરં. ભગવા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા ઇમેસં અરૂપીનં ધમ્માનં એકારમ્મણે વત્તમાનાનં વવત્થાનં અકાસિ. પઞ્ચન્નં મહાનદીનં સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાને ‘‘ઇદં ગઙ્ગાય ઉદકં, ઇદં યમુનાયા’’તિ એવં પાટિયેક્કં ઉદકુદ્ધરણેનાપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

ઇતિ પઠમપબ્બેન સુઞ્ઞતં, દુતિયેન સુઞ્ઞતાલક્ખણન્તિ દ્વીહિ પબ્બેહિ અનત્તલક્ખણં કથેત્વા ઇદાનિ દુક્ખલક્ખણં દસ્સેતું તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ ખજ્જામીતિ ન રૂપં સુનખો વિય મંસં લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વા ખાદતિ, યથા પન કિલિટ્ઠવત્થનિવત્થો તતોનિદાનં પીળં સન્ધાય ‘‘ખાદતિ મં વત્થ’’ન્તિ ભણતિ, એવમિદમ્પિ પીળં ઉપ્પાદેન્તં ખાદતિ નામાતિ વેદિતબ્બં. પટિપન્નો હોતીતિ સીલં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્નો હોતિ. યો પનેત્થ બલવઞાણો તિક્ખબુદ્ધિ ઞાણુત્તરો યોગાવચરો પધાનભૂમિયં વાયમન્તો ખાણુના વા કણ્ટકેન વા વિદ્ધો આવુધેન વા પહટો બ્યગ્ઘાદીહિ વા ગહેત્વા ખજ્જમાનો તં વેદનં અબ્બોહારિકં કત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તો અરહત્તમેવ ગણ્હાતિ, અયં વેદનાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો નામ વુચ્ચતિ પીતમલ્લત્થેરો વિય કુટુમ્બિયપુત્તમહાતિસ્સત્થેરો વિય વત્તનિઅટવિયં તિંસમત્તાનં ભિક્ખૂનં અઞ્ઞતરો બ્યગ્ઘમુખે નિપન્નભિક્ખુ વિય કણ્ટકેન વિદ્ધત્થેરો વિય ચ.

દ્વાદસસુ કિર ભિક્ખૂસુ ઘણ્ટિં પહરિત્વા અરઞ્ઞે પધાનમનુયુઞ્જન્તેસુ એકો સૂરિયે અત્થઙ્ગતમત્તેયેવ ઘણ્ટિં પહરિત્વા ચઙ્કમં ઓરુય્હ ચઙ્કમન્તો તિરિયં નિમ્મથેન્તો તિણપટિચ્છન્નં કણ્ટકં અક્કમિ. કણ્ટકો પિટ્ઠિપાદેન નિક્ખન્તો. તત્તફાલેન વિનિવિદ્ધકાલો વિય વેદના વત્તતિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘કિં ઇમં કણ્ટકં ઉદ્ધરામિ, ઉદાહુ પકતિયા વિજ્ઝિત્વા ઠિતકણ્ટક’’ન્તિ? તસ્સ એવમહોસિ – ‘‘ઇમિના કણ્ટકેન વિદ્ધત્તા નિરયાદીસુ ભયં નામ નત્થિ, પકતિયા વિજ્ઝિત્વા ઠિતકણ્ટકંયેવા’’તિ. સો તં વેદનં અબ્બોહારિકં કત્વા સબ્બરત્તિં ચઙ્કમિત્વા વિભાતાય રત્તિયા અઞ્ઞસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. સો આગન્ત્વા ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ પુચ્છિ? ‘‘કણ્ટકેનમ્હિ, આવુસો, વિદ્ધો’’તિ. ‘‘કાય વેલાય, ભન્તે’’તિ? ‘‘સાયમેવ, આવુસો’’તિ. ‘‘કસ્મા ન અમ્હે પક્કોસિત્થ, કણ્ટકં ઉદ્ધરિત્વા તત્થ તેલમ્પિ સિઞ્ચેય્યામા’’તિ? ‘‘પકતિયા વિજ્ઝિત્વા ઠિતકણ્ટકમેવ ઉદ્ધરિતું વાયમિમ્હા, આવુસો’’તિ. ‘‘સક્કુણિત્થ, ભન્તે, ઉદ્ધરિતુ’’ન્તિ. ‘‘એકદેસમત્તેન મે, આવુસો, ઉદ્ધટો’’તિ. સેસવત્થૂનિ દીઘમજ્ઝિમટ્ઠકથાસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬) સતિપટ્ઠાનસુત્તનિદ્દેસે વિત્થારિતાનેવ.

તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરદ્ધં? ઇમસ્મિં પબ્બે દુક્ખલક્ખણમેવ કથિતં, ન અનિચ્ચલક્ખણં. તં દસ્સેતું ઇદમારદ્ધં. તીણિ લક્ખણાનિ સમોધાનેત્વા દસ્સેતુમ્પિ આરદ્ધમેવ. અપચિનાતિ નો આચિનાતીતિ વટ્ટં વિનાસેતિ, નેવ ચિનાતિ. પજહતિ ન ઉપાદિયતીતિ તદેવ વિસ્સજ્જેતિ, ન ગણ્હાતિ. વિસિનેતિ ન ઉસ્સિનેતીતિ વિકિરતિ ન સમ્પિણ્ડેતિ. વિધૂપેતિ ન સન્ધૂપેતીતિ નિબ્બાપેતિ ન જાલાપેતિ.

એવં પસ્સં, ભિક્ખવેતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? વટ્ટં વિનાસેત્વા ઠિતં મહાખીણાસવં દસ્સેસ્સામીતિ આરદ્ધં. એત્તકેન વા ઠાનેન વિપસ્સના કથિતા, ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય ચત્તારો મગ્ગે દસ્સેતું ઇદં આરદ્ધં. અથ વા એત્તકેન ઠાનેન પઠમમગ્ગો કથિતો, ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય તયો મગ્ગે દસ્સેતું ઇદમારદ્ધં. એત્તકેન વા ઠાનેન તીણિ મગ્ગાનિ કથિતાનિ, ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય અરહત્તમગ્ગં દસ્સેતુમ્પિ ઇદં આરદ્ધમેવ.

સપજાપતિકાતિ સદ્ધિં પજાપતિના દેવરાજેન. આરકાવ નમસ્સન્તીતિ દૂરતોવ નમસ્સન્તિ, દૂરેપિ ઠિતં નમસ્સન્તિયેવ આયસ્મન્તં નીતત્થેરં વિય.

થેરો કિર પુપ્ફચ્છડ્ડકકુલતો નિક્ખમ્મ પબ્બજિતો, ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં અજ્જેવ પબ્બજિતો અજ્જેવ મે પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પત્તં, ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામમણ્ડિતં મહાઅરિયવંસપટિપદં પૂરેસ્સામી’’તિ. સો પંસુકૂલત્થાય સાવત્થિં પવિસિત્વા ચોળકં પરિયેસન્તો વિચરિ. અથેકો મહાબ્રહ્મા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય મનુસ્સપથં ઓલોકેન્તો થેરં દિસ્વા – ‘‘અજ્જેવ પબ્બજિત્વા અજ્જેવ ખુરગ્ગે અરહત્તં પત્વા મહાઅરિયવંસપટિપદં પૂરેતું ચોળકં પરિયેસતી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. તમઞ્ઞો મહાબ્રહ્મા દિસ્વા ‘‘કં નમસ્સસી’’તિ? પુચ્છિ. નીતત્થેરં નમસ્સામીતિ. કિં કારણાતિ? અજ્જેવ પબ્બજિત્વા અજ્જેવ ખુરગ્ગે અરહત્તં પત્વા મહાઅરિયવંસપટિપદં પૂરેતું ચોળકં પરિયેસતીતિ. સોપિ નં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. અથઞ્ઞો, અથઞ્ઞોતિ સત્તસતા મહાબ્રહ્માનો નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ. તેન વુત્તં –

‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા,

બ્રહ્મા વિમાના અભિનિક્ખમિત્વા;

નીતં નમસ્સન્તિ પસન્નચિત્તા,

‘ખીણાસવો ગણ્હતિ પંસુકૂલં’’’.

‘‘તા દેવતા સત્તસતા ઉળારા,

બ્રહ્મા વિમાના અભિનિક્ખમિત્વા;

નીતં નમસ્સન્તિ પસન્નચિત્તા,

‘ખીણાસવો કયિરતિ પંસુકૂલં’’’.

‘‘‘ખીણાસવો ધોવતિ પંસુકૂલં’;

‘ખીણાસવો રજતિ પંસુકૂલં’;

‘ખીણાસવો પારુપતિ પંસકૂલ’’’ન્તિ.

ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં સુત્તે દેસનં તીહિ ભવેહિ વિનિવત્તેત્વા અરહત્તસ્સ કૂટં ગણ્હિ. દેસનાપરિયોસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. સત્તમં.