૫. કસ્સપસંયુત્તં

૧. સન્તુટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૧૪૪. કસ્સપસંયુત્તસ્સ પઠમે સન્તુટ્ઠાયન્તિ સન્તુટ્ઠો અયં. ઇતરીતરેનાતિ ન થૂલસુખુમલૂખપણીતથિરજિણ્ણાનં યેન કેનચિ, અથ ખો યથાલદ્ધાદીનં ઇતરીતરેન યેન કેનચિ સન્તુટ્ઠોતિ અત્થો. ચીવરસ્મિઞ્હિ તયો સન્તોસા યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ. પિણ્ડપાતાદીસુપિ એસેવ નયો.

તેસં અયં પભેદસંવણ્ણના – ઇધ ભિક્ખુ ચીવરં લભતિ સુન્દરં વા અસુન્દરં વા, સો તેનેવ યાપેતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાલાભસન્તોસો. અથ પન પકતિદુબ્બલો વા હોતિ આબાધજરાભિભૂતો વા, ગરુચીવરં પારુપન્તો કિલમતિ, સો સભાગેન ભિક્ખુના સદ્ધિં તં પરિવત્તેત્વા લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાબલસન્તોસો. અપરો પણીતપચ્ચયલાભી હોતિ, સો પટ્ટચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં મહગ્ઘચીવરં બહૂનિ વા ચીવરાનિ લભિત્વા – ‘‘ઇદં થેરાનં ચિરપબ્બજિતાનં, ઇદં બહુસ્સુતાનં અનુરૂપં, ઇદં ગિલાનાનં, ઇદં અપ્પલાભીનં હોતૂ’’તિ દત્વા તેસં પુરાણચીવરં વા સઙ્કારકૂટાદિતો વા પન નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા તેહિ સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ પિણ્ડપાતં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો તેનેવ યાપેતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાલાભ સન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા પિણ્ડપાતં લભતિ, યેનસ્સ પરિભુત્તેન અફાસુ હોતિ, સો સભાગસ્સ ભિક્ખુનો તં દત્વા તસ્સ હત્થતો સપ્પાયભોજનં ભુત્વા સમણધમ્મં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાબલસન્તોસો. અપરો બહું પણીતં પિણ્ડપાતં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય ચિરપબ્બજિત-બહુસ્સુત-અપ્પલાભગિલાનાનં દત્વા, તેસં વા સેસકં પિણ્ડાય વા ચરિત્વા મિસ્સકાહારં ભુઞ્જન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ સેનાસનં લભતિ મનાપં વા અમનાપં વા, સો તેન નેવ સોમનસ્સં ન પટિઘં ઉપ્પાદેતિ, અન્તમસો તિણસન્થારકેનાપિ યથાલદ્ધેનેવ તુસ્સતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાલાભસન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા સેનાસનં લભતિ, યત્થસ્સ વસતો અફાસુ હોતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ સન્તકે સપ્પાયસેનાસને વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાબલસન્તોસો. અપરો મહાપુઞ્ઞો લેણમણ્ડપકૂટાગારાદીનિ બહૂનિ પણીતસેનાસનાનિ લભતિ, સો તાનિ ચીવરાદીનિ વિય ચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભગિલાનાનં દત્વા યત્થ કત્થચિ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો. યોપિ ‘‘ઉત્તમસેનાસનં નામ પમાદટ્ઠાનં, તત્થ નિસિન્નસ્સ થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, નિદ્દાભિભૂતસ્સ પટિબુજ્ઝતો પાપવિતક્કા પાતુભવન્તી’’તિ પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા તાદિસં સેનાસનં પત્તમ્પિ ન સમ્પટિચ્છતિ, સો તં પટિક્ખિપિત્વા અબ્ભોકાસરુક્ખમૂલાદીસુ વસન્તો સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમ્પિ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ ભેસજ્જં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો યં લભતિ તેનેવ તુસ્સતિ, અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાલાભસન્તોસો. યો પન તેલેનત્થિકો ફાણિતં લભતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ હત્થતો તેલં ગહેત્વા વા અઞ્ઞદેવ વા પરિયેસિત્વા ભેસજ્જં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાબલસન્તોસો. અપરો મહાપુઞ્ઞો બહું તેલમધુફાણિતાદિપણીતભેસજ્જં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય ચિરપબ્બજિત-બહુસ્સુત-અપ્પલાભગિલાનાનં દત્વા તેસં આભતેન યેન કેનચિ યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. યો પન એકસ્મિં ભાજને મુત્તહરીતકં ઠપેત્વા એકસ્મિં ચતુમધુરં ‘‘ગણ્હ, ભન્તે, યદિચ્છસી’’તિ વુચ્ચમાનો સચસ્સ તેસુ અઞ્ઞતરેનપિ રોગો વૂપસમ્મતિ, અથ ‘‘મુત્તહરીતકં નામ બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિત’’ન્તિ ચતુમધુરં પટિક્ખિપિત્વા મુત્તહરીતકેન ભેસજ્જં કરોન્તો પરમસન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાસારુપ્પસન્તોસો. ઇતિ ઇમે તયો સન્તોસે સન્ધાય ‘‘સન્તુટ્ઠાયં, ભિક્ખવે, કસ્સપો ઇતરીતરેન ચીવરેના’’તિ વુત્તં.

વણ્ણવાદીતિ એકો સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં ન કથેતિ. એકો ન સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ. એકો નેવ સન્તુટ્ઠો હોતિ, ન સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ. એકો સન્તુટ્ઠો ચ હોતિ, સન્તોસસ્સ ચ વણ્ણં કથેતિ. અયં તાદિસોતિ દસ્સેતું ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદીતિ વુત્તં. અનેસનન્તિ દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગપ્પભેદં નાનપ્પકારં અનેસનં. અલદ્ધાતિ અલભિત્વા. યથા ચ એકચ્ચો ‘‘કથં નુ ખો ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ પુઞ્ઞવન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા કોહઞ્ઞં કરોન્તો ઉત્તસતિ પરિતસ્સતિ, અયં એવં અલદ્ધા ચ ચીવરં ન પરિતસ્સતિ. લદ્ધા ચાતિ ધમ્મેન સમેન લભિત્વા. અગધિતોતિ વિગતલોભગેધો. અમુચ્છિતોતિ અધિમત્તતણ્હાય મુચ્છં અનાપન્નો. અનજ્ઝાપન્નોતિ તણ્હાય અનોત્થટો અપરિયોનદ્ધો. આદીનવદસ્સાવીતિ અનેસનાપત્તિયઞ્ચ ગધિતપરિભોગે ચ આદીનવં પસ્સમાનો. નિસ્સરણપઞ્ઞોતિ, ‘‘યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિ વુત્તનિસ્સરણમેવ જાનન્તો પરિભુઞ્જતીતિ અત્થો. ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેનાતિઆદીસુપિ યથાલદ્ધાદીનં યેન કેનચિ પિણ્ડપાતેન, યેન કેનચિ સેનાસનેન, યેન કેનચિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેનાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

કસ્સપેન વા હિ વો, ભિક્ખવે, ઓવદિસ્સામીતિ એત્થ યથા મહાકસ્સપત્થેરો ચતૂસુ પચ્ચયેસુ તીહિ સન્તોસેહિ સન્તુટ્ઠો, તુમ્હેપિ તથારૂપા ભવથાતિ ઓવદન્તો કસ્સપેન ઓવદતિ નામ. યો વા પનસ્સ કસ્સપસદિસોતિ એત્થાપિ યો વા પનઞ્ઞોપિ કસ્સપસદિસો મહાકસ્સપત્થેરો વિય ચતૂસુ પચ્ચયેસુ તીહિ સન્તોસેહિ સન્તુટ્ઠો ભવેય્ય, તુમ્હેપિ તથારૂપા ભવથાતિ ઓવદન્તો કસ્સપસદિસેન ઓવદતિ નામ. તથત્તાય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઇમાય ઇમસ્મિં સન્તુટ્ઠિસુત્તે વુત્તસલ્લેખાચારપટિપત્તિયા કથનં નામ ભારો, અમ્હાકમ્પિ ઇમં પટિપત્તિં પરિપૂરં કત્વા પૂરણં ભારોયેવ, આગતો ખો પન ભારો ગહેતબ્બો’’તિ ચિન્તેત્વા યથા મયા કથિતં, તથત્તાય તથાભાવાય તુમ્હેહિપિ પટિપજ્જિતબ્બન્તિ. પઠમં.

૨. અનોત્તપ્પીસુત્તવણ્ણના

૧૪૫. દુતિયે અનાતાપીતિ યં વીરિયં કિલેસે આતપતિ, તેન રહિતો. અનોત્તપ્પીતિ નિબ્ભયો કિલેસુપ્પત્તિતો કુસલાનુપ્પત્તિતો ચ ભયરહિતો. સમ્બોધાયાતિ સમ્બુજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય. અનુત્તરસ્સ યોગક્ખેમસ્સાતિ અરહત્તસ્સ તઞ્હિ અનુત્તરઞ્ચેવ ચતૂહિ ચ યોગેહિ ખેમં.

અનુપ્પન્નાતિઆદીસુ યે પુબ્બે અપ્પટિલદ્ધપુબ્બં ચીવરાદિં વા પચ્ચયં ઉપટ્ઠાકસદ્ધિવિહારિક-અન્તેવાસીનં વા અઞ્ઞતરતો મનુઞ્ઞવત્થું પટિલભિત્વા તં સુભં સુખન્તિ અયોનિસો ગણ્હન્તસ્સ અઞ્ઞતરં વા પન અનનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં યથા તથા વા અયોનિસો આવજ્જેન્તસ્સ લોભાદયો પાપકા અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તે અનુપ્પન્નાતિ વેદિતબ્બા. અઞ્ઞથા હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનુપ્પન્ના નામ પાપકા ધમ્મા નત્થિ. અનુભૂતપુબ્બેપિ ચ વત્થુમ્હિ આરમ્મણે વા યસ્સ પકતિબુદ્ધિયા વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાય વા પરિયત્તિનવકમ્મયોનિસોમનસિકારાનં વા અઞ્ઞતરવસેન પુબ્બે અનુપ્પજ્જિત્વા પચ્છા તાદિસેન પચ્ચયેન સહસા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમેપિ ‘‘અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુ’’ન્તિ વેદિતબ્બા. તેસુયેવ પન વત્થારમ્મણેસુ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાના નપ્પહીયન્તિ નામ, તે ‘‘ઉપ્પન્ના અપ્પહીયમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુ’’ન્તિ વેદિતબ્બા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભેદો ચ પહાનપ્પહાનવિધાનઞ્ચ સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસે કથિતં.

અનુપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્માતિ અપ્પટિલદ્ધાપિ સીલસમાધિમગ્ગફલસઙ્ખાતા અનવજ્જધમ્મા. ઉપ્પન્નાતિ તેયેવ પટિલદ્ધા. નિરુજ્ઝમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ તે સીલાદિધમ્મા પરિહાનિવસેન પુન અનુપ્પત્તિયા નિરુજ્ઝમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુન્તિ વેદિતબ્બા. એત્થ ચ લોકિયા પરિહાયન્તિ, લોકુત્તરાનં પરિહાનિ નત્થીતિ. ‘‘ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા’’તિ ઇમસ્સ પન સમ્મપ્પધાનસ્સ વસેનાયં દેસના કતા. દુતિયમગ્ગો વા સીઘં અનુપ્પજ્જમાનો, પઠમમગ્ગો નિરુજ્ઝમાનો અનત્થાય સંવત્તેય્યાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ઇમે ચત્તારો સમ્મપ્પધાના પુબ્બભાગવિપસ્સનાવસેન કથિતાતિ. દુતિયં.

૩. ચન્દૂપમસુત્તવણ્ણના

૧૪૬. તતિયે ચન્દૂપમાતિ ચન્દસદિસા હુત્વા. કિં પરિમણ્ડલતાય? નો, અપિચ ખો યથા ચન્દો ગગનતલં પક્ખન્દમાનો ન કેનચિ સદ્ધિં સન્થવં વા સિનેહં વા આલયં વા નિકન્તિં વા પત્થનં વા પરિયુટ્ઠાનં વા કરોતિ, ન ચ ન હોતિ મહાજનસ્સ પિયો મનાપો, તુમ્હેપિ એવં કેનચિ સદ્ધિં સન્થવાદીનં અકરણેન બહુજનસ્સ પિયા મનાપા ચન્દૂપમા હુત્વા ખત્તિયકુલાદીનિ ચત્તારિ કુલાનિ ઉપસઙ્કમથાતિ અત્થો. અપિચ યથા ચન્દો અન્ધકારં વિધમતિ, આલોકં ફરતિ, એવં કિલેસન્ધકારવિધમનેન ઞાણાલોકફરણેન ચાપિ ચન્દૂપમા હુત્વાતિ એવમાદીહિપિ નયેહિ એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અપકસ્સેવ કાયં અપકસ્સ ચિત્તન્તિ તેનેવ સન્થવાદીનં અકરણેન કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ અપકસ્સિત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો. યો હિ ભિક્ખુ અરઞ્ઞેપિ ન વસતિ, કામવિતક્કાદયોપિ વિતક્કેતિ, અયં નેવ કાયં અપકસ્સતિ, ન ચિત્તં. યો હિ અરઞ્ઞેપિ ખો વિહરતિ, કામવિતક્કાદયો પન વિતક્કેતિ, અયં કાયમેવ અપકસ્સતિ, ન ચિત્તં. યો ગામન્તે વસતિ, કામવિતક્કાદયોપિ ખો ન ચ વિતક્કેતિ, અયં ચિત્તમેવ અપકસ્સતિ, ન કાયં. યો પન અરઞ્ઞે ચેવ વસતિ, કામવિતક્કાદયો ચ ન વિતક્કેતિ, અયં ઉભયમ્પિ અપકસ્સતિ. એવરૂપા હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમથાતિ દીપેન્તો ‘‘અપકસ્સેવ કાયં અપકસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ આહ.

નિચ્ચનવકાતિ નિચ્ચં નવકાવ, આગન્તુકસદિસા એવ હુત્વાતિ અત્થો. આગન્તુકો હિ પટિપાટિયા સમ્પત્તગેહં પવિસિત્વા સચે નં ઘરસામિકા દિસ્વા, ‘‘અમ્હાકં પુત્તભાતરો વિપ્પવાસં ગતા એવં વિચરિંસૂ’’તિ અનુકમ્પમાના નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તિ, ભુત્તમત્તોયેવ ‘‘તુમ્હાકં ભાજનં ગણ્હથા’’તિ ઉટ્ઠાય પક્કમતિ, ન તેહિ સદ્ધિં સન્થવં વા કરોતિ, ન કિચ્ચકરણીયાનિ વા સંવિદહતિ, એવં તુમ્હેપિ પટિપાટિયા સમ્પત્તઘરં પવિસિત્વા યં ઇરિયાપથેસુ પસન્ના મનુસ્સા દેન્તિ, તં ગહેત્વા છિન્નસન્થવા, તેસં કિચ્ચકરણીયે અબ્યાવટા હુત્વા નિક્ખમથાતિ દીપેતિ.

ઇમસ્સ પન નિચ્ચનવકભાવસ્સ આવિભાવત્થં દ્વેભાતિકવત્થુ કથેતબ્બં – વસાળનગરગામતો કિર દ્વે ભાતિકા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતા, તે ચૂળનાગત્થેરો ચ મહાનાગત્થેરો ચાતિ પઞ્ઞાયિંસુ. તે ચિત્તલપબ્બતે તિંસ વસ્સાનિ વસિત્વા અરહત્તં પત્તા ‘‘માતરં પસ્સિસ્સામા’’તિ આગન્ત્વા વસાળનગરવિહારે વસિત્વા પુનદિવસે માતુગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. માતાપિ તેસં ઉળુઙ્કેન યાગું નીહરિત્વા એકસ્સ પત્તે આકિરિ. તસ્સા તં ઓલોકયમાનાય પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ. અથ નં આહ – ‘‘ત્વં, તાત, મય્હં પુત્તો મહાનાગો’’તિ. થેરો ‘‘પચ્છિમં થેરં પુચ્છ ઉપાસિકે’’તિ વત્વા પક્કામિ. પચ્છિમથેરસ્સપિ યાગું દત્વા, ‘‘તાત, ત્વં મય્હં પુત્તો ચૂળનાગો’’તિ પુચ્છિ? થેરો ‘‘કિં, ઉપાસિકે, પુરિમં થેરં ન પુચ્છસી’’તિ? વત્વા પક્કામિ. એવં માતરાપિ સદ્ધિં છિન્નસન્થવો ભિક્ખુ નિચ્ચનવકો નામ હોતિ.

અપ્પગબ્ભાતિ ન પગબ્ભા, અટ્ઠટ્ઠાનેન કાયપાગબ્ભિયેન, ચતુટ્ઠાનેન વચીપાગબ્ભિયેન, અનેકટ્ઠાનેન મનોપાગબ્ભિયેન ચ વિરહિતાતિ અત્થો. અટ્ઠટ્ઠાનં કાયપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલ-ભોજનસાલા-જન્તાઘરનહાનતિત્થ-ભિક્ખાચારમગ્ગ-અન્તરઘરપ્પવેસનેસુ કાયેન અપ્પતિરૂપકરણં. સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘમજ્ઝે પલ્લત્થિકાય વા નિસીદતિ પાદે પાદં આધાયિત્વા વાતિ એવમાદિ (મહાનિ. ૧૬૫). તથા ગણમજ્ઝે. ગણમજ્ઝેતિ ચતુપરિસસન્નિપાતે વા સુત્તન્તિકગણાદિસન્નિપાતે વા. તથા વુડ્ઢતરે પુગ્ગલે. ભોજનસાલાય પન વુડ્ઢાનં આસનં ન દેતિ, નવાનં આસનં પટિબાહતિ. તથા જન્તાઘરે. વુડ્ઢે ચેત્થ અનાપુચ્છા અગ્ગિજલનાદીનિ કરોતિ. ન્હાનતિત્થે ચ યદિદં ‘‘દહરો વુડ્ઢોતિ પમાણં અકત્વા આગતપટિપાટિયા ન્હાયિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તમ્પિ અનાદિયન્તો પચ્છા આગન્ત્વા ઉદકં ઓતરિત્વા વુડ્ઢે ચ નવે ચ બાધતિ. ભિક્ખાચારમગ્ગે પન અગ્ગાસનઅગ્ગોદકઅગ્ગપિણ્ડાનં અત્થાય પુરતો ગચ્છતિ બાહાય બાહં પહરન્તો. અન્તરઘરપ્પવેસને વુડ્ઢેહિ પઠમતરં પવિસતિ, દહરેહિ સદ્ધિં કાયકીળનકં કરોતીતિ એવમાદિ.

ચતુટ્ઠાનં વચીપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલઅન્તરઘરેસુ અપ્પતિરૂપવાચાનિચ્છારણં. સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘમજ્ઝે અનાપુચ્છા ધમ્મં ભાસતિ. તથા પુબ્બે વુત્તપ્પકારસ્સ ગણસ્સ મજ્ઝે પુગ્ગલસ્સ ચ સન્તિકે, તત્થેવ મનુસ્સેહિ પઞ્હં પુટ્ઠો વુડ્ઢતરં અનાપુચ્છા વિસ્સજ્જેતિ. અન્તરઘરે પન ‘‘ઇત્થન્નામે કિં અત્થિ? કિં યાગુ, ઉદાહુ ખાદનીયં ભોજનીયં? કિં મે દસ્સસિ? કિં અજ્જ ખાદિસ્સામ? કિં ભુઞ્જિસ્સામ? કિં પિવિસ્સામા’’તિઆદીનિ ભાસતિ.

અનેકટ્ઠાનં મનોપાગબ્ભિયં નામ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કાયવાચાહિ અજ્ઝાચારં અનાપજ્જિત્વાપિ મનસાવ કામવિતક્કાદીનં વિતક્કનં. અપિચ દુસ્સીલસ્સેવ સતો ‘‘સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ એવં પવત્તા પાપિચ્છતાપિ મનોપાગબ્ભિયં. ઇતિ સબ્બેસમ્પિ ઇમેસં પાગબ્ભિયાનં અભાવેન અપ્પગબ્ભા હુત્વા ઉપસઙ્કમથાતિ વદતિ.

જરુદપાનન્તિ જિણ્ણકૂપં. પબ્બતવિસમન્તિ પબ્બતે વિસમં પપાતટ્ઠાનં. નદીવિદુગ્ગન્તિ નદિયા વિદુગ્ગં છિન્નતટટ્ઠાનં. અપકસ્સેવ કાયન્તિ તાદિસાનિ ઠાનાનિ યો ખિડ્ડાદિપસુતો કાયં અનપકસ્સ એકતોભારિયં અકત્વાવ વાયુપત્થમ્ભકં અગ્ગાહાપેત્વા ચિત્તમ્પિ અનપકસ્સ ‘‘એત્થ પતિતો હત્થપાદભઞ્જનાદીનિ પાપુણાતી’’તિ અનાદીનવદસ્સાવિતાય અનુબ્બેજેત્વા સમ્પિયાયમાનો ઓલોકેતિ, સો પતિત્વા હત્થપાદભઞ્જનાદિઅનત્થં પાપુણાતિ. યો પન ઉદકત્થિકો વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ કિચ્ચેન ઓલોકેતુકામો કાયં અપકસ્સ એકતો ભારિયં કત્વા વાયુપત્થમ્ભકં ગાહાપેત્વા, ચિત્તમ્પિ અપકસ્સ આદીનવદસ્સનેન સંવેજેત્વા ઓલોકેતિ, સો ન પતતિ, યથારુચિં ઓલોકેત્વા સુખી યેનકામં પક્કમતિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – જરુદપાનાદયો વિય હિ ચત્તારિ કુલાનિ, ઓલોકનપુરિસો વિય ભિક્ખુ. યથા અનપકટ્ઠકાયચિત્તો તાનિ ઓલોકેન્તો પુરિસો તત્થ પતતિ, એવં અરક્ખિતેહિ કાયાદીહિ કુલાનિ ઉપસઙ્કમન્તો ભિક્ખુ કુલેસુ બજ્ઝતિ, તતો નાનપ્પકારં સીલપાદભઞ્જનાદિઅનત્થં પાપુણાતિ. યથા પન અપકટ્ઠકાયચિત્તો પુરિસો તત્થ ન પતતિ, એવં રક્ખિતેનેવ કાયેન રક્ખિતેહિ ચિત્તેહિ રક્ખિતાય વાચાય સુપ્પટ્ઠિતાય સતિયા અપકટ્ઠકાયચિત્તો હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમન્તો ભિક્ખુ કુલેસુ ન બજ્ઝતિ. અથસ્સ યથા તત્થ અપતિતસ્સ પુરિસસ્સ, ન પાદા ભઞ્જન્તિ, એવં સીલપાદો ન ભિજ્જતિ. યથા હત્થા ન ભઞ્જન્તિ, એવં સદ્ધાહત્થો ન ભિજ્જતિ. યથા કુચ્છિ ન ભિજ્જતિ, એવં સમાધિકુચ્છિ ન ભિજ્જતિ. યથા સીસં ન ભિજ્જતિ, એવં ઞાણસીસં ન ભિજ્જતિ, યથા ચ તં ખાણુકણ્ટકાદયો ન વિજ્ઝન્તિ, એવમિમં રાગકણ્ટકાદયો ન વિજ્ઝન્તિ. યથા સો નિરુપદ્દવો યથારુચિ ઓલોકેત્વા સુખી યેનકામં પક્કમતિ, એવં ભિક્ખુ કુલાનિ નિસ્સાય ચીવરાદયો પચ્ચયે પટિસેવન્તો કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અરહત્તં પત્વા લોકુત્તરસુખેન સુખિતો યેનકામં અગતપુબ્બં નિબ્બાનદિસં ગચ્છતિ.

ઇદાનિ યો હીનાધિમુત્તિકો મિચ્છાપટિપન્નો એવં વદેય્ય ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ‘તિવિધં પાગબ્ભિયં પહાય નિચ્ચનવકત્તેન ચન્દૂપમા કુલાનિ ઉપસઙ્કમથા’તિ વદન્તો અટ્ઠાને ઠપેતિ, અસય્હં ભારં આરોપેતિ, યં ન સક્કા કાતું તં કારેતી’’તિ, તસ્સ વાદપથં પચ્છિન્દિત્વા, ‘‘સક્કા એવં કાતું, અત્થિ એવરૂપો ભિક્ખૂ’’તિ દસ્સેન્તો કસ્સપો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

આકાસે પાણિં ચાલેસીતિ નીલે ગગનન્તરે યમકવિજ્જુતં ચારયમાનો વિય હેટ્ઠાભાગં ઉપરિભાગં ઉભતોપસ્સેસુ પાણિં સઞ્ચારેસિ. ઇદઞ્ચ પન તેપિટકે બુદ્ધવચને અસમ્ભિન્નપદં નામ. અત્તમનોતિ તુટ્ઠચિત્તો સકમનો, ન દોમનસ્સેન પચ્છિન્દિત્વા ગહિતમનો. કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવેતિ ઇદમ્પિ પુરિમનયેનેવ પરવાદં પચ્છિન્દિત્વા અત્થિ એવરૂપો ભિક્ખૂતિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

પસન્નાકારં કરેય્યુન્તિ ચીવરાદયો પચ્ચયે દદેય્યું. તથત્તાય પટિપજ્જેય્યુન્તિ સીલસ્સ આગતટ્ઠાને સીલં પૂરયમાના, સમાધિવિપસ્સના મગ્ગફલાનં આગતટ્ઠાને તાનિ તાનિ સમ્પાદયમાના તથાભાવાય પટિપજ્જેય્યું. અનુદયન્તિ રક્ખણભાવં. અનુકમ્પન્તિ મુદુચિત્તતં. ઉભયઞ્ચેતં કારુઞ્ઞસ્સેવ વેવચનં. કસ્સપો, ભિક્ખવેતિ ઇદમ્પિ પુરિમનયેનેવ પરવાદં પચ્છિન્દિત્વા અત્થિ એવરૂપો ભિક્ખૂતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. કસ્સપેન વાતિ એત્થ ચન્દોપમાદિવસેન યોજનં કત્વા પુરિમનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. તતિયં.

૪. કુલૂપકસુત્તવણ્ણના

૧૪૭. ચતુત્થે કુલૂપકોતિ કુલઘરાનં ઉપગન્તા. દેન્તુયેવ મેતિ દદન્તુયેવ મય્હં. સન્દીયતીતિ અટ્ટીયતિ પીળિયતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. ચતુત્થં.

૫. જિણ્ણસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. પઞ્ચમે જિણ્ણોતિ થેરો મહલ્લકો. ગરુકાનીતિ તં સત્થુ સન્તિકા લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય છિન્નભિન્નટ્ઠાને સુત્તસંસિબ્બનેન ચેવ અગ્ગળદાનેન ચ અનેકાનિ પટલાનિ હુત્વા ગરુકાનિ જાતાનિ. નિબ્બસનાનીતિ પુબ્બે ભગવતા નિવાસેત્વા અપનીતતાય એવંલદ્ધનામાનિ. તસ્માતિ યસ્મા ત્વં જિણ્ણો ચેવ ગરુપંસુકૂલો ચ. ગહપતાનીતિ પંસુકૂલિકઙ્ગં વિસ્સજ્જેત્વા ગહપતીહિ દિન્નચીવરાનિ ધારેહીતિ વદતિ. નિમન્તનાનીતિ પિણ્ડપાતિકઙ્ગં વિસ્સજ્જેત્વા સલાકભત્તાદીનિ નિમન્તનાનિ ભુઞ્જાહીતિ વદતિ. મમ ચ સન્તિકેતિ આરઞ્ઞિકઙ્ગં વિસ્સજ્જેત્વા ગામન્તસેનાસનેયેવ વસાહીતિ વદતિ.

નનુ ચ યથા રાજા સેનાપતિં સેનાપતિટ્ઠાને ઠપેત્વા તસ્સ રાજૂપટ્ઠાનાદિના અત્તનો કમ્મેન આરાધેન્તસ્સેવ તં ઠાનન્તરં ગહેત્વા અઞ્ઞસ્સ દદમાનો અયુત્તં નામ કરોતિ, એવં સત્થા મહાકસ્સપત્થેરસ્સ પચ્ચુગ્ગમનત્થાય તિગાવુતં મગ્ગં ગન્ત્વા રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ અન્તરે બહુપુત્તકરુક્ખમૂલે નિસિન્નો તીહિ ઓવાદેહિ ઉપસમ્પાદેત્વા તેન સદ્ધિં અત્તનો ચીવરં પરિવત્તેત્વા થેરં જાતિઆરઞ્ઞિકઙ્ગઞ્ચેવ જાતિપંસુકૂલિકઙ્ગઞ્ચ અકાસિ, સો તસ્મિં કત્તુકમ્યતાછન્દેન સત્થુ ચિત્તં આરાધેન્તસ્સેવ પંસુકૂલાદીનિ વિસ્સજ્જાપેત્વા ગહપતિચીવરપટિગ્ગહણાદીસુ નિયોજેન્તો અયુત્તં નામ કરોતીતિ. ન કરોતિ. કસ્મા? અત્તજ્ઝાસયત્તા. ન હિ સત્થા ધુતઙ્ગાનિ વિસ્સજ્જાપેતુકામો, યથા પન અઘટ્ટિતા ભેરિઆદયો સદ્દં ન વિસ્સજ્જેન્તિ, એવં અઘટ્ટિતા એવરૂપા પુગ્ગલા ન સીહનાદં નદન્તીતિ નદાપેતુકામો સીહનાદજ્ઝાસયેન એવમાહ. થેરોપિ સત્થુ અજ્ઝાસયાનુરૂપેનેવ ‘‘અહં ખો, ભન્તે, દીઘરત્તં આરઞ્ઞિકો ચેવા’’તિઆદિના નયેન સીહનાદં નદતિ.

દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો નામ આરઞ્ઞિકસ્સેવ લબ્ભતિ, નો ગામન્તવાસિનો. ગામન્તસ્મિઞ્હિ વસન્તો દારકસદ્દં સુણાતિ, અસપ્પાયરૂપાનિ પસ્સતિ, અસપ્પાયે સદ્દે સુણાતિ, તેનસ્સ અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતિ. આરઞ્ઞિકો પન ગાવુતં વા અડ્ઢયોજનં વા અતિક્કમિત્વા અરઞ્ઞં અજ્ઝોગાહેત્વા વસન્તો દીપિબ્યગ્ઘસીહાદીનં સદ્દે સુણાતિ, યેસં સવનપચ્ચયા અમાનુસિકાસવનરતિ ઉપ્પજ્જતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનતં. (ધ. પ. ૩૭૩-૩૭૪);

‘‘પુરતો પચ્છતો વાપિ, અપરો ચે ન વિજ્જતિ;

તત્થેવ ફાસુ ભવતિ, એકસ્સ રમતો વને’’તિ.

તથા પિણ્ડપાતિકસ્સેવ લબ્ભતિ, નો અપિણ્ડપાતિકસ્સ. અપિણ્ડપાતિકો હિ અકાલચારી હોતિ, તુરિતચારં ગચ્છતિ, પરિવત્તેતિ, પલિબુદ્ધોવ ગચ્છતિ, તત્થ ચ બહુસંસયો હોતિ. પિણ્ડપાતિકો પન ન અકાલચારી હોતિ, ન તુરિતચારં ગચ્છતિ, ન પરિવત્તેતિ, અપલિબુદ્ધોવ ગચ્છતિ, તત્થ ચ ન બહુસંસયો હોતિ.

કથં? અપિણ્ડપાતિકો હિ ગામતો દૂરવિહારે વસમાનો કાલસ્સેવ ‘‘યાગું વા પારિવાસિકભત્તં વા લચ્છામિ, આસનસાલાય વા પન ઉદ્દેસભત્તાદીસુ કિઞ્ચિદેવ મય્હં પાપુણિસ્સતી’’તિ મક્કટકસુત્તાનિ છિન્દન્તો સયિતગોરૂપાનિ ઉટ્ઠાપેન્તો પાતોવ ગચ્છન્તો અકાલચારી હોતિ. મનુસ્સે ખેત્તકમ્માદીનં અત્થાય ગેહા નિક્ખન્તેયેવ સમ્પાપુણિતું મિગં અનુબન્ધન્તો વિય વેગેન ગચ્છન્તો તુરિતચારી હોતિ. અન્તરા કિઞ્ચિદેવ દિસ્વા ‘‘અસુકઉપાસકો વા અસુકઉપાસિકા વા ગેહે, નો ગેહે’’તિ પુચ્છતિ, ‘‘નો ગેહે’’તિ સુત્વા ‘‘ઇદાનિ કુતો લભિસ્સામી’’તિ? અગ્ગિદડ્ઢો વિય પવેધતિ, સયં પચ્છિમદિસં ગન્તુકામો પાચીનદિસાય સલાકં લભિત્વા અઞ્ઞં પચ્છિમદિસાય લદ્ધસલાકં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં પચ્છિમદિસં ગમિસ્સામિ, મમ સલાકં તુમ્હે ગણ્હથ, તુમ્હાકં સલાકં મય્હં દેથા’’તિ સલાકં પરિવત્તેતિ. એકં વા પન સલાકભત્તં આહરિત્વા પરિભુઞ્જન્તો ‘‘અપરસ્સાપિ સલાકભત્તસ્સ પત્તં દેથા’’તિ મનુસ્સેહિ વુત્તે, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પત્તં દેથ, અહં મય્હં પત્તે ભત્તં પક્ખિપિત્વા તુમ્હાકં પત્તં દસ્સામી’’તિ અઞ્ઞસ્સ પત્તં દાપેત્વા ભત્તે આહટે અત્તનો પત્તે પક્ખિપિત્વા પત્તં પટિદેન્તો પત્તં પરિવત્તેતિ નામ. વિહારે રાજરાજમહામત્તાદયો મહાદાનં દેન્તિ, ઇમિના ચ ભિય્યો દૂરગામે સલાકા લદ્ધા, તત્થ અગચ્છન્તો પુન સત્તાહં સલાકં ન લભતીતિ અલાભભયેન ગચ્છતિ, એવં ગચ્છન્તો પલિબુદ્ધો હુત્વા ગચ્છતિ નામ. યસ્સ ચેસ સલાકભત્તાદિનો અત્થાય ગચ્છતિ, ‘‘તં દસ્સન્તિ નુ ખો મે, ઉદાહુ ન દસ્સન્તિ, પણીતં નુ ખો દસ્સન્તિ, ઉદાહુ લૂખં, થોકં નુ ખો, ઉદાહુ બહુકં, સીતલં નુ ખો, ઉદાહુ ઉણ્હ’’ન્તિ એવં તત્થ ચ બહુસંસયો હોતિ.

પિણ્ડપાતિકો પન કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય વત્તપટિવત્તં કત્વા સરીરં પટિજગ્ગિત્વા વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકત્વા કાલં સલ્લક્ખેત્વા મહાજનસ્સ ઉળુઙ્કભિક્ખાદીનિ દાતું પહોનકકાલે ગચ્છતીતિ ન અકાલચારી હોતિ, એકેકં પદવારં છ કોટ્ઠાસે કત્વા વિપસ્સન્તો ગચ્છતીતિ ન તુરિતચારી હોતિ, અત્તનો ગરુભાવેન ‘‘અસુકો ગેહે, ન ગેહે’’તિ ન પુચ્છતિ, સલાકભત્તાદીનિયેવ ન ગણ્હાતિ. અગણ્હન્તો કિં પરિવત્તેસ્સતિ? ન અઞ્ઞસ્સ વસેન પલિબુદ્ધોવ હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો યથારુચિ ગચ્છતિ, ઇતરો વિય ન બહુસંસયો હોતિ. એકસ્મિં ગામે વા વીથિયા વા અલભિત્વા અઞ્ઞત્થ ચરતિ. તસ્મિમ્પિ અલભિત્વા અઞ્ઞત્થ ચરન્તો મિસ્સકોદનં સઙ્કડ્ઢિત્વા અમતં વિય પરિભુઞ્જિત્વા ગચ્છતિ.

પંસુકૂલિકસ્સેવ લબ્ભતિ, નો અપંસુકૂલિકસ્સ. અપંસુકૂલિકો હિ વસ્સાવાસિકં પરિયેસન્તો ચરતિ, ન સેનાસનસપ્પાયં પરિયેસતિ. પંસુકૂલિકો પન ન વસ્સાવાસિકં પરિયેસન્તો ચરતિ, સેનાસનસપ્પાયમેવ પરિયેસતિ. તેચીવરિકસ્સેવ લબ્ભતિ, ન ઇતરસ્સ. અતેચીવરિકો હિ બહુભણ્ડો બહુપરિક્ખારો હોતિ, તેનસ્સ ફાસુવિહારો નત્થિ. અપ્પિચ્છાદીનઞ્ચેવ લબ્ભતિ, ન ઇતરેસન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘અત્તનો ચ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં સમ્પસ્સમાનો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. ઓવાદસુત્તવણ્ણના

૧૪૯. છટ્ઠે અહં વાતિ કસ્મા આહ? થેરં અત્તનો ઠાને ઠપનત્થં. કિં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના નત્થીતિ? અત્થિ. એવં પનસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમે ન ચિરં ઠસ્સન્તિ, કસ્સપો પન વીસવસ્સસતાયુકો, સો મયિ પરિનિબ્બુતે સત્તપણ્ણિગુહાયં નિસીદિત્વા ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કત્વા મમ સાસનં પઞ્ચવસ્સસહસ્સપરિમાણકાલપવત્તનકં કરિસ્સતિ, અત્તનો તં ઠાને ઠપેમિ, એવં ભિક્ખૂ કસ્સપસ્સ સુસ્સૂસિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા એવમાહ. દુબ્બચાતિ દુક્ખેન વત્તબ્બા. દોવચસ્સકરણેહીતિ દુબ્બચભાવકરણેહિ. અપ્પદક્ખિણગ્ગાહિનોતિ અનુસાસનિં સુત્વા પદક્ખિણં ન ગણ્હન્તિ યથાનુસિટ્ઠં ન પટિપજ્જન્તિ, અપ્પટિપજ્જન્તા વામગાહિનો નામ જાતાતિ દસ્સેતિ. અચ્ચાવદન્તેતિ અતિક્કમ્મ વદન્તે, સુતપરિયત્તિં નિસ્સાય અતિવિય વાદં કરોન્તેતિ અત્થો. કો બહુતરં ભાસિસ્સતીતિ ધમ્મં કથેન્તો કો બહું ભાસિસ્સતિ, કિં ત્વં, ઉદાહુ અહન્તિ? કો સુન્દરતરન્તિ, એકો બહું ભાસન્તો અસહિતં અમધુરં ભાસતિ, એકો સહિતં મધુરં, તં સન્ધાયાહ ‘‘કો સુન્દરતર’’ન્તિ? એકો પન બહુઞ્ચ સુન્દરઞ્ચ કથેન્તો ચિરં ન ભાસતિ, લહુઞ્ઞેવ ઉટ્ઠાતિ, એકો અદ્ધાનં પાપેતિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘કો ચિરતર’’ન્તિ? છટ્ઠં.

૭. દુતિયઓવાદસુત્તવણ્ણના

૧૫૦. સત્તમે સદ્ધાતિ ઓકપ્પનસદ્ધા. વીરિયન્તિ કાયિકચેતસિકં વીરિયં. પઞ્ઞાતિ કુસલધમ્મજાનનપઞ્ઞા. ન સન્તિ ભિક્ખૂ ઓવાદકાતિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઓવાદકા અનુસાસકા કલ્યાણમિત્તા નત્થીતિ ઇદં, ભન્તે, પરિહાનન્તિ દસ્સેતિ. સત્તમં.

૮. તતિયઓવાદસુત્તવણ્ણના

૧૫૧. અટ્ઠમે તથા હિ પનાતિ પુબ્બે સોવચસ્સતાય, એતરહિ ચ દોવચસ્સતાય કારણપટ્ઠપને નિપાતો. તત્રાતિ તેસુ થેરેસુ. કો નામાયં ભિક્ખૂતિ કો નામો અયં ભિક્ખુ? કિં તિસ્સત્થેરો કિં નાગત્થેરોતિ? તત્રાતિ તસ્મિં એવં સક્કારે કયિરમાને. તથત્તાયાતિ તથાભાવાય, આરઞ્ઞિકાદિભાવાયાતિ અત્થો. સબ્રહ્મચારિકામોતિ ‘‘ઇમે મં પરિવારેત્વા ચરન્તૂ’’તિ એવં કામેતિ ઇચ્છતિ પત્થેતીતિ સબ્રહ્મચારિકામો. તથત્તાયાતિ લાભસક્કારનિબ્બત્તનત્થાય. બ્રહ્મચારુપદ્દવેનાતિ યો સબ્રહ્મચારીનં ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અધિમત્તચ્છન્દરાગો ઉપદ્દવોતિ વુચ્ચતિ, તેન ઉપદ્દુતા. અભિપત્થનાતિ અધિમત્તપત્થના. બ્રહ્મચારિઅભિપત્થનેનાતિ બ્રહ્મચારીનં અધિમત્તપત્થનાસઙ્ખાતેન ચતુપચ્ચયભાવેન. અટ્ઠમં.

૯. ઝાનાભિઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૧૫૨. નવમે યાવદેવ આકઙ્ખામીતિ યાવદેવ ઇચ્છામિ. યાનિ પન ઇતો પરં વિવિચ્ચેવ કામેહીતિઆદિના નયેન ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ, સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમાતિઆદિના નયેન ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો, સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધન્તિ એવં નિરોધસમાપત્તિ, અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધન્તિઆદિના નયેન પઞ્ચ લોકિકાભિઞ્ઞા ચ વુત્તા. તત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં અનુપદવણ્ણનાય ચેવ ભાવનાવિધાનેન ચ સદ્ધિં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૯) વિત્થારિતમેવ. છળભિઞ્ઞાય પન આસવાનં ખયાતિ આસવાનં ખયેન. અનાસવન્તિ આસવાનં અપચ્ચયભૂતં. ચેતોવિમુત્તિન્તિ અરહત્તફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ અરહત્તફલપઞ્ઞં. નવમં.

૧૦. ઉપસ્સયસુત્તવણ્ણના

૧૫૩. દસમે આયામ, ભન્તેતિ કસ્મા ભિક્ખુનીઉપસ્સયગમનં યાચતિ? ન લાભસક્કારહેતુ, કમ્મટ્ઠાનત્થિકા પનેત્થ ભિક્ખુનિયો અત્થિ, તા ઉસ્સુક્કાપેત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેસ્સામીતિ યાચતિ. નનુ ચ સો સયમ્પિ તેપિટકો બહુસ્સુતો, કિં સયં કથેતું ન સક્કોતીતિ? નો ન સક્કોતિ. બુદ્ધપટિભાગસ્સ પન સાવકસ્સ કથં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ યાચતિ. બહુકિચ્ચો ત્વં બહુકરણીયોતિ કિં થેરો નવકમ્માદિપસુતો, યેન નં એવમાહાતિ? નો, સત્થરિ પન પરિનિબ્બુતે ચતસ્સો પરિસા આનન્દત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ કસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા ચરથ, કસ્સ પરિવેણં સમ્મજ્જથ, કસ્સ મુખોદકં દેથા’’તિ રોદન્તિ પરિદેવન્તિ. થેરો ‘‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા, વુદ્ધસરીરેપિ નિલ્લજ્જોવ મચ્ચુરાજા પહરિ. એસા સઙ્ખારાનં ધમ્મતા, મા સોચિત્થ, મા પરિદેવિત્થા’’તિ પરિસં સઞ્ઞાપેતિ. ઇદમસ્સ બહુકિચ્ચં. તં સન્ધાય થેરો એવમાહ. સન્દસ્સેસીતિ પટિપત્તિગુણં દસ્સેસિ. સમાદપેસીતિ ગણ્હાપેસિ. સમુત્તેજેસીતિ સમુસ્સાહેસિ. સમ્પહંસેસીતિ પટિલદ્ધગુણેન મોદાપેસિ.

થુલ્લતિસ્સાતિ સરીરેન થૂલા, નામેન તિસ્સા. વેદેહમુનિનોતિ પણ્ડિતમુનિનો. પણ્ડિતો હિ ઞાણસઙ્ખાતેન વેદેન ઈહતિ સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ, તસ્મા ‘‘વેદેહો’’તિ વુચ્ચતિ. વેદેહો ચ સો મુનિ ચાતિ, વેદેહમુનિ. ધમ્મં ભાસિતબ્બં મઞ્ઞતીતિ તિપિટકધરસ્સ ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ સમ્મુખે સયં અરઞ્ઞવાસી પંસુકૂલિકો સમાનો ‘‘ધમ્મકથિકો અહ’’ન્તિ ધમ્મં ભાસિતબ્બં મઞ્ઞતિ. ઇદં કિં પન, કથં પનાતિ? અવજાનમાના ભણતિ. અસ્સોસીતિ અઞ્ઞેન આગન્ત્વા આરોચિતવસેન અસ્સોસિ. આગમેહિ ત્વં, આવુસોતિ તિટ્ઠ ત્વં, આવુસો. મા તે સઙ્ઘો ઉત્તરિ ઉપપરિક્ખીતિ મા ભિક્ખુસઙ્ઘો અતિરેકઓકાસે તં ઉપપરિક્ખીતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘આનન્દેન બુદ્ધપટિભાગો સાવકો વારિતો, એકા ભિક્ખુની ન વારિતા, તાય સદ્ધિં સન્થવો વા સિનેહો વા ભવિસ્સતી’’તિ મા તં સઙ્ઘો એવં અમઞ્ઞીતિ.

ઇદાનિ અત્તનો બુદ્ધપટિભાગભાવં દીપેન્તો તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસોતિઆદિમાહ? સત્તરતનન્તિ સત્તહત્થપ્પમાણં. નાગન્તિ હત્થિં. અડ્ઢટ્ઠરતનં વાતિ અડ્ઢરતનેન ઊનઅટ્ઠરતનં, પુરિમપાદતો પટ્ઠાય યાવ કુમ્ભા વિદત્થાધિકસત્તહત્થુબ્બેધન્તિ અત્થો. તાલપત્તિકાયાતિ તરુણતાલપણ્ણેન. ચવિત્થાતિ ચુતા, ન મતા વા નટ્ઠા વા, બુદ્ધપટિભાગસ્સ પન સાવકસ્સ ઉપવાદં વત્વા મહાકસ્સપત્થેરે છહિ અભિઞ્ઞાહિ સીહનાદં નદન્તે તસ્સા કાસાવાનિ કણ્ટકસાખા વિય કચ્છુસાખા વિય ચ સરીરં ખાદિતું આરદ્ધાનિ, તાનિ હારેત્વા સેતકાનિ નિવત્થક્ખણેયેવસ્સા ચિત્તસ્સાદો ઉદપાદીતિ. દસમં.

૧૧. ચીવરસુત્તવણ્ણના

૧૫૪. એકાદસમે દક્ખિણાગિરિસ્મિન્તિ રાજગહં પરિવારેત્વા ઠિતસ્સ ગિરિનો દક્ખિણભાગે જનપદો દક્ખિણાગિરિ નામ, તસ્મિં ચારિકં ચરતીતિ અત્થો. ચારિકા ચ નામ દુવિધા હોતિ તુરિતચારિકા ચ અતુરિતચારિકા ચ. તત્થ યં એકચ્ચો એકં કાસાવં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા પત્તચીવરં અંસે લગ્ગેત્વા છત્તં આદાય સરીરતો સેદેહિ પગ્ઘરન્તેહિ દિવસેન સત્તટ્ઠયોજનાનિ ગચ્છતિ, યં વા પન બુદ્ધા કિઞ્ચિદેવ બોધનેય્યસત્તં દિસ્વા યોજનસતમ્પિ યોજનસહસ્સમ્પિ ખણેન ગચ્છન્તિ, એસા તુરિતચારિકા નામ. દેવસિકં પન ગાવુતં અડ્ઢયોજનં તિગાવુતં યોજનન્તિ એત્તકં અદ્ધાનં અજ્જતનાય નિમન્તનં અધિવાસયતો જનસઙ્ગહં કરોતો ગમનં, એસા અતુરિતચારિકા નામ. અયં ઇધ અધિપ્પેતા.

નનુ ચ થેરો પઞ્ચવીસતિ વસ્સાનિ છાયા વિય દસબલસ્સ પચ્છતો પચ્છતો ગચ્છન્તોવ અહોસિ, ‘‘કહં આનન્દો’’તિ વચનસ્સ ઓકાસમેવ ન અદાસિ, સો કિસ્મિં કાલે ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં ચારિકં ચરિતું ઓકાસં લભતીતિ? સત્થુ પરિનિબ્બાનસંવચ્છરે. પરિનિબ્બુતે કિર સત્થરિ મહાકસ્સપત્થેરો સત્થુ પરિનિબ્બાને સન્નિપતિતસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનિત્વા, ‘‘આવુસો, મયં રાજગહે વસ્સં વસન્તા ધમ્મવિનયં સઙ્ગાયિસ્સામ, તુમ્હે પુરે વસ્સૂપનાયિકાય અત્તનો પલિબોધં ઉચ્છિન્દિત્વા રાજગહે સન્નિપતથા’’તિ વત્વા અત્તના રાજગહં ગતો. આનન્દત્થેરોપિ ભગવતો પત્તચીવરં આદાય મહાજનં સઞ્ઞાપેન્તો સાવત્થિં ગન્ત્વા તતો નિક્ખમ્મ રાજગહં ગચ્છન્તો દક્ખિણાગિરિસ્મિં ચારિકં ચરિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

યેભુય્યેન કુમારભૂતાતિ યે તે હીનાયાવત્તા નામ, તે યેભુય્યેન કુમારકા દહરા તરુણા એકવસ્સિકદ્વેવસ્સિકા ભિક્ખૂ ચેવ અનુપસમ્પન્નકુમારકા ચ. કસ્મા પનેતે પબ્બજિતા, કસ્મા હીનાયાવત્તાતિ? તેસં કિર માતાપિતરો ચિન્તેસું – ‘‘આનન્દત્થેરો સત્થુ વિસ્સાસિકો અટ્ઠ વરે યાચિત્વા ઉપટ્ઠહતિ, ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં સત્થારં ગહેત્વા ગન્તું સક્કોતિ, અમ્હાકં દારકે એતસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેમ, સો સત્થારં ગહેત્વા આગમિસ્સતિ, તસ્મિં આગતે મયં મહાસક્કારં કાતું લભિસ્સામા’’તિ. ઇમિના તાવ કારણેન નેસં ઞાતકા તે પબ્બાજેસું. સત્થરિ પન પરિનિબ્બુતે તેસં સા પત્થના ઉપચ્છિન્ના, અથ તે એકદિવસેનેવ ઉપ્પબ્બાજેસું.

યથાભિરન્તન્તિ યથારુચિયા યથાઅજ્ઝાસયેન. તિકભોજનં પઞ્ઞત્તન્તિ, ઇદં ‘‘ગણભોજને અઞ્ઞત્ર સમયા પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૧૧). ઇદં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ તિણ્ણં જનાનં અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયિત્વા એકતો પટિગ્ગણ્હન્તાનમ્પિ અનાપત્તિ, તસ્મા ‘‘તિકભોજન’’ન્તિ વુત્તં.

દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયાતિ દુસ્સીલપુગ્ગલાનં નિગ્ગણ્હનત્થં. પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાયાતિ દુમ્મઙ્કૂનં નિગ્ગહેનેવ પેસલાનં ઉપોસથપવારણા વત્તન્તિ, સમગ્ગવાસો હોતિ, અયં તેસં ફાસુવિહારો હોતિ, ઇમસ્સ ફાસુવિહારસ્સ અત્થાય. મા પાપિચ્છા પક્ખં નિસ્સાય સઙ્ઘં ભિન્દેય્યુન્તિ યથા દેવદત્તો સપરિસો કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તો પાપિચ્છે નિસ્સાય સઙ્ઘં ભિન્દિ, એવં અઞ્ઞેપિ પાપિચ્છા ગણબન્ધેન કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જમાના ગણં વડ્ઢેત્વા તં પક્ખં નિસ્સાય મા સઙ્ઘં ભિન્દેય્યુન્તિ, ઇતિ ઇમિના કારણેન પઞ્ઞત્તન્તિ અત્થો. કુલાનુદ્દયતાય ચાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘે ઉપોસથપવારણં કત્વા સમગ્ગવાસં વસન્તે મનુસ્સા સલાકભત્તાદીનિ દત્વા સગ્ગપરાયણા ભવન્તિ, ઇતિ ઇમાય કુલાનુદ્દયતાય ચ પઞ્ઞત્તન્તિ અત્થો.

સસ્સઘાતં મઞ્ઞે ચરસીતિ સસ્સં ઘાતેન્તો વિય આહિણ્ડસિ. કુલૂપઘાતં મઞ્ઞે ચરસીતિ કુલાનિ ઉપઘાતેન્તો વિય હનન્તો વિય આહિણ્ડસિ. ઓલુજ્જતીતિ વિસેસેન પલુજ્જતિ ભિજ્જતિ. પલુજ્જન્તિ ખો તે, આવુસો, નવપ્પાયાતિ, આવુસો, એતે તુય્હં પાયેન યેભુય્યેન નવકા એકવસ્સિકદુવસ્સિકા દહરા ચેવ સામણેરા ચ પલુજ્જન્તિ ભિજ્જન્તિ. ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસીતિ અયં કુમારકો અત્તનો પમાણં ન જાનાતીતિ થેરં તજ્જેન્તો આહ.

કુમારકવાદા ન મુચ્ચામાતિ કુમારકવાદતો ન મુચ્ચામ. તથા હિ પન ત્વન્તિ ઇદમસ્સ એવં વત્તબ્બતાય કારણદસ્સનત્થં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યસ્મા ત્વં ઇમેહિ નવેહિ ભિક્ખૂહિ ઇન્દ્રિયસંવરરહિતેહિ સદ્ધિં વિચરસિ, તસ્મા કુમારકેહિ સદ્ધિં વિચરન્તો કુમારકોતિ વત્તબ્બતં અરહસીતિ.

અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો સમાનોતિ ઇદં યસ્મા થેરસ્સ ઇમસ્મિં સાસને નેવ આચરિયો ન ઉપજ્ઝાયો પઞ્ઞાયતિ, સયં કાસાયાનિ ગહેત્વા નિક્ખન્તો, તસ્મા અનત્તમનતાય અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બતં આરોપયમાના આહ.

સહસાતિ એત્થ રાગમોહચારોપિ સહસાચારો, ઇદં પન દોસચારવસેન વુત્તં. અપ્પટિસઙ્ખાતિ અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા, ઇદાનિ અત્તનો પબ્બજ્જં સોધેન્તો યત્વાહં, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસિતુન્તિ ઠપેત્વા ભગવન્તં અઞ્ઞં મય્હં સત્થાતિ એવં ઉદ્દિસિતું ન જાનામિ. સમ્બાધો ઘરાવાસોતિઆદીસુ સચેપિ સટ્ઠિહત્થે ઘરે યોજનસતન્તરેપિ વા દ્વે જાયમ્પતિકા વસન્તિ, તથાપિ તેસં સકિઞ્ચનસપલિબોધટ્ઠેન ઘરાવાસો સમ્બાધોયેવ. રજાપથોતિ રાગરજાદીનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. ‘‘આગમનપથો’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. અલગ્ગનટ્ઠેન અબ્ભોકાસો વિયાતિ અબ્ભોકાસો. પબ્બજિતો હિ કૂટાગારરતનમયપાસાદદેવવિમાનાદીસુ પિહિતદ્વારવાતપાનેસુ પટિચ્છન્નેસુ વસન્તોપિ નેવ લગ્ગતિ ન સજ્જતિ ન બજ્ઝતિ, તેન વુત્તં ‘‘અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા’’તિ. અપિચ સમ્બાધો ઘરાવાસો કુસલકિરિયાય ઓકાસાભાવતો રજાપથો અસંવુતસઙ્કારટ્ઠાનં વિય રજાનં, કિલેસરજાનં સન્નિપાતટ્ઠાનતો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા કુસલકિરિયાય યથા સુખં ઓકાસસબ્ભાવતો.

નયિદં સુકરં…પે… પબ્બજેય્યન્તિ એત્થ અયં સઙ્ખેપકથા – યદેતં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં એકમ્પિ દિવસં અખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં ચરિતબ્બં, એકદિવસમ્પિ ચ કિલેસમલેન અમલીનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં, સઙ્ખલિખિતં લિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં ચરિતબ્બં, ઇદં ન સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્તપરિપુણ્ણં…પે… ચરિતું, યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કસાયરસપીતતાય કાસાયાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરન્તાનં અનુચ્છવિકાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા પરિદહિત્વા અગારસ્મા નિક્ખમિત્વા અનગારિયં પબ્બજ્જેય્યન્તિ. એત્થ ચ યસ્મા અગારસ્સ હિતં કસિવણિજ્જાદિકમ્મં અગારિયન્તિ વુચ્ચતિ, તં પબ્બજ્જાય નત્થિ, તસ્મા પબ્બજ્જા અનગારિયાતિ ઞાતબ્બા, તં અનગારિયં. પબ્બજેય્યન્તિ પટિપજ્જેય્યં.

પટપિલોતિકાનન્તિ જિણ્ણપિલોતિકાનં તેરસહત્થોપિ હિ નવસાટકો દસાનં છિન્નકાલતો પટ્ઠાય પિલોતિકાતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ મહારહાનિ વત્થાનિ છિન્દિત્વા કતં સઙ્ઘાટિં સન્ધાય ‘‘પટપિલોતિકાનં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ વુત્તં. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નોતિ અડ્ઢયોજનતો પટ્ઠાય મગ્ગો અદ્ધાનન્તિ વુચ્ચતિ, તં અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો, દીઘમગ્ગં પટિપન્નોતિ અત્થો.

ઇદાનિ યથા એસ પબ્બજિતો, યથા ચ અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો, ઇમસ્સત્થસ્સ આવિભાવત્થં અભિનીહારતો પટ્ઠાય અનુપુબ્બિકથા કથેતબ્બા – અતીતે કિર કપ્પસતસહસ્સમત્થકે પદુમુત્તરો નામ સત્થા ઉદપાદિ, તસ્મિં હંસવતીનગરં ઉપનિસ્સાય ખેમે મિગદાયે વિહરન્તે વેદેહો નામ કુટુમ્બિકો અસીતિકોટિધનવિભવો પાતોવ સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ગન્ધપુપ્ફાદીનિ ગહેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તસ્મિં ખણે સત્થા મહાનિસભત્થેરં નામ તતિયસાવકં ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધુતવાદાનં યદિદં નિસભો’’તિ એતદગ્ગે ઠપેસિ. ઉપાસકો તં સુત્વા પસન્નો ધમ્મકથાવસાને મહાજને ઉટ્ઠાય ગતે સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, સ્વે મય્હં ભિક્ખં અધિવાસેથા’’તિ આહ. મહા ખો, ઉપાસક, ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ. કિત્તકો ભગવાતિ. અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસતસહસ્સન્તિ. ભન્તે, એકં સામણેરમ્પિ વિહારે અસેસેત્વા ભિક્ખં અધિવાસેથાતિ. સત્થા અધિવાસેસિ. ઉપાસકો સત્થુ અધિવાસનં વિદિત્વા ગેહં ગન્ત્વા મહાદાનં સજ્જેત્વા પુનદિવસે સત્થુ કાલં આરોચાપેસિ. સત્થા પત્તચીવરમાદાય ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ઉપાસકસ્સ ઘરં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નો દક્ખિણોદકાવસાને યાગુભત્તાદીનિ સમ્પટિચ્છન્તો ભત્તવિસ્સગ્ગં અકાસિ. ઉપાસકોપિ સત્થુ સન્તિકે નિસીદિ.

તસ્મિં અન્તરે મહાનિસભત્થેરો પિણ્ડાય ચરન્તો તમેવ વીથિં પટિપજ્જિ. ઉપાસકો દિસ્વા ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા ‘‘પત્તં, ભન્તે, નો દેથા’’તિ આહ. થેરો પત્તં અદાસિ. ભન્તે, ઇધેવ પવિસથ, સત્થાપિ ગેહે નિસિન્નોતિ. ન વટ્ટિસ્સતિ ઉપાસકાતિ. ઉપાસકો થેરસ્સ પત્તં ગહેત્વા પિણ્ડપાતસ્સ પૂરેત્વા નીહરિત્વા અદાસિ. તતો થેરં અનુગન્ત્વા નિવત્તો સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વા એવમાહ – ‘‘ભન્તે, મહાનિસભત્થેરો ‘સત્થા ગેહે નિસિન્નો’તિ વુત્તેપિ પવિસિતું ન ઇચ્છિ, અત્થિ નુ ખો એતસ્સ તુમ્હાકં ગુણેહિ અતિરેકો ગુણો’’તિ. બુદ્ધાનઞ્ચ વણ્ણમચ્છેરં નામ નત્થિ. અથ સત્થા એવમાહ – ‘‘ઉપાસક, મયં ભિક્ખં આગમયમાના ગેહે નિસીદામ, સો ભિક્ખુ ન એવં નિસીદિત્વા ભિક્ખં ઉદિક્ખતિ. મયં ગામન્તસેનાસને વસામ, સો અરઞ્ઞસ્મિંયેવ વસતિ. મયં છન્ને વસામ, સો અબ્ભોકાસમ્હિયેવ વસતિ. ઇતિ તસ્સ અયઞ્ચ અયઞ્ચ ગુણો’’તિ મહાસમુદ્દં પૂરયમાનોવ કથેસિ. ઉપાસકો પકતિયાપિ જલમાનદીપો તેલેન આસિત્તો વિય સુટ્ઠુતરં પસન્નો હુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘કિં મય્હં અઞ્ઞાય સમ્પત્તિયા, અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે ધુતવાદાનં અગ્ગભાવત્થાય પત્થનં કરિસ્સામી’’તિ?

સો પુનપિ સત્થારં નિમન્તેત્વા તેનેવ નિયામેન સત્ત દિવસાનિ દાનં દત્વા સત્તમે દિવસે અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ તિચીવરાનિ દત્વા સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા એવમાહ – ‘‘યં મે, ભન્તે, સત્ત દિવસાનિ દાનં દેન્તસ્સ મેત્તં કાયકમ્મં મેત્તં વચીકમ્મં મેત્તં મનોકમ્મં, ઇમિનાહં ન અઞ્ઞં દેવસમ્પત્તિં વા સક્કમારબ્રહ્મસમ્પત્તિં વા પત્થેમિ, ઇદં પન મે કમ્મં અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે મહાનિસભત્થેરેન પત્તટ્ઠાનન્તરં પાપુણનત્થાય તેરસધુતઙ્ગધરાનં અગ્ગભાવસ્સ પચ્ચયો હોતૂ’’તિ. સત્થા ‘‘મહન્તં ઠાનં ઇમિના પત્થિતં, સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો’’તિ ઓલોકેન્તો સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા આહ – ‘‘મનાપં તે ઠાનં પત્થિતં, અનાગતે સતસહસ્સકપ્પમત્થકે ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ત્વં તતિયસાવકો મહાકસ્સપત્થેરો નામ ભવિસ્સસી’’તિ. તં સુત્વા ઉપાસકો ‘‘બુદ્ધાનં દ્વે કથા નામ નત્થી’’તિ પુનદિવસે પત્તબ્બં વિય તં સમ્પત્તિં અમઞ્ઞિત્થ. સો યાવતાયુકં સીલં રક્ખિત્વા તત્થ કાલઙ્કતો સગ્ગે નિબ્બત્તિ.

તતો પટ્ઠાય દેવમનુસ્સેસુ સમ્પત્તિં અનુભવન્તો ઇતો એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સિમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધે બન્ધુમતીનગરં નિસ્સાય ખેમે મિગદાયે વિહરન્તે દેવલોકા ચવિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં પરિજિણ્ણે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્મિઞ્ચ કાલે ‘‘વિપસ્સી ભગવા સત્તમે સત્તમે સંવચ્છરે ધમ્મં કથેતી’’તિ મહન્તં કોલાહલં હોતિ. સકલજમ્બુદીપે દેવતા ‘‘સત્થા ધમ્મં કથેસ્સતી’’તિ આરોચેન્તિ, બ્રાહ્મણો તં સાસનં અસ્સોસિ. તસ્સ ચ નિવાસનસાટકો એકો હોતિ, તથા બ્રાહ્મણિયા, પારુપનં પન દ્વિન્નમ્પિ એકમેવ. સકલનગરે ‘‘એકસાટકબ્રાહ્મણો’’તિ પઞ્ઞાયતિ. બ્રાહ્મણાનં કેનચિદેવ કિચ્ચેન સન્નિપાતે સતિ બ્રાહ્મણિં ગેહે ઠપેત્વા સયં ગચ્છતિ, બ્રાહ્મણીનં સન્નિપાતે સતિ સયં ગેહે તિટ્ઠતિ, બ્રાહ્મણી તં વત્થં પારુપિત્વા ગચ્છતિ. તસ્મિં પન દિવસે બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘ભોતિ, કિં રત્તિં ધમ્મસ્સવનં સુણિસ્સસિ દિવા’’તિ? ‘‘મયં માતુગામજાતિકા નામ રત્તિં સોતું ન સક્કોમ, દિવા સોસ્સામી’’તિ બ્રાહ્મણં ગેહે ઠપેત્વા વત્થં પારુપિત્વા ઉપાસિકાહિ સદ્ધિં દિવા ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તે નિસિન્ના ધમ્મં સુત્વા ઉપાસિકાહિયેવ સદ્ધિં આગમાસિ. અથ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં ગેહે ઠપેત્વા વત્થં પારુપિત્વા વિહારં ગતો.

તસ્મિં ચ સમયે સત્થા પરિસમજ્ઝે અલઙ્કતધમ્માસને સન્નિસિન્નો ચિત્તબીજનિં આદાય આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય સિનેરું મત્થં કત્વા સાગરં નિમ્મથેન્તો વિય ધમ્મકથં કથેતિ. બ્રાહ્મણસ્સ પરિસન્તે નિસિન્નસ્સ ધમ્મં સુણન્તસ્સ પઠમયામસ્મિંયેવ સકલસરીરં પૂરયમાના પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિ. સો પારુતવત્થં સઙ્ઘરિત્વા ‘‘દસબલસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ આદીનવસહસ્સં દસ્સયમાનં મચ્છેરં ઉપ્પજ્જિ, સો ‘‘બ્રાહ્મણિયા ચ મય્હઞ્ચ એકમેવ વત્થં, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ પારુપનં નત્થિ, અપારુપિત્વા ચ નામ બહિ ચરિતું ન સક્કા’’તિ સબ્બથાપિ અદાતુકામો અહોસિ. અથસ્સ નિક્ખન્તે પઠમયામે મજ્ઝિમયામેપિ તથેવ પીતિ ઉપ્પજ્જિ, સો તથેવ ચ ચિન્તેત્વા તથેવ અદાતુકામો અહોસિ. અથસ્સ મજ્ઝિમયામે નિક્ખન્તે પચ્છિમયામેપિ તથેવ પીતિ ઉપ્પજ્જિ, સો ‘‘તરણં વા હોતુ મરણં વા, પચ્છાપિ જાનિસ્સામી’’તિ વત્થં સઙ્ઘરિત્વા સત્થુ પાદમૂલે ઠપેસિ. તતો વામહત્થં આભુજિત્વા દક્ખિણેન હત્થેન તિક્ખત્તું અપ્ફોટેત્વા ‘‘જિતં મે જિતં મે’’તિ તયો વારે નદિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે બન્ધુમરાજા ધમ્માસનસ્સ પચ્છતો અન્તોસાણિયં નિસિન્નો ધમ્મં સુણાતિ. રઞ્ઞો ચ નામ ‘‘જિતં મે’’તિ સદ્દો અમનાપો હોતિ. સો પુરિસં પેસેસિ ‘‘ગચ્છ એતં પુચ્છ કિં વદેસી’’તિ? સો તેન ગન્ત્વા પુચ્છિતો આહ – ‘‘અવસેસા હત્થિયાનાદીનિ આરુય્હ અસિચમ્માદીનિ ગહેત્વા પરસેનં જિનન્તિ, ન તં અચ્છરિયં, અહં પન પચ્છતો આગચ્છન્તસ્સ કૂટગોણસ્સ મુગ્ગરેન સીસં ભિન્દિત્વા તં પલાપેન્તો વિય મચ્છેરચિત્તં મદ્દિત્વા પારુતવત્થં દસબલસ્સ અદાસિં, તં મે મચ્છરિયં જિત’’ન્તિ આહ. પુરિસો ગન્ત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા આહ – ‘‘અમ્હે ભણે દસબલસ્સ અનુરૂપં ન જાનિમ્હા, બ્રાહ્મણો પન જાની’’તિ વત્થયુગમ્પિ પેસેસિ. તં દિસ્વા બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મય્હં તુણ્હી નિસિન્નસ્સ પઠમં કિઞ્ચિ અદત્વા સત્થુ ગુણે કથેન્તસ્સ અદાસિ, સત્થુ ગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પન્નેન મય્હં કો અત્થો’’તિ તમ્પિ વત્થયુગં દસબલસ્સેવ અદાસિ. રાજા ‘‘કિં બ્રાહ્મણેન કત’’ન્તિ? પુચ્છિત્વા, ‘‘તમ્પિ તેન વત્થયુગં તથાગતસ્સેવ દિન્ન’’ન્તિ સુત્વા અઞ્ઞાનિ દ્વે વત્થયુગાનિ પેસેસિ. સો તાનિપિ અદાસિ. રાજા અઞ્ઞાનિપિ ચત્તારીતિ એવં યાવ દ્વત્તિંસ વત્થયુગાનિ પેસેસિ. અથ બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદં વડ્ઢેત્વા ગહણં વિય હોતી’’તિ અત્તનો અત્થાય એકં બ્રાહ્મણિયા અત્થાય એકન્તિ દ્વે વત્થયુગાનિ ગહેત્વા તિંસ યુગાનિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. તતો પટ્ઠાય ચ સત્થુ વિસ્સાસિકો જાતો.

અથ નં રાજા એકદિવસં સીતસમયે સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તં દિસ્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકં અત્તનો પારુતં રત્તકમ્બલં દત્વા આહ – ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ઇદં પારુપિત્વા ધમ્મં સુણાહી’’તિ. સો ‘‘કિં મે ઇમિના કમ્બલેન ઇમસ્મિં પૂતિકાયે ઉપનીતેના’’તિ? ચિન્તેત્વા, અન્તોગન્ધકુટિયં તથાગતમઞ્ચસ્સ ઉપરિ વિતાનં કત્વા અગમાસિ. અથ એકદિવસં રાજા પાતોવ વિહારં ગન્ત્વા અન્તોગન્ધકુટિયં સત્થુ સન્તિકે નિસીદિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો કમ્બલં પટિહઞ્ઞન્તિ, કમ્બલો અતિવિય વિરોચતિ. રાજા ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો સઞ્જાનિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં એસ કમ્બલો, અમ્હેહિ એકસાટકબ્રાહ્મણસ્સ દિન્નો’’તિ. તુમ્હેહિ, મહારાજ, બ્રાહ્મણો પૂજિતો, બ્રાહ્મણેન અહં પૂજિતોતિ. રાજા ‘‘બ્રાહ્મણો યુત્તકં અઞ્ઞાસિ, ન મય’’ન્તિ પસીદિત્વા યં મનુસ્સાનં ઉપકારભૂતં, તં સબ્બં અટ્ઠટ્ઠકં કત્વા સબ્બટ્ઠકં નામ દાનં દત્વા પુરોહિતટ્ઠાને ઠપેસિ. સોપિ ‘‘અટ્ઠટ્ઠકં નામ ચતુસટ્ઠિ હોતી’’તિ ચતુસટ્ઠિ સલાકભત્તાનિ ઉપનિબન્ધાપેત્વા યાવજીવં દાનં દત્વા સીલં રક્ખિત્વા તતો ચુતો સગ્ગે નિબ્બત્તિ.

પુન તતો ચુતો ઇમસ્મિં કપ્પે કોણાગમનસ્સ ચ ભગવતો કસ્સપદસબલસ્સ ચાતિ દ્વિન્નં બુદ્ધાનં અન્તરે બારાણસિયં કુટુમ્બિયઘરે નિબ્બત્તો, સો વુદ્ધિમન્વાય ઘરાવાસં વસન્તો એકદિવસં અરઞ્ઞે જઙ્ઘવિહારં ચરતિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે પચ્ચેકબુદ્ધો નદીતીરે ચીવરકમ્મં કરોન્તો અનુવાતે અપ્પહોન્તે સઙ્ઘરિત્વા ઠપેતું આરદ્ધો. સો દિસ્વા, ‘‘કસ્મા, ભન્તે, સઙ્ઘરિત્વા ઠપેથા’’તિ? આહ. અનુવાતો નપ્પહોતીતિ. ‘‘ઇમિના, ભન્તે, કરોથા’’તિ સાટકં દત્વા, ‘‘નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મે કેનચિ પરિહાનિ મા હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. ઘરેપિસ્સ ભગિનિયા સદ્ધિં ભરિયાય કલહં કરોન્તિયા પચ્ચેકબુદ્ધો પિણ્ડાય પાવિસિ.

અથસ્સ ભગિની પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પિણ્ડપાતં દત્વા તસ્સ ભરિયં સન્ધાય ‘‘એવરૂપં બાલં યોજનસતેન પરિવજ્જેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. સા ગેહદ્વારે ઠિતા તં સુત્વા, ‘‘ઇમાય દિન્નં ભત્તં એસ મા ભુઞ્જતૂ’’તિ પત્તં ગહેત્વા પિણ્ડપાતં છડ્ડેત્વા કલલસ્સ પૂરેત્વા અદાસિ. ઇતરા દિસ્વા, ‘‘બાલે મં તાવ અક્કોસ વા પહર વા. એવરૂપસ્સ પન દ્વે અસઙ્ખેય્યાનિ પૂરિતપારમિસ્સ પત્તતો ભત્તં છડ્ડેત્વા કલલં દાતું ન યુત્ત’’ન્તિ આહ. અથસ્સ ભરિયાય પટિસઙ્ખાનં ઉપ્પજ્જિ. સા ‘‘તિટ્ઠથ, ભન્તે’’તિ કલલં છડ્ડેત્વા પત્તં ધોવિત્વા ગન્ધચુણ્ણેન ઉબ્બટ્ટેત્વા પવરસ્સ ચતુમધુરસ્સ પૂરેત્વા ઉપરિ આસિત્તેન પદુમગબ્ભવણ્ણેન સપ્પિના વિજ્જોતમાનં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થે ઠપેત્વા, ‘‘યથા અયં પિણ્ડપાતો ઓભાસજાતો, એવં ઓભાસજાતં મે સરીરં હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો અનુમોદિત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. તેપિ જાયમ્પતિકા યાવતાયુકં કુસલં કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા પુન તતો ચવિત્વા ઉપાસકો બારાણસિયં અસીતિકોટિવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઇતરા તાદિસસ્સેવ ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ.

તસ્સ વુદ્ધિપ્પત્તસ્સ તમેવ સેટ્ઠિધીતરં આનયિંસુ. તસ્સા પુબ્બે અદિન્નવિપાકસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ આનુભાવેન પતિકુલં પવિટ્ઠમત્તાય ઉમ્મારબ્ભન્તરે સકલસરીરં ઉગ્ઘાટિતવચ્ચકુટિ વિય દુગ્ગન્ધં જાતં. સેટ્ઠિકુમારો ‘‘કસ્સાયં ગન્ધો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સેટ્ઠિકઞ્ઞાયા’’તિ સુત્વા ‘‘નીહરથ નીહરથા’’તિ આભતનિયામેનેવ કુલઘરં પેસેસિ. સા એતેનેવ નીહારેન સત્તસુ ઠાનેસુ પટિનિવત્તિતા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સત્તસુ ઠાનેસુ પટિનિવત્તા. કિં મે જીવિતેના’’તિ? અત્તનો આભરણભણ્ડં ભઞ્જાપેત્વા સુવણ્ણિટ્ઠકં કારેસિ રતનાયતં વિદત્થિવિત્થતં ચતુરઙ્ગુલુબ્બેધં. તતો હરિતાલમનોસિલાપિણ્ડં ગહેત્વા અટ્ઠ ઉપ્પલહત્થકે આદાય કસ્સપદસબલસ્સ ચેતિયકરણટ્ઠાનં ગતા. તસ્મિઞ્ચ ખણે એકા ઇટ્ઠકપન્તિ પરિક્ખિપિત્વા આગચ્છમાના ઘટનિટ્ઠકાય ઊના હોતિ. સેટ્ઠિધીતા વડ્ઢકિં આહ – ‘‘ઇમં ઇટ્ઠકં એત્થ ઠપેથા’’તિ. અમ્મ, ભદ્દકે કાલે આગતાસિ, સયમેવ ઠપેહીતિ. સા આરુય્હ તેલેન હરિતાલમનોસિલં યોજેત્વા તેન બન્ધનેન ઇટ્ઠકં પતિટ્ઠપેત્વા ઉપરિ અટ્ઠહિ ઉપ્પલહત્થકેહિ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા, ‘‘નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મે કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતુ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો’’તિ પત્થનં કત્વા, ચેતિયં વન્દિત્વા, પદક્ખિણં કત્વા અગમાસિ.

અથ તસ્મિંયેવ ખણે યસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ પઠમં ગેહં નીતા, તસ્સ તં આરબ્ભ સતિ ઉદપાદિ. નગરેપિ નક્ખત્તં સંઘુટ્ઠં હોતિ. સો ઉપટ્ઠાકે આહ – ‘‘તદા ઇધ આનીતા સેટ્ઠિધીતા અત્થિ, કહં સા’’તિ? ‘‘કુલગેહે સામી’’તિ. ‘‘આનેથ નં, નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ. તે ગન્ત્વા, તં વન્દિત્વા ઠિતા ‘‘કિં, તાતા, આગતત્થા’’તિ? તાય પુટ્ઠા તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. ‘‘તાતા, મયા આભરણભણ્ડેન ચેતિયં પૂજિતં, આભરણં મે નત્થી’’તિ. તે ગન્ત્વા સેટ્ઠિપુત્તસ્સ આરોચેસું. ‘‘આનેથ નં, પિળન્ધનં લભિસ્સામા’’તિ. તે આનયિંસુ. તસ્સા સહ ઘરપ્પવેસેન સકલગેહં ચન્દનગન્ધઞ્ચેવ નીલુપ્પલગન્ધઞ્ચ વાયિ.

સેટ્ઠિપુત્તો તં પુચ્છિ – ‘‘પઠમં તવ સરીરતો દુગ્ગન્ધો વાયિ, ઇદાનિ પન તે સરીરતો ચન્દનગન્ધો, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો વાયતિ. કિં એત’’ન્તિ? સા આદિતો પટ્ઠાય અત્તનો કતકમ્મં આરોચેસિ. સેટ્ઠિપુત્તો ‘‘નિય્યાનિકં વત બુદ્ધાનં સાસન’’ન્તિ પસીદિત્વા યોજનિકં સુવણ્ણચેતિયં કમ્બલકઞ્ચુકેન પરિક્ખિપિત્વા તત્થ તત્થ રથચક્કપ્પમાણેહિ સુવણ્ણપદુમેહિ અલઙ્કરિ. તેસં દ્વાદસહત્થા ઓલમ્બકા હોન્તિ. સો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો બારાણસિતો યોજનમત્તે ઠાને અઞ્ઞતરસ્મિં અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિ. સેટ્ઠિકઞ્ઞા દેવલોકતો ચવિત્વા રાજકુલે જેટ્ઠધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ.

તેસુ વયપ્પત્તેસુ કુમારસ્સ વસનગામે નક્ખત્તં સંઘુટ્ઠં, સો માતરં આહ – ‘‘સાટકં મે અમ્મ દેહિ, નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ. સા ધોતવત્થં નીહરિત્વા અદાસિ. ‘‘અમ્મ થૂલં ઇદ’’ન્તિ. અઞ્ઞં નીહરિત્વા અદાસિ, તમ્પિ પટિક્ખિપિ. અઞ્ઞં નીહરિત્વા અદાસિ, તમ્પિ પટિક્ખિપિ. અથ નં માતા આહ – ‘‘તાત, યાદિસે ગેહે મયં જાતા, નત્થિ નો ઇતો સુખુમતરસ્સ પટિલાભાય પુઞ્ઞ’’ન્તિ. ‘‘લભનટ્ઠાનં ગચ્છામિ અમ્મા’’તિ. ‘‘પુત્ત અહં અજ્જેવ તુય્હં બારાણસિનગરે રજ્જપટિલાભમ્પિ ઇચ્છામી’’તિ. સો માતરં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ગચ્છામિ અમ્મા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, તાતા’’તિ. એવં કિરસ્સા ચિત્તં અહોસિ – ‘‘કહં ગમિસ્સતિ, ઇધ વા એત્થ વા ગેહે નિસીદિસ્સતી’’તિ? સો પન પુઞ્ઞનિયામેન નિક્ખમિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા ઉય્યાને મઙ્ગલસિલાપટ્ટે સસીસં પારુપિત્વા નિપજ્જિ. સો ચા બારાણસિરઞ્ઞો કાલઙ્કતસ્સ સત્તમો દિવસો હોતિ.

અમચ્ચા રઞ્ઞો સરીરકિચ્ચં કત્વા રાજઙ્ગણે નિસીદિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘રઞ્ઞો એકા ધીતાવ અત્થિ, પુત્તો નત્થિ. અરાજકં રજ્જં ન તિટ્ઠતિ. કો રાજા હોતી’’તિ મન્તેત્વા, ‘‘ત્વં હોહિ, ત્વં હોહી’’તિ. પુરોહિતો આહ – ‘‘બહું ઓલોકેતું ન વટ્ટતિ, ફુસ્સરથં વિસ્સજ્જેમા’’તિ. તે કુમુદવણ્ણે ચત્તારો સિન્ધવે યોજેત્વા, પઞ્ચવિધં રાજકકુધભણ્ડં સેતચ્છત્તઞ્ચ રથસ્મિંયેવ ઠપેત્વા રથં વિસ્સજ્જેત્વા પચ્છતો તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસું. રથો પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ઉય્યાનાભિમુખો અહોસિ, ‘‘પરિચયેન ઉય્યાનાભિમુખો ગચ્છતિ, નિવત્તેમા’’તિ કેચિ આહંસુ. પુરોહિતો ‘‘મા નિવત્તયિત્થા’’તિ આહ. રથો કુમારં પદક્ખિણં કત્વા આરોહનસજ્જો હુત્વા અટ્ઠાસિ. પુરોહિતો પારુપનકણ્ણં અપનેત્વા પાદતલાનિ ઓલોકેન્તો ‘‘તિટ્ઠતુ અયં દીપો, દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ દીપેસુ એસ રજ્જં કાતું યુત્તો’’તિ વત્વા, ‘‘પુનપિ તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાથ પુનપિ પગ્ગણ્હાથા’’તિ તિક્ખત્તું તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસિ.

અથ કુમારો મુખં વિવરિત્વા ઓલોકેત્વા, ‘‘કેન કમ્મેન આગતત્થા’’તિ? આહ. ‘‘દેવ, તુમ્હાકં રજ્જં પાપુણાતી’’તિ. ‘‘રાજા કહ’’ન્તિ. ‘‘દેવત્તં ગતો સામી’’તિ. ‘‘કતિ દિવસા અતિક્કન્તા’’તિ? ‘‘અજ્જ સત્તમો દિવસો’’તિ. ‘‘પુત્તો વા ધીતા વા નત્થી’’તિ. ‘‘ધીતા અત્થિ દેવ, પુત્તો નત્થી’’તિ. ‘‘તેન હિ કરિસ્સામિ રજ્જ’’ન્તિ. તે તાવદેવ અભિસેકમણ્ડપં કત્વા રાજધીતરં સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા ઉય્યાનં આનેત્વા કુમારસ્સ અભિસેકં અકંસુ.

અથસ્સ કતાભિસેકસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકં વત્થં ઉપહરિંસુ. સો ‘‘કિમિદં, તાતા’’તિ? આહ. ‘‘નિવાસનવત્થં દેવા’’તિ. ‘‘નનુ, તાતા, થૂલ’’ન્તિ. ‘‘મનુસ્સાનં પરિભોગવત્થેસુ ઇતો સુખુમતરં નત્થિ દેવા’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં રાજા એવરૂપં નિવાસેસી’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ન મઞ્ઞે પુઞ્ઞવા તુમ્હાકં રાજા, સુવણ્ણભિઙ્ગારં આહરથ, લભિસ્સામ વત્થ’’ન્તિ. સુવણ્ણભિઙ્ગારં આહરિંસુ. સો ઉટ્ઠાય હત્થે ધોવિત્વા, મુખં વિક્ખાલેત્વા, હત્થેન ઉદકં આદાય, પુરત્થિમદિસાય અબ્ભુક્કિરિ, ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા અટ્ઠ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. પુન ઉદકં ગહેત્વા દક્ખિણં પચ્છિમં ઉત્તરન્તિ એવં ચતસ્સો દિસા અબ્ભુક્કિરિ, સબ્બદિસાસુ અટ્ઠ અટ્ઠ કત્વા દ્વત્તિંસ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. સો એકં દિબ્બદુસ્સં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા ‘‘નન્દરઞ્ઞો વિજિતે સુત્તકન્તિકા ઇત્થિયો મા સુત્તં કન્તિંસૂતિ એવં ભેરિં ચારાપેથા’’તિ વત્વા, છત્તં ઉસ્સાપેત્વા, અલઙ્કતપટિયત્તો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં પવિસિત્વા, પાસાદં આરુય્હ મહાસમ્પત્તિં અનુભવિ.

એવં કાલે ગચ્છન્તે એકદિવસં દેવી રઞ્ઞો સમ્પત્તિં દિસ્વા, ‘‘અહો તપસ્સી’’તિ કારુઞ્ઞાકારં દસ્સેસિ. ‘‘કિમિદં દેવી’’તિ? ચ પુટ્ઠા, ‘‘અતિમહતી, દેવ, સમ્પત્તિ, અતીતે બુદ્ધાનં સદ્દહિત્વા કલ્યાણં અકત્થ, ઇદાનિ અનાગતસ્સ પચ્ચયં કુસલં ન કરોથા’’તિ? આહ. ‘‘કસ્સ દસ્સામિ? સીલવન્તો નત્થી’’તિ. ‘‘અસુઞ્ઞો, દેવ, જમ્બુદીપો અરહન્તેહિ, તુમ્હે દાનમેવ સજ્જેથ, અહં અરહન્તે લચ્છામી’’તિ આહ. રાજા પુનદિવસે પાચીનદ્વારે દાનં સજ્જાપેસિ. દેવી પાતોવ ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ઉપરિપાસાદે પુરત્થાભિમુખા ઉરેન નિપજ્જિત્વા – ‘‘સચે એતિસ્સા દિસાય અરહન્તો અત્થિ, આગચ્છન્તુ અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હન્તૂ’’તિ આહ. તસ્સં દિસાયં અરહન્તો નાહેસું. તં સક્કારં કપણદ્ધિકયાચકાનં અદંસુ.

પુનદિવસે દક્ખિણદ્વારે દાનં સજ્જેત્વા તથેવ અકાસિ, પુનદિવસે પચ્છિમદ્વારે. ઉત્તરદ્વારે સજ્જિતદિવસે પન દેવિયા તથેવ નિમન્તેન્તિયા હિમવન્તે વસન્તાનં પદુમવતિયા પુત્તાનં પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં જેટ્ઠકો મહાપદુમપચ્ચેકબુદ્ધો ભાતિકે આમન્તેસિ ‘‘મારિસા, નન્દરાજા તુમ્હે નિમન્તેતિ, અધિવાસેથ તસ્સા’’તિ. તે અધિવાસેત્વા પુનદિવસે અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા આકાસેન આગન્ત્વા ઉત્તરદ્વારે ઓતરિંસુ. મનુસ્સા ગન્ત્વા ‘‘પઞ્ચસતા, દેવ, પચ્ચેકબુદ્ધા આગતા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા સદ્ધિં દેવિયા ગન્ત્વા વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે પાસાદં આરોપેત્વા તેસં દાનં દત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને રાજા સઙ્ઘથેરસ્સ, દેવી સઙ્ઘનવકસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા, ‘‘અય્યા પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સન્તિ, મયં પુઞ્ઞેન ન હાયિસ્સામ, અમ્હાકં યાવજીવં ઇધ નિવાસાય પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા ઉય્યાને પઞ્ચ પણ્ણસાલાસતાનિ પઞ્ચ ચઙ્કમનસતાનીતિ સબ્બાકારેન નિવાસટ્ઠાનં સમ્પાદેત્વા તત્થ વસાપેસું.

એવં કાલે ગચ્છન્તે રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિતો. ‘‘અહં પચ્ચન્તં વૂપસમેતું ગચ્છામિ, ત્વં પચ્ચેકબુદ્ધેસુ મા પમજ્જી’’તિ દેવિં ઓવદિત્વા ગતો. તસ્મિં અનાગતેયેવ પચ્ચેકબુદ્ધાનં આયુસઙ્ખારા ખીણા. મહાપદુમપચ્ચેકબુદ્ધો તિયામરત્તિં ઝાનકીળં કીળિત્વા અરુણુગ્ગમને આલમ્બનફલકં આલમ્બિત્વા ઠિતકોવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ, એતેનુપાયેન સેસાપીતિ સબ્બેપિ પરિનિબ્બુતા. પુનદિવસે દેવી પચ્ચેકબુદ્ધાનં નિસીદનટ્ઠાનં હરિતૂપલિત્તં કારેત્વા પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા ધૂપં દત્વા તેસં આગમનં ઓલોકયન્તી નિસિન્ના આગમનં અપસ્સન્તી પુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, તાત, જાનાહિ, કિં અય્યાનં કિઞ્ચિ અફાસુક’’ન્તિ? સો ગન્ત્વા મહાપદુમસ્સ પણ્ણસાલાય દ્વારં વિવરિત્વા તત્થ અપસ્સન્તો ચઙ્કમનં ગન્ત્વા આલમ્બનફલકં નિસ્સાય ઠિતં દિસ્વા વન્દિત્વા, ‘‘કાલો, ભન્તે’’તિ આહ. પરિનિબ્બુતસરીરં કિં કથેસ્સતિ? સો ‘‘નિદ્દાયતિ મઞ્ઞે’’તિ ગન્ત્વા પિટ્ઠિપાદે હત્થેન પરામસિ. પાદાનં સીતલતાય ચેવ થદ્ધતાય ચ પરિનિબ્બુતભાવં ઞત્વા દુતિયસ્સ સન્તિકં અગમાસિ, એવં તતિયસ્સાતિ સબ્બેસં પરિનિબ્બુતભાવં ઞત્વા રાજકુલં ગતો. ‘‘કહં, તાત, પચ્ચેકબુદ્ધા’’તિ? પુટ્ઠો ‘‘પરિનિબ્બુતા, દેવી’’તિ આહ. દેવી કન્દન્તી રોદન્તી નિક્ખમિત્વા નાગરેહિ સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા સાધુકીળિતં કારેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધાનં સરીરકિચ્ચં કત્વા ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેસિ.

રાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા આગતો પચ્ચુગ્ગમનં આગતં દેવિં પુચ્છિ ‘‘કિં, ભદ્દે, પચ્ચેકબુદ્ધેસુ નપ્પમજ્જિ, નિરોગા અય્યા’’તિ? ‘‘પરિનિબ્બુતા દેવા’’તિ. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘એવરૂપાનમ્પિ પણ્ડિતાનં મરણં ઉપ્પજ્જતિ, અમ્હાકં કુતો મોક્ખો’’તિ? સો નગરં અગન્ત્વા ઉય્યાનમેવ પવિસિત્વા જેટ્ઠપુત્તં પક્કોસાપેત્વા તસ્સ રજ્જં પટિયાદેત્વા સયં સમણકપબ્બજ્જં પબ્બજિ, દેવીપિ ‘‘ઇમસ્મિં પબ્બજિતે અહં કિં કરિસ્સામી’’તિ? તત્થેવ ઉય્યાને પબ્બજિતા. દ્વેપિ ઝાનં ભાવેત્વા તતો ચુતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિંસુ.

તેસુ તત્થેવ વસન્તેસુ અમ્હાકં સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં પાવિસિ. અયં પિપ્પલિમાણવો મગધરટ્ઠે મહાતિત્થબ્રાહ્મણગામે કપિલબ્રાહ્મણસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો, અયં ભદ્દા કાપિલાની મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરે કોસિયગોત્તબ્રાહ્મણસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તા. તેસં ખો અનુક્કમેન વડ્ઢમાનાનં પિપ્પલિમાણવસ્સ વીસતિમે વસ્સે ભદ્દાય સોળસમે વસ્સે સમ્પત્તે માતાપિતરો પુત્તં ઓલોકેત્વા, ‘‘તાત, ત્વં વયપ્પત્તો, કુલવંસો નામ પતિટ્ઠપેતબ્બો’’તિ અતિવિય નિપ્પીળયિંસુ. માણવો આહ – ‘‘મય્હં સોતપથે એવરૂપં કથં મા કથેથ. અહં યાવ તુમ્હે ધરથ, તાવ પટિજગ્ગિસ્સામિ, તુમ્હાકં પચ્છતો નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. તે કતિપાહં અતિક્કમિત્વા પુન કથયિંસુ, સોપિ તથેવ પટિક્ખિપિ. પુન કથયિંસુ, પુનપિ પટિક્ખિપિ. તતો પટ્ઠાય માતા નિરન્તરં કથેતિયેવ.

માણવો ‘‘મમ માતરં સઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ રત્તસુવણ્ણસ્સ નિક્ખસહસ્સં દત્વા સુવણ્ણકારેહિ એકં ઇત્થિરૂપં કારાપેત્વા તસ્સ મજ્જનઘટ્ટનાદિકમ્મપરિયોસાને તં રત્તવત્થં નિવાસાપેત્વા વણ્ણસમ્પન્નેહિ પુપ્ફેહિ ચેવ નાનાઅલઙ્કારેહિ ચ અલઙ્કારાપેત્વા માતરં પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘અમ્મ એવરૂપં આરમ્મણં લભન્તો ગેહે વસામિ, અલભન્તો ન વસામી’’તિ. પણ્ડિતા બ્રાહ્મણી ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં પુત્તો પુઞ્ઞવા દિન્નદાનો કતાભિનીહારો, પુઞ્ઞં કરોન્તો ન એકકોવ અકાસિ, અદ્ધા એતેન સહ કતપુઞ્ઞા સુવણ્ણરૂપકપટિભાગા ભવિસ્સતી’’તિ અટ્ઠ બ્રાહ્મણે પક્કોસાપેત્વા સબ્બકામેહિ સન્તપ્પેત્વા સુવણ્ણરૂપકં રથં આરોપેત્વા, ‘‘ગચ્છથ, તાતા, યત્થ અમ્હાકં જાતિગોત્તભોગેહિ સમાનકુલે એવરૂપં દારિકં પસ્સથ, ઇમમેવ સુવણ્ણરૂપકં, પણ્ણાકારં કત્વા દેથા’’તિ ઉય્યોજેસિ.

તે ‘‘અમ્હાકં નામ એતં કમ્મ’’ન્તિ નિક્ખમિત્વા, ‘‘કત્થ ગમિસ્સામા’’તિ? ચિન્તેત્વા, ‘‘મદ્દરટ્ઠં નામ ઇત્થાકરો, મદ્દરટ્ઠં ગમિસ્સામા’’તિ મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરં અગમિંસુ. તત્થ તં સુવણ્ણરૂપકં ન્હાનતિત્થે ઠપેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અથ ભદ્દાય ધાતી ભદ્દં ન્હાપેત્વા અલઙ્કરિત્વા સિરિગબ્ભે નિસીદાપેત્વા ન્હાયિતું આગચ્છન્તી તં રૂપકં દિસ્વા, ‘‘અય્યધીતા મે ઇધાગતા’’તિ સઞ્ઞાય તજ્જેત્વા ‘‘દુબ્બિનિતે, કિં ત્વં ઇધાગતા’’તિ? તલસત્તિકં ઉગ્ગિરિત્વા, ‘‘ગચ્છ સીઘ’’ન્તિ ગણ્ડપસ્સે પહરિ. હત્થો પાસાણે પટિહતો વિય કમ્પિત્થ. સા પટિક્કમિત્વા ‘‘એવં થદ્ધં નામ મહાગીવં દિસ્વા, ‘અય્યધીતા મે’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિં, અય્યધીતાય હિ મે અયં નિવાસનપટિગ્ગાહિકાપિ અયુત્તા’’તિ આહ. અથ નં તે મનુસ્સા પરિવારેત્વા ‘‘એવરૂપા તે સામિધીતા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘કિં એસા, ઇમાય સતગુણેન સહસ્સગુણેન મય્હં અય્યા અભિરૂપતરા, દ્વાદસહત્થે ગબ્ભે નિસિન્નાય પદીપકિચ્ચં નત્થિ, સરીરોભાસેનેવ તમં વિધમતી’’તિ. ‘‘તેન હિ આગચ્છા’’તિ તં ખુજ્જં ગહેત્વા સુવણ્ણરૂપકં રથં આરોપેત્વા કોસિયગોત્તસ્સ ઘરદ્વારે ઠત્વા આગમનં નિવેદયિંસુ.

બ્રાહ્મણો પટિસન્થારં કત્વા, ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ? પુચ્છિ. ‘‘મગધરટ્ઠે મહાતિત્થગામે કપિલબ્રાહ્મણસ્સ ઘરતો’’તિ. ‘‘કિં કારણા આગતા’’તિ. ‘‘ઇમિના નામ કારણેના’’તિ. ‘‘કલ્યાણં, તાતા, સમજાતિગોત્તવિભવો અમ્હાકં બ્રાહ્મણો, દસ્સામિ દારિક’’ન્તિ પણ્ણાકારં ગણ્હિ. તે કપિલબ્રાહ્મણસ્સ સાસનં પહિણિંસુ – ‘‘લદ્ધા દારિકા, કત્તબ્બં કરોથા’’તિ. તં સાસનં સુત્વા પિપ્પલિમાણવસ્સ આરોચયિંસુ – ‘‘લદ્ધા કિર દારિકા’’તિ. માણવો ‘‘અહં ન લભિસ્સામીતિ ચિન્તેસિં, ઇમે લદ્ધાતિ ચ વદન્તિ, અનત્થિકો હુત્વા પણ્ણં પેસિસ્સામી’’તિ રહોગતો પણ્ણં લિખિ, ‘‘ભદ્દા અત્તનો જાતિગોત્તભોગાનુરૂપં ઘરાવાસં લભતુ, અહં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામિ, મા પચ્છા વિપ્પટિસારિની અહોસી’’તિ. ભદ્દાપિ ‘‘અસુકસ્સ કિર મં દાતુકામા’’તિ સુત્વા રહોગતા પણ્ણં લિખિ, ‘‘અય્યપુત્તો અત્તનો જાતિગોત્તભોગાનુરૂપં ઘરાવાસં લભતુ. અહં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામિ, મા પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસી’’તિ. દ્વેપિ પણ્ણાનિ અન્તરામગ્ગે સમાગચ્છિંસુ. ‘‘ઇદં કસ્સ પણ્ણ’’ન્તિ? પિપ્પલિમાણવેન ભદ્દાય પહિતન્તિ. ‘‘ઇદં કસ્સ પણ્ણ’’ન્તિ? ભદ્દાય પિપ્પલિમાણવસ્સ પહિતન્તિ ચ વુત્તે દ્વેપિ વાચેત્વા, ‘‘પસ્સથ દારકાનં કમ્મ’’ન્તિ ફાલેત્વા અરઞ્ઞે છડ્ડેત્વા સમાનપણ્ણં લિખિત્વા ઇતો ચ એત્તો ચ પેસેસું. ઇતિ તેસં અનિચ્છમાનાનંયેવ સમાગમો અહોસિ.

તંદિવસંયેવ ચ માણવોપિ એકં પુપ્ફદામં ગન્થાપેસિ, ભદ્દાપિ એકં ગન્થાપેસિ. તાનિ આસનમજ્ઝે ઠપેત્વા ભુત્તસાયમાસા ઉભોપિ ‘‘સયનં આરુહિસ્સામા’’તિ સમાગન્ત્વા માણવો દક્ખિણપસ્સેન સયનં આરુહિ. ભદ્દા વામપસ્સેન આરુહિત્વા આહ – ‘‘યસ્સ પસ્સે પુપ્ફાનિ મિલાયન્તિ, તસ્સ રાગચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ વિજાનિસ્સામ, ઇમં પુપ્ફદામં ન અલ્લીયિતબ્બ’’ન્તિ. તે પન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સરીરસમ્ફસ્સભયેન તિયામરત્તિં નિદ્દં અનોક્કમન્તાવ વીતિનામેન્તિ, દિવા પન હસિતમત્તમ્પિ ન હોતિ. તે લોકામિસેન અસંસટ્ઠા યાવ માતાપિતરો ધરન્તિ, તાવ કુટુમ્બં અવિચારેત્વા તેસુ કાલઙ્કતેસુ વિચારયિંસુ. મહતી માણવસ્સ સમ્પત્તિ, એકદિવસં સરીરં ઉબ્બટ્ટેત્વા છડ્ડેતબ્બં સુવણ્ણચુણ્ણમેવ મગધનાળિયા દ્વાદસનાળિમત્તં લદ્ધું વટ્ટતિ. યન્તબદ્ધાનિ સટ્ઠિ મહાતળાકાનિ, કમ્મન્તો દ્વાદસયોજનિકો, અનુરાધપુરપ્પમાણા ચુદ્દસ દાસગામા, ચુદ્દસ હત્થાનીકા, ચુદ્દસ અસ્સાનીકા, ચુદ્દસ રથાનીકા.

સો એકદિવસં અલઙ્કતં અસ્સં આરુય્હ મહાજનપરિવુતો કમ્મન્તં ગન્ત્વા ખેત્તકોટિયં ઠિતો નઙ્ગલેહિ ભિન્નટ્ઠાનતો કાકાદયો સકુણે ગણ્ડુપ્પાદકાદિપાણે ઉદ્ધરિત્વા ખાદન્તે દિસ્વા, ‘‘તાતા, ઇમે કિં ખાદન્તી’’તિ પુચ્છિ? ‘‘ગણ્ડુપ્પાદકે અય્યા’’તિ. ‘‘એતેહિ કતં પાપં કસ્સ હોતી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં, અય્યા’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે એતેહિ કતં પાપં મય્હં હોતિ, કિં મે કરિસ્સતિ સત્તઅસીતિકોટિધનં? કિં દ્વાદસયોજનો કમ્મન્તો, કિં યન્તબદ્ધાનિ સટ્ઠિ મહાતળાકાનિ, કિં ચુદ્દસ ગામા? સબ્બમેતં ભદ્દાય કાપિલાનિયા નિય્યાતેત્વા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ.

ભદ્દાપિ કાપિલાની તસ્મિં ખણે અબ્ભન્તરવત્થુમ્હિ તયો તિલકુમ્ભે પત્થરાપેત્વા ધાતીહિ પરિવુતા નિસિન્ના કાકે તિલપાણકે ખાદમાને દિસ્વા, ‘‘અમ્મા કિં ઇમે ખાદન્તી’’તિ? પુચ્છિ. ‘‘પાણકે અય્યે’’તિ. ‘‘અકુસલં કસ્સ હોતી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં અય્યે’’તિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં ચતુહત્થવત્થં નાળિકોદનમત્તઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતિ, યદિ ચ પનેતં એત્તકેન જનેન કતં અકુસલં મય્હં હોતિ, ભવસહસ્સેનપિ વટ્ટતો સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કા, અય્યપુત્તે આગતમત્તેયેવ સબ્બં તસ્સ નિય્યાતેત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજિસ્સામી’’તિ.

માણવો આગન્ત્વા ન્હત્વા પાસાદં આરુય્હ મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદિ, અથસ્સ ચક્કવત્તિનો અનુચ્છવિકં ભોજનં સજ્જયિંસુ. દ્વેપિ ભુઞ્જિત્વા પરિજને નિક્ખન્તે રહોગતા ફાસુકટ્ઠાને નિસીદિંસુ. તતો માણવો ભદ્દં આહ – ‘‘ભદ્દે, ત્વં ઇમં ઘરં આગચ્છન્તી કિત્તકં ધનં આહરી’’તિ? ‘‘પઞ્ચપણ્ણાસ સકટસહસ્સાનિ અય્યા’’તિ. ‘‘એતં સબ્બં, યા ચ ઇમસ્મિં ઘરે સત્તઅસીતિકોટિયો, યન્તબદ્ધા સટ્ઠિતળાકાદિભેદા સમ્પત્તિ અત્થિ, સબ્બં તુય્હંયેવ નિય્યાતેમી’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન અય્યા’’તિ. ‘‘અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘અય્યા અહમ્પિ તુમ્હાકંયેવ આગમનં ઓલોકયમાના નિસિન્ના, અહમ્પિ પબ્બજિસ્સામી’’તિ. તેસં આદિત્તપણ્ણકુટિ વિય તયો ભવા ઉપટ્ઠહિંસુ. તે ‘‘પબ્બજિસ્સામા’’તિ વત્વા અન્તરાપણતો કસાયરસપીતાનિ વત્થાનિ મત્તિકાપત્તે ચ આહરાપેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં કેસે ઓહારેત્વા, ‘‘યે લોકે અરહન્તો, તે ઉદ્દિસ્સ અમ્હાકં પબ્બજ્જા’’તિ પબ્બજિત્વા થવિકાસુ પત્તે ઓસાપેત્વા અંસે લગ્ગેત્વા પાસાદતો ઓતરિંસુ. ગેહે દાસેસુ ચ કમ્મકારેસુ ચ ન કોચિ સઞ્જાનિ.

અથ ને બ્રાહ્મણગામતો નિક્ખમ્મ દાસગામદ્વારેન ગચ્છન્તે આકપ્પકુત્તવસેન દાસગામવાસિનો સઞ્જાનિંસુ. તે રુદન્તા પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘કિં અમ્હે અનાથે કરોથ અય્યા’’તિ? આહંસુ. ‘‘મયં, ભણે ‘આદિત્તપણ્ણસાલા વિય તયો ભવા’તિ પબ્બજિમ્હા, સચે તુમ્હેસુ એકેકં ભુજિસ્સં કરોમ, વસ્સસતમ્પિ નપ્પહોતિ, તુમ્હેવ તુમ્હાકં સીસં ધોવિત્વા ભુજિસ્સા હુત્વા જીવથા’’તિ વત્વા તેસં રોદન્તાનંયેવ પક્કમિંસુ. થેરો પુરતો ગચ્છન્તો નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ભદ્દા કાપિલાની સકલજમ્બુદીપગ્ઘનિકા ઇત્થી મય્હં પચ્છતો આગચ્છતિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં કોચિદેવ એવં ચિન્તેય્ય ‘ઇમે પબ્બજિત્વાપિ વિના ભવિતું ન સક્કોન્તિ, અનનુચ્છવિકં કરોન્તી’’તિ. ‘‘કોચિ વા પન મનં પદૂસેત્વા અપાયપૂરકો ભવેય્ય. ઇમં પહાય મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ.

સો પુરતો ગચ્છન્તો દ્વેધાપથં દિસ્વા તસ્સ મત્થકે અટ્ઠાસિ. ભદ્દાપિ આગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં આહ – ‘‘ભદ્દે, તાદિસિં ઇત્થિં મમ પચ્છતો આગચ્છન્તિં દિસ્વા, ‘ઇમે પબ્બજિત્વાપિ વિના ભવિતું ન સક્કોન્તી’તિ ચિન્તેત્વા અમ્હેસુ પદુટ્ઠચિત્તો મહાજનો અપાયપૂરકો ભવેય્ય. ઇમસ્મિં દ્વેધાપથે ત્વં એકં ગણ્હ, અહં એકેન ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘આમ, અય્ય, પબ્બજિતાનં માતુગામો નામ મલં, ‘પબ્બજિત્વાપિ વિના ન ભવન્તી’તિ અમ્હાકં દોસં પસ્સન્તિ, તુમ્હે એકં મગ્ગં ગણ્હથ, વિના ભવિસ્સામા’’તિ તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ, ‘‘સતસહસ્સકપ્પપ્પમાણે અદ્ધાને કતો મિત્તસન્થવો અજ્જ ભિજ્જતી’’તિ વત્વા, ‘‘તુમ્હે દક્ખિણજાતિકા નામ, તુમ્હાકં દક્ખિણમગ્ગો વટ્ટતિ, મયં માતુગામા નામ વામજાતિકા, અમ્હાકં વામમગ્ગો વટ્ટતી’’તિ વન્દિત્વા મગ્ગં પટિપન્ના. તેસં દ્વેધાભૂતકાલે અયં મહાપથવી ‘‘અહં ચક્કવાળગિરિસિનેરુપબ્બતે ધારેતું સક્કોન્તીપિ તુમ્હાકં ગુણે ધારેતું ન સક્કોમી’’તિ વદન્તી વિય વિરવમાના અકમ્પિ, આકાસે અસનિસદ્દો વિય પવત્તિ, ચક્કવાળપબ્બતો ઉન્નદિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધો વેળુવનમહાવિહારે ગન્ધકુટિયં નિસિન્નો પથવીકમ્પનસદ્દં સુત્વા, ‘‘કસ્સ નુ ખો પથવી કમ્પતી’’તિ? આવજ્જેન્તો ‘‘પિપ્પલિમાણવો ચ ભદ્દા ચ કાપિલાની મં ઉદ્દિસ્સ અપ્પમેય્યં સમ્પત્તિં પહાય પબ્બજિતા, તેસં વિયોગટ્ઠાને ઉભિન્નમ્પિ ગુણબલેન અયં પથવીકમ્પો જાતો, મયાપિ એતેસં સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ સયમેવ પત્તચીવરં આદાય, અસીતિમહાથેરેસુ કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા તિગાવુતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ અન્તરે બહુપુત્તકનિગ્રોધરુક્ખમૂલે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. નિસીદન્તો પન અઞ્ઞતરો પંસુકૂલિકો વિય અનિસીદિત્વા બુદ્ધવેસં ગહેત્વા અસીતિહત્થા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તો નિસીદિ. ઇતિ તસ્મિં ખણે પણ્ણછત્તસકટચક્કકૂટાગારાદિપ્પમાણા બુદ્ધરસ્મિયો ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દન્તિયો વિધાવન્તિયો ચન્દિમસહસ્સસૂરિયસહસ્સઉગ્ગમનકાલો વિય કુરુમાના તં વનન્તરં એકોભાસં અકંસુ. દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનં સિરિયા સમુજ્જલિતતારાગણં વિય ગગનં, સુપુપ્ફિતકમલકુવલયં વિય સલિલં, વનન્તરં વિરોચિત્થ. નિગ્રોધરુક્ખસ્સ નામ ખન્ધો સેતો હોતિ, પત્તાનિ નીલાનિ પક્કાનિ રત્તાનિ. તસ્મિં પન દિવસે સતસાખો નિગ્રોધરુક્ખો સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ.

ઇતિ યા સા અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નોતિ પદસ્સ અત્થં વત્વા, ‘‘ઇદાનિ યથા એસ પબ્બજિતો, યથા ચ અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો. ઇમસ્સ અત્થસ્સ આવિભાવત્થં અભિનીહારતો પટ્ઠાય અયં અનુપુબ્બિકથા કથેતબ્બા’’તિ વુત્તા, સા એવં વેદિતબ્બા.

અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દન્તિ રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ અન્તરે. સત્થારઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં ભગવન્તમેવ પસ્સેય્યન્તિ સચે અહં સત્થારં પસ્સેય્યં, ઇમંયેવ ભગવન્તં પસ્સેય્યં. ન હિ મે ઇતો અઞ્ઞેન સત્થારા ભવિતું સક્કાતિ. સુગતઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં ભગવન્તમેવ પસ્સેય્યન્તિ સચે અહં સમ્માપટિપત્તિયા સુટ્ઠુ ગતત્તા સુગતં નામ પસ્સેય્યં, ઇમંયેવ ભગવન્તં પસ્સેય્યં. ન હિ મે ઇતો અઞ્ઞેન સુગતેન ભવિતું સક્કાતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્ચ વતાહં પસ્સેય્યં ભગવન્તમેવ પસ્સેય્યન્તિ સચે અહં સમ્મા સામઞ્ચ સચ્ચાનિ બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધં નામ પસ્સેય્યં, ઇમંયેવ ભગવન્તં પસ્સેય્યં. ન હિ મે ઇતો અઞ્ઞેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન ભવિતું સક્કાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. એવં દસ્સનેનેવ ‘‘ભગવતિ ‘અયં સત્થા, અયં સુગતો, અયં સમ્માસમ્બુદ્ધો’તિ નિક્કઙ્ખો અહં, આવુસો, અહોસિ’’ન્તિ દીપેતિ. સત્થા મે, ભન્તેતિ ઇદં કિઞ્ચાપિ દ્વે વારે આગતં, તિક્ખત્તું પન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમિના હિ સો ‘‘એવં તિક્ખત્તું સાવકત્તં સાવેસિં, આવુસો’’તિ દીપેતિ.

અજાનઞ્ઞેવાતિ અજાનમાનોવ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. મુદ્ધાપિ તસ્સ વિપતેય્યાતિ યસ્સ અઞ્ઞસ્સ ‘‘અજાનંયેવ જાનામી’’તિ પટિઞ્ઞસ્સ બાહિરકસ્સ સત્થુનો એવં સબ્બચેતસા સમન્નાગતો પસન્નચિત્તો સાવકો એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં કરેય્ય, તસ્સ વણ્ટછિન્નતાલપક્કં વિય ગીવતો મુદ્ધાપિ વિપતેય્ય, સત્તધા પન ફલેય્યાતિ અત્થો. કિં વા એતેન, સચે મહાકસ્સપત્થેરો ઇમિના ચિત્તપ્પસાદેન ઇમં પરમનિપચ્ચકારં મહાસમુદ્દસ્સ કરેય્ય, તત્તકપાલે પક્ખિત્તઉદકબિન્દુ વિય વિલયં ગચ્છેય્ય. સચે ચક્કવાળસ્સ કરેય્ય, થુસમુટ્ઠિ વિય વિકિરેય્ય. સચે સિનેરુપબ્બતસ્સ કરેય્ય, કાકતુણ્ડેન પહટપિટ્ઠમુટ્ઠિ વિય વિદ્ધંસેય્ય. સચે મહાપથવિયા કરેય્ય, વાતાહતભસ્મપુઞ્જો વિય વિકિરેય્ય. એવરૂપોપિ પન થેરસ્સ નિપચ્ચાકારો સત્થુ સુવણ્ણવણ્ણે પાદપિટ્ઠે લોમમત્તમ્પિ વિકોપેતું નાસક્ખિ. તિટ્ઠતુ ચ મહાકસ્સપો, મહાકસ્સપસદિસાનં ભિક્ખૂનં સહસ્સમ્પિ સતસહસ્સમ્પિ નિપચ્ચાકારદસ્સનેન નેવ દસબલસ્સ પાદપિટ્ઠે લોમમત્તમ્પિ વિકોપેતું પંસુકૂલચીવરે વા અંસુમત્તમ્પિ ચાલેતું સક્કોતિ. એવં મહાનુભાવો હિ સત્થા.

તસ્માતિહ તે કસ્સપાતિ યસ્મા અહં જાનન્તો એવ ‘‘જાનામી’’તિ, પસ્સન્તો એવ ચ ‘‘પસ્સામી’’તિ વદામિ, તસ્મા, કસ્સપ, તયા એવં સિક્ખિતબ્બં. તિબ્બન્તિ બહલં મહન્તં. હિરોત્તપ્પન્તિ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતીતિ પઠમતરમેવ ઉપટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ. યો હિ થેરાદીસુ હિરોત્તપ્પં ઉપટ્ઠપેત્વા ઉપસઙ્કમતિ થેરાદયોપિ તં સહિરિકા સઓત્તપ્પા ચ હુત્વા ઉપસઙ્કમન્તીતિ અયમેત્થ આનિસંસો. કુસલૂપસંહિતન્તિ કુસલસન્નિસ્સિતં. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્તાનં તેન ધમ્મેન અટ્ઠિકં કત્વા, તં વા ધમ્મં ‘‘એસ મય્હં અત્થો’’તિ અટ્ઠિં કત્વા. મનસિ કત્વાતિ ચિત્તે ઠપેત્વા. સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વાતિ ચિત્તસ્સ થોકમ્પિ બહિ ગન્તું અદેન્તો સબ્બેન સમન્નાહારચિત્તેન સમન્નાહરિત્વા. ઓહિતસોતોતિ ઠપિતસોતો, ઞાણસોતઞ્ચ પસાદસોતઞ્ચ ઓદહિત્વા મયા દેસિતં ધમ્મં સક્કચ્ચમેવ સુણિસ્સામીતિ એવઞ્હિ તે સિક્ખિતબ્બં. સાતસહગતા ચ મે કાયગતાસતીતિ અસુભેસુ ચેવ આનાપાને ચ પઠમજ્ઝાનવસેન સુખસમ્પયુત્તા કાયગતાસતિ. યો ચ પનાયં તિવિધો ઓવાદો, થેરસ્સ અયમેવ પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ અહોસિ.

સરણોતિ સકિલેસો સઇણો હુત્વા. રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જિન્તિ સદ્ધાદેય્યં ભુઞ્જિં. ચત્તારો હિ પરિભોગા થેય્યપરિભોગો ઇણપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો સામિપરિભોગોતિ. તત્થ દુસ્સીલસ્સ સઙ્ઘમજ્ઝે નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સાપિ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો નામ. કસ્મા? ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અનિસ્સરતાય. સીલવતો અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો ઇણપરિભોગો નામ. સત્તન્નં સેખાનં પરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો નામ. ખીણાસવસ્સ પરિભોગો સામિપરિભોગો નામ. ઇતિ ખીણાસવોવ સામી હુત્વા અનણો પરિભુઞ્જતિ. થેરો અત્તના પુથુજ્જનેન હુત્વા પરિભુત્તપરિભોગં ઇણપરિભોગંયેવ કરોન્તો એવમાહ. અટ્ઠમિયા અઞ્ઞા ઉદપાદીતિ અટ્ઠમે દિવસે અરહત્તફલં ઉપ્પજ્જિ.

અથ ખો, આવુસો, ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્માતિ મગ્ગતો ઓક્કમનં પઠમતરં તંદિવસેયેવ અહોસિ, અરહત્તાધિગમો પચ્છા. દેસનાવારસ્સ પન એવં આગતત્તા અરહત્તાધિગમો પઠમં દીપિતો. કસ્મા પન ભગવા મગ્ગા ઓક્કન્તોતિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમં ભિક્ખું જાતિઆરઞ્ઞિકં જાતિપંસુકૂલિકં જાતિએકાસનિકં કરિસ્સામી’’તિ. તસ્મા ઓક્કમિ.

મુદુકા ખો ત્યાયન્તિ મુદુકા ખો તે અયં. ઇમઞ્ચ પન વાચં ભગવા તં ચીવરં પદુમપુપ્ફવણ્ણેન પાણિના અન્તન્તેન પરામસન્તો આહ. કસ્મા એવમાહાતિ? થેરેન સહ ચીવરં પરિવત્તેતુકામતાય. કસ્મા પરિવત્તેતુકામો જાતોતિ? થેરં અત્તનો ઠાને ઠપેતુકામતાય. થેરો પન યસ્મા ચીવરસ્સ વા પત્તસ્સ વા વણ્ણે કથિતે ‘‘ઇમં તુમ્હાકં ગણ્હથા’’તિવચનં ચારિત્તમેવ, તસ્મા ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ મે, ભન્તે, ભગવા’’તિ આહ. ધારેસ્સસિ પન મે ત્વં, કસ્સપ, સાણાનિ પંસુકૂલાનિ નિબ્બસનાનીતિ, કસ્સપ, ત્વં ઇમાનિ પરિભોગજિણ્ણાનિ પંસુકૂલાનિ પારુપિતું સક્ખિસ્સસીતિ વદતિ. તઞ્ચ ખો ન કાયબલં સન્ધાય, પટિપત્તિપૂરણં પન સન્ધાય એવમાહ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અહં ઇમં ચીવરં પુણ્ણં નામ દાસિં પારુપિત્વા આમકસુસાને છડ્ડિતં તં સુસાનં પવિસિત્વા તુમ્બમત્તેહિ પાણકેહિ સમ્પરિકિણ્ણં તે પાણકે વિધુનિત્વા મહાઅરિયવંસે ઠત્વા અગ્ગહેસિં, તસ્સ મે ઇમં ચીવરં ગહિતદિવસે દસસહસ્સચક્કવાળે મહાપથવી મહાવિરવં વિરવમાના કમ્પિત્થ, આકાસો તટતટાયિ, ચક્કવાળદેવતા સાધુકારમદંસુ, ‘‘ઇમં ચીવરં ગણ્હન્તેન ભિક્ખુના જાતિપંસુકૂલિકેન જાતિઆરઞ્ઞિકેન જાતિએકાસનિકેન જાતિસપદાનચારિકેન ભવિતું વટ્ટતિ, ત્વં ઇમસ્સ ચીવરસ્સ અનુચ્છવિકં કાતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. થેરોપિ અત્તના પઞ્ચન્નં હત્થીનં બલં ધારેતિ, સો તં અતક્કયિત્વા ‘‘અહમેતં પટિપત્તિં પૂરેસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહેન સુગતચીવરસ્સ અનુચ્છવિકં કાતુકામો ‘‘ધારેસ્સામહં, ભન્તે’’તિ આહ. પટિપજ્જિન્તિ પટિપન્નોસ્મિ. એવં પન ચીવરપરિવત્તનં કત્વા ચ થેરેન પારુતચીવરં ભગવા પારુપિ, સત્થુ ચીવરં થેરો. તસ્મિં સમયે મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા ઉન્નદન્તી કમ્પિત્થ.

ભગવતો પુત્તોતિઆદીસુ થેરો ભગવન્તં નિસ્સાય અરિયાય જાતિયા જાતોતિ ભગવતો પુત્તો. ઉરેન વસિત્વા મુખતો નિક્ખન્તઓવાદવસેન પબ્બજ્જાય ચેવ ઉપસમ્પદાય ચ પતિટ્ઠિતત્તા ઓરસો મુખતો જાતો. ઓવાદધમ્મતો જાતત્તા ઓવાદધમ્મેન ચ નિમ્મિતત્તા ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો. ઓવાદધમ્મદાયાદં નવલોકુત્તરધમ્મદાયાદમેવ વા અરહતીતિ ધમ્મદાયાદો . પટિગ્ગહિતાનિ સાણાનિ પંસુકૂલાનીતિ સત્થારા પારુતં પંસુકૂલચીવરં પારુપનત્થાય પટિગ્ગહિતં.

સમ્મા વદમાનો વદેય્યાતિ યં પુગ્ગલં ‘‘ભગવતો પુત્તો’’તિઆદીહિ ગુણેહિ સમ્મા વદમાનો વદેય્ય, મમં તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય, અહં એવરૂપોતિ. એત્તાવતા થેરેન પબ્બજ્જા ચ પરિસોધિતા હોતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – આવુસો, યસ્સ ન ઉપજ્ઝાયો પઞ્ઞાયતિ, ન આચરિયો, કિં સો અનુપજ્ઝાયો અનાચરિયો ન્હાપિતમુણ્ડકો સયંગહિતકાસાવો ‘‘તિત્થિયપક્કન્તકો’’તિ સઙ્ખં ગતો એવં તિગાવુતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગમનં લભતિ, તીહિ ઓવાદેહિ પબ્બજ્જં વા ઉપસમ્પદં વા લભતિ, કાયેન કાયં ચીવરપરિવત્તનં લભતિ? પસ્સ યાવ દુબ્ભાસિતં વચનં થુલ્લનન્દાય ભિક્ખુનિયાતિ. એવં પબ્બજ્જં સોધેત્વા ઇદાનિ છહિ અભિઞ્ઞાહિ સીહનાદં નદિતું અહં ખો, આવુસોતિઆદિમાહ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. એકાદસમં.

૧૨. પરંમરણસુત્તવણ્ણના

૧૫૫. દ્વાદસમે તથાગતોતિ સત્તો. ન હેતં, આવુસો, અત્થસંહિતન્તિ, આવુસો, એતં દિટ્ઠિગતં અત્થસન્નિસ્સિતં ન હોતિ. નાદિબ્રહ્મચરિયકન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પુબ્બભાગપટિપદાપિ ન હોતિ. એતઞ્હિ, આવુસો, અત્થસંહિતન્તિ, આવુસો, એતં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં અત્થસન્નિસ્સિતં. એતં આદિબ્રહ્મચરિયકન્તિ એતં મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિ પુબ્બભાગપટિપદા. દ્વાદસમં.

૧૩. સદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકસુત્તવણ્ણના

૧૫૬. તેરસમે અઞ્ઞાય સણ્ઠહિંસૂતિ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. સદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકન્તિ દ્વે સદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકાનિ અધિગમસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકઞ્ચ પરિયત્તિસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકઞ્ચ. તત્થ –

‘‘ઓભાસે ચેવ ઞાણે ચ, પીતિયા ચ વિકમ્પતિ;

પસ્સદ્ધિયા સુખે ચેવ, યેહિ ચિત્તં પવેધતિ.

‘‘અધિમોક્ખે ચ પગ્ગાહે, ઉપટ્ઠાને ચ કમ્પતિ;

ઉપેક્ખાવજ્જનાય ચેવ, ઉપેક્ખાય ચ નિકન્તિયા.

‘‘ઇમાનિ દસ ઠાનાનિ, પઞ્ઞા યસ્સ પરિચિતા;

ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલો હોતિ, ન ચ સમ્મોહ ગચ્છતી’’તિ. (પટિ. મ. ૨.૭); –

ઇદં વિપસ્સનાઞાણસ્સ ઉપક્કિલેસજાતં અધિગમસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકં નામ. તિસ્સો પન સઙ્ગીતિયો અનારુળ્હં ધાતુકથા આરમ્મણકથા અસુભકથા ઞાણવત્થુકથા વિજ્જાકરણ્ડકોતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કથાવત્થૂહિ પરિબાહિરં ગુળ્હવિનયં ગુળ્હવેસ્સન્તરં ગુળ્હમહોસધં વણ્ણપિટકં અઙ્ગુલિમાલપિટકં રટ્ઠપાલગજ્જિતં આળવકગજ્જિતં વેદલ્લપિટકન્તિ અબુદ્ધવચનં પરિયત્તિસદ્ધમ્મપ્પતિરૂપકં નામ.

જાતરૂપપ્પતિરૂપકન્તિ સુવણ્ણરસવિધાનં આરકૂટમયં સુવણ્ણવણ્ણં આભરણજાતં. છણકાલેસુ હિ મનુસ્સા ‘‘આભરણભણ્ડકં ગણ્હિસ્સામા’’તિ આપણં ગચ્છન્તિ. અથ ને આપણિકા એવં વદન્તિ, ‘‘સચે તુમ્હે આભરણત્થિકા, ઇમાનિ ગણ્હથ. ઇમાનિ હિ ઘનાનિ ચેવ વણ્ણવન્તાનિ ચ અપ્પગ્ઘાનિ ચા’’તિ. તે તેસં સુત્વા, ‘‘કારણં ઇમે વદન્તિ, ઇમાનિ પિળન્ધિત્વા સક્કા નક્ખત્તં કીળિતું, સોભન્તિ ચેવ અપ્પગ્ઘાનિ ચા’’તિ તાનિ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. સુવણ્ણભણ્ડં અવિક્કિયમાનં નિદહિત્વા ઠપેતબ્બં હોતિ. એવં તં જાતરૂપપ્પતિરૂપકે ઉપ્પન્ને અન્તરધાયતિ નામ.

અથ સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં હોતીતિ અધિગમસદ્ધમ્મસ્સ પટિપત્તિસદ્ધમ્મસ્સ પરિયત્તિસદ્ધમ્મસ્સાતિ તિવિધસ્સાપિ સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં હોતિ. પઠમબોધિયઞ્હિ ભિક્ખૂ પટિસમ્ભિદપ્પત્તા અહેસું. અથ કાલે ગચ્છન્તે પટિસમ્ભિદા પાપુણિતું ન સક્ખિંસુ, છળભિઞ્ઞા અહેસું. તતો છ અભિઞ્ઞા પાપુણિતું અસક્કોન્તા તિસ્સો વિજ્જા પાપુણિંસુ. ઇદાનિ કાલે ગચ્છન્તે તિસ્સો વિજ્જા પાપુણિતું અસક્કોન્તા આસવક્ખયમત્તં પાપુણિસ્સન્તિ. તમ્પિ અસક્કોન્તા અનાગામિફલં, તમ્પિ અસક્કોન્તા સકદાગામિફલં, તમ્પિ અસક્કોન્તા સોતાપત્તિફલં. ગચ્છન્તે કાલે સોતાપત્તિફલમ્પિ પત્તું ન સક્ખિસ્સન્તિ. અથ નેસં યદા વિપસ્સના ઇમેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠા આરદ્ધમત્તાવ ઠસ્સતિ, તદા અધિગમસદ્ધમ્મો અન્તરહિતો નામ ભવિસ્સતિ.

પઠમબોધિયઞ્હિ ભિક્ખૂ ચતુન્નં પટિસમ્ભિદાનં અનુચ્છવિકં પટિપત્તિં પૂરયિંસુ. ગચ્છન્તે કાલે તં અસક્કોન્તા છન્નં અભિઞ્ઞાનં, તમ્પિ અસક્કોન્તા તિસ્સન્નં વિજ્જાનં, તમ્પિ અસક્કોન્તા અરહત્તફલમત્તસ્સ. ગચ્છન્તે પન કાલે અરહત્તસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપત્તિં પૂરેતું અસક્કોન્તા અનાગામિફલસ્સ અનુચ્છવિકં પટિપત્તિં પૂરેસ્સન્તિ, તમ્પિ અસક્કોન્તા સકદાગામિફલસ્સ, તમ્પિ અસક્કોન્તા સોતાપત્તિફલસ્સ. યદા પન સોતાપત્તિફલસ્સપિ અનુચ્છવિકં પટિપદં પૂરેતું અસક્કોન્તા સીલપારિસુદ્ધિમત્તેવ ઠસ્સન્તિ, તદા પટિપત્તિસદ્ધમ્મો અન્તરહિતો નામ ભવિસ્સતિ.

યાવ પન તેપિટકં બુદ્ધવચનં વત્તતિ, ન તાવ સાસનં અન્તરહિતન્તિ વત્તું વટ્ટતિ. તિટ્ઠન્તુ તીણિ વા, અભિધમ્મપિટકે અન્તરહિતે ઇતરેસુ દ્વીસુ તિટ્ઠન્તેસુપિ અન્તરહિતન્તિ ન વત્તબ્બમેવ. દ્વીસુ અન્તરહિતેસુ વિનયપિટકમત્તે ઠિતેપિ, તત્રાપિ ખન્ધકપરિવારેસુ અન્તરહિતેસુ ઉભતોવિભઙ્ગમત્તે, મહાવિનયે અન્તરહિતે દ્વીસુ પાતિમોક્ખેસુ વત્તમાનેસુપિ સાસનં અનન્તરહિતમેવ. યદા પન દ્વે પાતિમોક્ખા અન્તરધાયિસ્સન્તિ, અથ પરિયત્તિસદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં ભવિસ્સતિ. તસ્મિં અન્તરહિતે સાસનં અન્તરહિતં નામ હોતિ. પરિયત્તિયા હિ અન્તરહિતાય પટિપત્તિ અન્તરધાયતિ, પટિપત્તિયા અન્તરહિતાય અધિગમો અન્તરધાયતિ. કિં કારણા? અયઞ્હિ પરિયત્તિ પટિપત્તિયા પચ્ચયો હોતિ, પટિપત્તિ અધિગમસ્સ. ઇતિ પટિપત્તિતોપિ પરિયત્તિમેવ પમાણં.

નનુ ચ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કપિલો નામ અનારાધકભિક્ખુ ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ બીજનિં ગહેત્વા આસને નિસિન્નો ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં વત્તન્તા’’તિ પુચ્છિ, અથ તસ્સ ભયેન યેસમ્પિ પાતિમોક્ખો વત્તતિ, તેપિ ‘‘મયં વત્તામા’’તિ અવત્વા ‘‘ન વત્તામા’’તિ વદિંસુ, સો બીજનિં ઠપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના ગતો, તદા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસનં ઓસક્કિતન્તિ? કિઞ્ચાપિ ઓસક્કિતં, પરિયત્તિ પન એકન્તેનેવ પમાણં. યથા હિ મહતો તળાકસ્સ પાળિયા થિરાય ઉદકં ન ઠસ્સતીતિ ન વત્તબ્બં, ઉદકે સતિ પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ ન પુપ્ફિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બં, એવમેવ મહાતળાકસ્સ થિરપાળિસદિસે તેપિટકે બુદ્ધવચને સતિ મહાતળાકે ઉદકસદિસા પટિપત્તિપૂરકા કુલપુત્તા નત્થીતિ ન વત્તબ્બા, તેસુ સતિ મહાતળાકે પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ વિય સોતાપન્નાદયો અરિયપુગ્ગલા નત્થીતિ ન વત્તબ્બાતિ એવં એકન્તતો પરિયત્તિયેવ પમાણં.

પથવીધાતૂતિ દ્વે સતસહસ્સાનિ ચત્તારિ ચ નહુતાનિ બહલા મહાપથવી. આપોધાતૂતિ પથવિતો પટ્ઠાય યાવ સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકા ઉગ્ગતં કપ્પવિનાસકં ઉદકં. તેજોધાતૂતિ પથવિતો પટ્ઠાય યાવ આભસ્સરબ્રહ્મલોકા ઉગ્ગતો કપ્પવિનાસકો અગ્ગિ. વાયોધાતૂતિ પથવિતો પટ્ઠાય યાવ વેહપ્ફલબ્રહ્મલોકા ઉગ્ગતો કપ્પવિનાસકો વાયુ. એતેસુ હિ એકધમ્મોપિ સત્થુ સાસનં અન્તરધાપેતું ન સક્કોતિ, તસ્મા એવમાહ. ઇધેવ તે ઉપ્પજ્જન્તીતિ લોહતો લોહખાદકં મલં વિય ઇમસ્મિં મય્હંયેવ સાસને તે ઉપ્પજ્જન્તિ. મોઘપુરિસાતિ તુચ્છપુરિસા.

આદિકેનેવ ઓપિલવતીતિ એત્થ આદિકેનાતિ આદાનેન ગહણેન. ઓપિલવતીતિ નિમુજ્જતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ઉદકચરા નાવા ભણ્ડં ગણ્હન્તી નિમુજ્જતિ, એવં પરિયત્તિઆદીનં પૂરણેન સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનં ન હોતિ. પરિયત્તિયા હિ હાયમાનાય પટિપત્તિ હાયતિ, પટિપત્તિયા હાયમાનાય અધિગમો હાયતિ. પરિયત્તિયા પૂરયમાનાય પરિયત્તિધરા પુગ્ગલા પટિપત્તિં પૂરેન્તિ, પટિપત્તિપૂરકા અધિગમં પૂરેન્તિ. ઇતિ નવચન્દો વિય પરિયત્તિયાદીસુ વડ્ઢમાનાસુ મય્હં સાસનં વડ્ઢતિ યેવાતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ યેહિ ધમ્મેહિ સદ્ધમ્મસ્સ અન્તરધાનઞ્ચેવ ઠિતિ ચ હોતિ, તે દસ્સેન્તો પઞ્ચ ખોતિઆદિમાહ. તત્થ ઓક્કમનીયાતિ અવક્કમનીયા, હેટ્ઠાગમનીયાતિ અત્થો. સત્થરિ અગારવાતિઆદીસુ અગારવાતિ ગારવરહિતા. અપ્પતિસ્સાતિ અપ્પતિસ્સયા અનીચવુત્તિકા. તત્થ યો ચેતિયઙ્ગણં આરોહન્તો છત્તં ધારેતિ, ઉપાહનં ધારેતિ, અઞ્ઞતો ઓલોકેત્વા કથં કથેન્તો ગચ્છતિ, અયં સત્થરિ અગારવો નામ.

યો ધમ્મસ્સવનસ્સ કાલે સઙ્ઘુટ્ઠે દહરસામણેરેહિ પરિવારિતો નિસીદતિ, અઞ્ઞાનિ વા નવકમ્માદીનિ કરોતિ, ધમ્મસ્સવનગ્ગે નિસિન્નો નિદ્દાયતિ, વિક્ખિત્તો વા અઞ્ઞં કથેન્તો નિસીદતિ, અયં ધમ્મે અગારવો નામ.

યો થેરુપટ્ઠાનં ગન્ત્વા, અવન્દિત્વા નિસીદતિ, હત્થપલ્લત્થિકં દુસ્સપલ્લત્થિકં કરોતિ, અઞ્ઞં વા પન હત્થપાદકુક્કુચ્ચં કરોતિ, વુડ્ઢાનં સન્તિકે અનજ્ઝિટ્ઠો કથેતિ, અયં સઙ્ઘે અગારવો નામ.

તિસ્સો પન સિક્ખા અપૂરેન્તોવ સિક્ખાય અગારવો નામ હોતિ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો અનિબ્બત્તેન્તો તાસં વા પન નિબ્બત્તનત્થાય પયોગં અકરોન્તો સમાધિસ્મિં અગારવો નામ. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપલ્લાસેનેવ વેદિતબ્બોતિ. તેરસમં.

કસ્સપસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.