૧૩. સદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકસુત્તવણ્ણના

૧૫૬. તેરસમે અઞ્ઞાય સણ્ઠહિંસૂતિ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. સદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકન્તિ દ્વે સદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકાનિ અધિગમસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકઞ્ચ પરિયત્તિસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકઞ્ચ. તત્થ –

‘‘ઓભાસે ચેવ ઞાણે ચ, પીતિયા ચ વિકમ્પતિ;

પસ્સદ્ધિયા સુખે ચેવ, યેહિ ચિત્તં પવેધતિ.

‘‘અધિમોક્ખે ચ પગ્ગાહે, ઉપટ્ઠાને ચ કમ્પતિ;

ઉપેક્ખાવજ્જનાય ચેવ, ઉપેક્ખાય ચ નિકન્તિયા.

‘‘ઇમાનિ દસ ઠાનાનિ, પઞ્ઞા યસ્સ પરિચિતા;

ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલો હોતિ, ન ચ સમ્મોહ ગચ્છતી’’તિ. (પટિ. મ. ૨.૭); –

ઇદં વિપસ્સનાઞાણસ્સ ઉપક્કિલેસજાતં અધિગમસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકં નામ. તિસ્સો પન સઙ્ગીતિયો અનારુળ્હં ધાતુકથા આરમ્મણકથા અસુભકથા ઞાણવત્થુકથા વિજ્જાકરણ્ડકોતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કથાવત્થૂહિ પરિબાહિરં ગુળ્હવિનયં ગુળ્હવેસ્સન્તરં ગુળ્હમહોસધં વણ્ણપિટકં અઙ્ગુલિમાલપિટકં રટ્ઠપાલગજ્જિતં આળવકગજ્જિતં વેદલ્લપિટકન્તિ અબુદ્ધવચનં પરિયત્તિસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકં નામ.

જાતરૂપપ્પતિરૂપકન્તિ સુવણ્ણરસવિધાનં આરકૂટમયં સુવણ્ણવણ્ણં આભરણજાતં. છણકાલેસુ હિ મનુસ્સા ‘‘આભરણભણ્ડકં ગણ્હિસ્સામા’’તિ આપણં ગચ્છન્તિ. અથ ને આપણિકા એવં વદન્તિ, ‘‘સચે તુમ્હે આભરણત્થિકા, ઇમાનિ ગણ્હથ. ઇમાનિ હિ ઘનાનિ ચેવ વણ્ણવન્તાનિ ચ અપ્પગ્ઘાનિ ચા’’તિ. તે તેસં સુત્વા, ‘‘કારણં ઇમે વદન્તિ, ઇમાનિ પિળન્ધિત્વા સક્કા નક્ખત્તં કીળિતું, સોભન્તિ ચેવ અપ્પગ્ઘાનિ ચા’’તિ તાનિ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. સુવણ્ણભણ્ડં અવિક્કિયમાનં નિદહિત્વા ઠપેતબ્બં હોતિ. એવં તં જાતરૂપપ્પતિરૂપકે ઉપ્પન્ને અન્તરધાયતિ નામ.

અથ સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં હોતીતિ અધિગમસદ્ધમ્મસ્સ પટિપત્તિસદ્ધમ્મસ્સ પરિયત્તિસદ્ધમ્મસ્સાતિ તિવિધસ્સાપિ સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં હોતિ. પઠમબોધિયઞ્હિ ભિક્ખૂ પટિસમ્ભિદપ્પત્તા અહેસું. અથ કાલે ગચ્છન્તે પટિસમ્ભિદા પાપુણિતું ન સક્ખિંસુ, છળભિઞ્ઞા અહેસું. તતો છ અભિઞ્ઞા પાપુણિતું અસક્કોન્તા તિસ્સો વિજ્જા પાપુણિંસુ. ઇદાનિ કાલે ગચ્છન્તે તિસ્સો વિજ્જા પાપુણિતું અસક્કોન્તા આસવક્ખયમત્તં પાપુણિસ્સન્તિ. તમ્પિ અસક્કોન્તા અનાગામિફલં, તમ્પિ અસક્કોન્તા સકદાગામિફલં, તમ્પિ અસક્કોન્તા સોતાપત્તિફલં. ગચ્છન્તે કાલે સોતાપત્તિફલમ્પિ પત્તું ન સક્ખિસ્સન્તિ. અથ નેસં યદા વિપસ્સના ઇમેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠા આરદ્ધમત્તાવ ઠસ્સતિ, તદા અધિગમસદ્ધમ્મો અન્તરહિતો નામ ભવિસ્સતિ.

પઠમબોધિયઞ્હિ ભિક્ખૂ ચતુન્નં પટિસમ્ભિદાનં અનુચ્છવિકં પટિપત્તિં પૂરયિંસુ. ગચ્છન્તે કાલે તં અસક્કોન્તા છન્નં અભિઞ્ઞાનં, તમ્પિ અસક્કોન્તા તિસ્સન્નં વિજ્જાનં, તમ્પિ અસક્કોન્તા અરહત્તફલમત્તસ્સ. ગચ્છન્તે પન કાલે અરહત્તસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપત્તિં પૂરેતું અસક્કોન્તા અનાગામિફલસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપત્તિં પૂરેસ્સન્તિ, તમ્પિ અસક્કોન્તા સકદાગામિફલસ્સ, તમ્પિ અસક્કોન્તા સોતાપત્તિફલસ્સ. યદા પન સોતાપત્તિફલસ્સપિ અનુચ્છવિકં પટિપદં પૂરેતું અસક્કોન્તા સીલપારિસુદ્ધિમત્તેવ ઠસ્સન્તિ, તદા પટિપત્તિસદ્ધમ્મો અન્તરહિતો નામ ભવિસ્સતિ.

યાવ પન તેપિટકં બુદ્ધવચનં વત્તતિ, ન તાવ સાસનં અન્તરહિતન્તિ વત્તું વટ્ટતિ. તિટ્ઠન્તુ તીણિ વા, અભિધમ્મપિટકે અન્તરહિતે ઇતરેસુ દ્વીસુ તિટ્ઠન્તેસુપિ અન્તરહિતન્તિ ન વત્તબ્બમેવ. દ્વીસુ અન્તરહિતેસુ વિનયપિટકમત્તે ઠિતેપિ, તત્રાપિ ખન્ધકપરિવારેસુ અન્તરહિતેસુ ઉભતોવિભઙ્ગમત્તે, મહાવિનયે અન્તરહિતે દ્વીસુ પાતિમોક્ખેસુ વત્તમાનેસુપિ સાસનં અનન્તરહિતમેવ. યદા પન દ્વે પાતિમોક્ખા અન્તરધાયિસ્સન્તિ, અથ પરિયત્તિસદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં ભવિસ્સતિ. તસ્મિં અન્તરહિતે સાસનં અન્તરહિતં નામ હોતિ. પરિયત્તિયા હિ અન્તરહિતાય પટિપત્તિ અન્તરધાયતિ, પટિપત્તિયા અન્તરહિતાય અધિગમો અન્તરધાયતિ. કિં કારણા? અયઞ્હિ પરિયત્તિ પટિપત્તિયા પચ્ચયો હોતિ, પટિપત્તિ અધિગમસ્સ. ઇતિ પટિપત્તિતોપિ પરિયત્તિમેવ પમાણં.

નનુ ચ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કપિલો નામ અનારાધકભિક્ખુ ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ બીજનિં ગહેત્વા આસને નિસિન્નો ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં વત્તન્તા’’તિ પુચ્છિ, અથ તસ્સ ભયેન યેસમ્પિ પાતિમોક્ખો વત્તતિ, તેપિ ‘‘મયં વત્તામા’’તિ અવત્વા ‘‘ન વત્તામા’’તિ વદિંસુ, સો બીજનિં ઠપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના ગતો, તદા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસનં ઓસક્કિતન્તિ? કિઞ્ચાપિ ઓસક્કિતં, પરિયત્તિ પન એકન્તેનેવ પમાણં. યથા હિ મહતો તળાકસ્સ પાળિયા થિરાય ઉદકં ન ઠસ્સતીતિ ન વત્તબ્બં, ઉદકે સતિ પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ ન પુપ્ફિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બં, એવમેવ મહાતળાકસ્સ થિરપાળિસદિસે તેપિટકે બુદ્ધવચને સતિ મહાતળાકે ઉદકસદિસા પટિપત્તિપૂરકા કુલપુત્તા નત્થીતિ ન વત્તબ્બા, તેસુ સતિ મહાતળાકે પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ વિય સોતાપન્નાદયો અરિયપુગ્ગલા નત્થીતિ ન વત્તબ્બાતિ એવં એકન્તતો પરિયત્તિયેવ પમાણં.

પથવીધાતૂતિ દ્વે સતસહસ્સાનિ ચત્તારિ ચ નહુતાનિ બહલા મહાપથવી. આપોધાતૂતિ પથવિતો પટ્ઠાય યાવ સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકા ઉગ્ગતં કપ્પવિનાસકં ઉદકં. તેજોધાતૂતિ પથવિતો પટ્ઠાય યાવ આભસ્સરબ્રહ્મલોકા ઉગ્ગતો કપ્પવિનાસકો અગ્ગિ. વાયોધાતૂતિ પથવિતો પટ્ઠાય યાવ વેહપ્ફલબ્રહ્મલોકા ઉગ્ગતો કપ્પવિનાસકો વાયુ. એતેસુ હિ એકધમ્મોપિ સત્થુ સાસનં અન્તરધાપેતું ન સક્કોતિ, તસ્મા એવમાહ. ઇધેવ તે ઉપ્પજ્જન્તીતિ લોહતો લોહખાદકં મલં વિય ઇમસ્મિં મય્હંયેવ સાસને તે ઉપ્પજ્જન્તિ. મોઘપુરિસાતિ તુચ્છપુરિસા.

આદિકેનેવ ઓપિલવતીતિ એત્થ આદિકેનાતિ આદાનેન ગહણેન. ઓપિલવતીતિ નિમુજ્જતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ઉદકચરા નાવા ભણ્ડં ગણ્હન્તી નિમુજ્જતિ, એવં પરિયત્તિઆદીનં પૂરણેન સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં ન હોતિ. પરિયત્તિયા હિ હાયમાનાય પટિપત્તિ હાયતિ, પટિપત્તિયા હાયમાનાય અધિગમો હાયતિ. પરિયત્તિયા પૂરયમાનાય પરિયત્તિધરા પુગ્ગલા પટિપત્તિં પૂરેન્તિ, પટિપત્તિપૂરકા અધિગમં પૂરેન્તિ. ઇતિ નવચન્દો વિય પરિયત્તિયાદીસુ વડ્ઢમાનાસુ મય્હં સાસનં વડ્ઢતિ યેવાતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ યેહિ ધમ્મેહિ સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનઞ્ચેવ ઠિતિ ચ હોતિ, તે દસ્સેન્તો પઞ્ચ ખોતિઆદિમાહ. તત્થ ઓક્કમનીયાતિ અવક્કમનીયા, હેટ્ઠાગમનીયાતિ અત્થો. સત્થરિ અગારવાતિઆદીસુ અગારવાતિ ગારવરહિતા. અપ્પતિસ્સાતિ અપ્પતિસ્સયા અનીચવુત્તિકા. તત્થ યો ચેતિયઙ્ગણં આરોહન્તો છત્તં ધારેતિ, ઉપાહનં ધારેતિ, અઞ્ઞતો ઓલોકેત્વા કથં કથેન્તો ગચ્છતિ, અયં સત્થરિ અગારવો નામ.

યો ધમ્મસ્સવનસ્સ કાલે સઙ્ઘુટ્ઠે દહરસામણેરેહિ પરિવારિતો નિસીદતિ, અઞ્ઞાનિ વા નવકમ્માદીનિ કરોતિ, ધમ્મસ્સવનગ્ગે નિસિન્નો નિદ્દાયતિ, વિક્ખિત્તો વા અઞ્ઞં કથેન્તો નિસીદતિ, અયં ધમ્મે અગારવો નામ.

યો થેરુપટ્ઠાનં ગન્ત્વા, અવન્દિત્વા નિસીદતિ, હત્થપલ્લત્થિકં દુસ્સપલ્લત્થિકં કરોતિ, અઞ્ઞં વા પન હત્થપાદકુક્કુચ્ચં કરોતિ, વુડ્ઢાનં સન્તિકે અનજ્ઝિટ્ઠો કથેતિ, અયં સઙ્ઘે અગારવો નામ.

તિસ્સો પન સિક્ખા અપૂરેન્તોવ સિક્ખાય અગારવો નામ હોતિ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો અનિબ્બત્તેન્તો તાસં વા પન નિબ્બત્તનત્થાય પયોગં અકરોન્તો સમાધિસ્મિં અગારવો નામ. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપલ્લાસેનેવ વેદિતબ્બોતિ. તેરસમં.

કસ્સપસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.