૬. સીહસુત્તવણ્ણના

૭૮. છટ્ઠે સીહોતિ ચત્તારો સીહા – તિણસીહો, કાળસીહો, પણ્ડુસીહો, કેસરસીહોતિ. તેસુ તિણસીહો કપોતવણ્ણગાવિસદિસો તિણભક્ખો ચ હોતિ. કાળસીહો કાળગાવિસદિસો તિણભક્ખોયેવ. પણ્ડુસીહો પણ્ડુપલાસવણ્ણગાવિસદિસો મંસભક્ખો. કેસરસીહો લાખારસપરિકમ્મકતેનેવ મુખેન અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠેન ચતૂહિ ચ પાદપરિયન્તેહિ સમન્નાગતો, મત્થકતોપિસ્સ પટ્ઠાય લાખાતૂલિકાય કત્વા વિય તિસ્સો રાજિયો પિટ્ઠિમજ્ઝેન ગન્ત્વા અન્તરસત્થિમ્હિ દક્ખિણાવત્તા હુત્વા ઠિતા, ખન્ધે પનસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકકમ્બલપરિક્ખેપો વિય કેસરભારો હોતિ, અવસેસટ્ઠાનં પરિસુદ્ધં સાલિપિટ્ઠસઙ્ખચુણ્ણપિચુવણ્ણં હોતિ. ઇમેસુ ચતૂસુ સીહેસુ અયં કેસરસીહો ઇધ અધિપ્પેતો.

મિગરાજાતિ મિગગણસ્સ રાજા. આસયાતિ વસનટ્ઠાનતો સુવણ્ણગુહતો વા રજતમણિફલિકમનોસિલાગુહતો વા નિક્ખમતીતિ વુત્તં હોતિ. નિક્ખમમાનો પનેસ ચતૂહિ કારણેહિ નિક્ખમતિ અન્ધકારપીળિતો વા આલોકત્થાય, ઉચ્ચારપસ્સાવપીળિતો વા તેસં વિસ્સજ્જનત્થાય, જિઘચ્છાપીળિતો વા ગોચરત્થાય, સમ્ભવપીળિતો વા અસ્સદ્ધમ્મપટિસેવનત્થાય. ઇધ પન ગોચરત્થાય નિક્ખન્તોતિ અધિપ્પેતો.

વિજમ્ભતીતિ સુવણ્ણતલે વા રજતમણિફલિકમનોસિલાતલાનં વા અઞ્ઞતરસ્મિં દ્વે પચ્છિમપાદે સમં પતિટ્ઠાપેત્વા પુરિમપાદે પુરતો પસારેત્વા સરીરસ્સ પચ્છાભાગં આકડ્ઢિત્વા પુરિમભાગં અભિહરિત્વા પિટ્ઠિં નામેત્વા ગીવં ઉક્ખિપિત્વા અસનિસદ્દં કરોન્તો વિય નાસપુટાનિ પોથેત્વા સરીરલગ્ગં રજં વિધુનન્તો વિજમ્ભતિ. વિજમ્ભનભૂમિયઞ્ચ પન તરુણવચ્છકો વિય અપરાપરં જવતિ. જવતો પનસ્સ સરીરં અન્ધકારે પરિબ્ભમન્તં અલાતં વિય ખાયતિ.

અનુવિલોકેતીતિ કસ્મા અનુવિલોકેતિ? પરાનુદ્દયતાય. તસ્મિં કિર સીહનાદં નદન્તે પપાતાવાટાદીસુ વિસમટ્ઠાનેસુ ચરન્તા હત્થિગોકણ્ણમહિંસાદયો પાણા પપાતેપિ આવાટેપિ પતન્તિ, તેસં અનુદ્દયાય અનુવિલોકેતિ. કિં પનસ્સ લુદ્દકમ્મસ્સ પરમંસખાદિનો અનુદ્દયા નામ અત્થીતિ? આમ અત્થિ. તથા હેસ ‘‘કિં મે બહૂહિ ઘાતિતેહી’’તિ? અત્તનો ગોચરત્થાયપિ ખુદ્દકે પાણે ન ગણ્હાતિ, એવં અનુદ્દયં કરોતિ. વુત્તમ્પિચેતં – ‘‘માહં ખો ખુદ્દકે પાણે વિસમગતે સઙ્ઘાતં આપાદેસિ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧).

સીહનાદં નદતીતિ તિક્ખત્તું તાવ અભીતનાદં નદતિ. એવઞ્ચ પનસ્સ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા નદન્તસ્સ સદ્દો સમન્તા તિયોજનપદેસં એકનિન્નાદં કરોતિ, તમસ્સ નિન્નાદં સુત્વા તિયોજનબ્ભન્તરગતા દ્વિપદચતુપ્પદગણા યથાઠાને ઠાતું ન સક્કોન્તિ. ગોચરાય પક્કમતીતિ આહારત્થાય ગચ્છતિ. કથં? સો હિ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા દક્ખિણતો વા વામતો વા ઉપ્પતન્તો ઉસભમત્તં ઠાનં ગણ્હાતિ, ઉદ્ધં ઉપ્પતન્તો ચત્તારિપિ અટ્ઠપિ ઉસભાનિ ઉપ્પતતિ, સમટ્ઠાને ઉજુકં પક્ખન્દન્તો સોળસઉસભમત્તમ્પિ વીસતિઉસભમત્તમ્પિ ઠાનં પક્ખન્દતિ, થલા વા પબ્બતા વા પક્ખન્દન્તો સટ્ઠિઉસભમત્તમ્પિ અસીતિઉસભમત્તમ્પિ ઠાનં પક્ખન્દતિ, અન્તરામગ્ગે રુક્ખં વા પબ્બતં વા દિસ્વા તં પરિહરન્તો વામતો વા દક્ખિણતો વા, ઉસભમત્તમ્પિ અપક્કમતિ. તતિયં પન સીહનાદં નદિત્વા તેનેવ સદ્ધિં તિયોજને ઠાને પઞ્ઞાયતિ. તિયોજનં ગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ઠિતો અત્તનોવ નાદસ્સ અનુનાદં સુણાતિ. એવં સીઘેન જવેન પક્કમતીતિ.

યેભુય્યેનાતિ પાયેન. ભયં સંવેગં સન્તાસન્તિ સબ્બં ચિત્તુત્રાસસ્સેવ નામં. સીહસ્સ હિ સદ્દં સુત્વા બહૂ સત્તા ભાયન્તિ, અપ્પકા ન ભાયન્તિ. કે પન તેતિ? સમસીહો હત્થાજાનીયો અસ્સાજાનીયો ઉસભાજાનીયો પુરિસાજાનીયો ખીણાસવોતિ. કસ્મા પનેતે ન ભાયન્તીતિ? સમસીહો નામ ‘‘જાતિગોત્તકુલસૂરભાવેહિ સમાનોસ્મી’’તિ ન ભાયતિ, હત્થાજાનીયાદયો અત્તનો સક્કાયદિટ્ઠિબલવતાય ન ભાયન્તિ, ખીણાસવો સક્કાયદિટ્ઠિપહીનત્તા ન ભાયતિ.

બિલાસયાતિ બિલે સયન્તા બિલવાસિનો અહિનકુલગોધાદયો. દકાસયાતિ ઉદકવાસિનો મચ્છકચ્છપાદયો. વનાસયાતિ વનવાસિનો હત્થિઅસ્સગોકણ્ણમિગાદયો. પવિસન્તીતિ ‘‘ઇદાનિ આગન્ત્વા ગણ્હિસ્સતી’’તિ મગ્ગં ઓલોકેન્તાવ પવિસન્તિ. દળ્હેહીતિ થિરેહિ. વરત્તેહીતિ ચમ્મરજ્જૂહિ. મહિદ્ધિકોતિઆદીસુ વિજમ્ભનભૂમિયં ઠત્વા દક્ખિણપસ્સાદીહિ ઉસભમત્તં, ઉજુકં વીસતિઉસભમત્તાદિલઙ્ઘનવસેન મહિદ્ધિકતા, સેસમિગાનં અધિપતિભાવેન મહેસક્ખતા, સમન્તા તિયોજને સદ્દં સુત્વા પલાયન્તાનં વસેન મહાનુભાવતા વેદિતબ્બા.

એવમેવ ખોતિ ભગવા તેસુ તેસુ સુત્તેસુ તથા તથા અત્તાનં કથેસિ. ‘‘સીહોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૫.૯૯; ૧૦.૨૧) ઇમસ્મિં તાવ સુત્તે સીહસદિસં અત્તાનં કથેસિ. ‘‘ભિસક્કો સલ્લકત્તોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૬૫) ઇમસ્મિં વેજ્જસદિસં. ‘‘બ્રાહ્મણોતિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૮૫) ઇમસ્મિં બ્રાહ્મણસદિસં. ‘‘પુરિસો મગ્ગકુસલોતિ ખો, તિસ્સ, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૮૪) ઇમસ્મિં મગ્ગદેસકપુરિસસદિસં. ‘‘રાજાહમસ્મિ સેલા’’તિ (સુ. નિ. ૫૫૯) ઇમસ્મિં રાજસદિસં. ‘‘સીહોતિ ખો તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૯૯; ૧૦.૨૧) ઇમસ્મિં પન સુત્તે સીહસદિસમેવ કત્વા અત્તાનં કથેન્તો એવમાહ.

તત્રાયં સદિસતા – સીહસ્સ કઞ્ચનગુહાદીસુ વસનકાલો વિય હિ તથાગતસ્સ દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારસ્સ અપરિમિતકાલં પારમિયો પૂરેત્વા પચ્છિમભવે પટિસન્ધિગ્ગહણેન ચેવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનેન ચ દસસહસ્સિલોકધાતું કમ્પેત્વા વુદ્ધિમન્વાય દિબ્બસમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવમાનસ્સ તીસુ પાસાદેસુ નિવાસકાલો દટ્ઠબ્બો. સીહસ્સ કઞ્ચનગુહાદિતો નિક્ખન્તકાલો વિય તથાગતસ્સ એકૂનતિંસે સંવચ્છરે વિવટેન દ્વારેન કણ્ડકં આરુય્હ છન્નસહાયસ્સ નિક્ખમિત્વા તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમિત્વા અનોમાનદીતીરે બ્રહ્મુના દિન્નાનિ કાસાયાનિ પરિદહિત્વા પબ્બજિતસ્સ સત્તમે દિવસે રાજગહં ગન્ત્વા તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા પણ્ડવગિરિપબ્ભારે કતભત્તકિચ્ચસ્સ સમ્માસમ્બોધિં પત્વા, પઠમમેવ મગધરટ્ઠં આગમનત્થાય યાવ રઞ્ઞો પટિઞ્ઞાદાનકાલો.

સીહસ્સ વિજમ્ભનકાલો વિય તથાગતસ્સ દિન્નપટિઞ્ઞસ્સ આળારકાલામઉપસઙ્કમનં આદિં કત્વા યાવ સુજાતાય દિન્નપાયાસસ્સ એકૂનપણ્ણાસાય પિણ્ડેહિ પરિભુત્તકાલો વેદિતબ્બો. સીહસ્સ કેસરવિધુનનં વિય સાયન્હસમયે સોત્તિયેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ થોમિયમાનસ્સ ગન્ધાદીહિ પૂજિયમાનસ્સ તિક્ખત્તું બોધિં પદક્ખિણં કત્વા બોધિમણ્ડં આરુય્હ ચુદ્દસહત્થુબ્બેધે ઠાને તિણસન્થરં સન્થરિત્વા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ તંખણંયેવ મારબલં વિધમિત્વા તીસુ યામેસુ તિસ્સો વિજ્જા વિસોધેત્વા અનુલોમપટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદમહાસમુદ્દં યમકઞાણમન્થનેન મન્થેન્તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે પટિવિદ્ધે તદનુભાવેન દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનં વેદિતબ્બં.

સીહસ્સ ચતુદ્દિસાવિલોકનં વિય પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે વિહરિત્વા પરિભુત્તમધુપિણ્ડિકાહારસ્સ અજપાલનિગ્રોધમૂલે મહાબ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનાયાચનં પટિગ્ગહેત્વા તત્થ વિહરન્તસ્સ એકાદસમે દિવસે ‘‘સ્વે આસાળ્હિપુણ્ણમા ભવિસ્સતી’’તિ પચ્ચૂસસમયે ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ? આળારુદકાનં કાલઙ્કતભાવં ઞત્વા ધમ્મદેસનત્થાય પઞ્ચવગ્ગિયાનં ઓલોકનં દટ્ઠબ્બં. સીહસ્સ ગોચરત્થાય તિયોજનં ગમનકાલો વિય અત્તનો પત્તચીવરમાદાય ‘‘પઞ્ચવગ્ગિયાનં ધમ્મચક્કં પવત્તેસ્સામી’’તિ પચ્છાભત્તે અજપાલનિગ્રોધતો વુટ્ઠિતસ્સ અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગમનકાલો.

સીહનાદકાલો વિય તથાગતસ્સ અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે સઞ્ઞાપેત્વા અચલપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહિ સન્નિપતિતેન દેવગણેન પરિવુતસ્સ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩) નયેન ધમ્મચક્કપ્પવત્તનકાલો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિઞ્ચ પન પદે દેસિયમાને તથાગતસીહસ્સ ધમ્મઘોસો હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં ગહેત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું પટિચ્છાદેસિ. સીહસ્સ સદ્દેન ખુદ્દકપાણાનં સન્તાસં આપજ્જનકાલો વિય તથાગતસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ દીપેત્વા ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ વિભજિત્વા ધમ્મં કથેન્તસ્સ દીઘાયુકદેવતાનં ઞાણસન્તાસસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો વેદિતબ્બો.

યદાતિ યસ્મિં કાલે. તથાગતોતિ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો – તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથાવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો. અભિભવનટ્ઠેન તથાગતોતિ. તેસં વિત્થારો બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયમ્પિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭) મૂલપરિયાયવણ્ણનાયમ્પિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨) વુત્તોયેવ. લોકેતિ સત્તલોકે. ઉપ્પજ્જતીતિ અભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ બોધિપલ્લઙ્કા વા અરહત્તમગ્ગઞાણા વા ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલે પન પત્તે ઉપ્પન્નો નામ. અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધોતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનિ.

ઇતિ રૂપન્તિ ઇદં રૂપં એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો રૂપં અત્થીતિ. એત્તાવતા સભાવતો સરસતો પરિયન્તતો પરિચ્છેદતો પરિચ્છિન્દનતો યાવતા ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં, તં સબ્બં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયોતિ અયં રૂપસ્સ સમુદયો નામ. એત્તાવતા હિ ‘‘આહારસમુદયો રૂપસમુદયો’’તિઆદિ સબ્બં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમોતિ અયં રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો. ઇમિનાપિ ‘‘આહારનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિઆદિ સબ્બં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ વેદનાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

વણ્ણવન્તોતિ સરીરવણ્ણેન વણ્ણવન્તો. ધમ્મદેસનં સુત્વાતિ ઇમં પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ પણ્ણાસલક્ખણપટિમણ્ડિતં તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા. યેભુય્યેનાતિ ઇધ કે ઠપેતિ? અરિયસાવકે દેવે. તેસઞ્હિ ખીણાસવત્તા ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ, સંવિગ્ગસ્સ યોનિસો પધાનેન પત્તબ્બં પત્તતાય ઞાણસંવેગોપિ. ઇતરેસં પન દેવાનં ‘‘તાસો હેસો ભિક્ખૂ’’તિ અનિચ્ચતં મનસિકરોન્તાનં ચિત્તુત્રાસભયમ્પિ, બલવવિપસ્સનાકાલે ઞાણભયમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ. ભોતિ ધમ્માલપનમત્તમેતં. સક્કાયપરિયાપન્નાતિ પઞ્ચક્ખન્ધપરિયાપન્ના. ઇતિ તેસં સમ્માસમ્બુદ્ધે વટ્ટદોસં દસ્સેત્વા તિલક્ખણાહતં કત્વા ધમ્મં દેસેન્તે ઞાણભયં નામ ઓક્કમતિ.

અભિઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. ધમ્મચક્કન્તિ પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પિ. પટિવેધઞાણં નામ યેન ઞાણેન બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ચત્તારિ સચ્ચાનિ સોળસહાકારેહિ સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ પટિવિજ્ઝિ. દેસનાઞાણં નામ યેન ઞાણેન તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. ઉભયમ્પિ તં દસબલસ્સ ઉરે જાતઞાણમેવ. તેસુ ઇધ દેસનાઞાણં ગહેતબ્બં. તં પનેસ યાવ અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરસ્સ સોતાપત્તિફલં ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તેતિ નામ. તસ્મિં ઉપ્પન્ને પવત્તિતં નામ હોતીતિ વેદિતબ્બં. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ સદિસપુગ્ગલરહિતો. યસસ્સિનોતિ પરિવારસમ્પન્ના. તાદિનોતિ લાભાલાભાદીહિ એકસદિસસ્સ. છટ્ઠં.