૪. ચતુત્થવગ્ગો

૧. ચતુધાતુસુત્તવણ્ણના

૧૧૪. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે પથવીધાતૂતિ પતિટ્ઠાધાતુ. આપોધાતૂતિ આબન્ધનધાતુ. તેજોધાતૂતિ પરિપાચનધાતુ. વાયોધાતૂતિ વિત્થમ્ભનધાતુ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન વીસતિકોટ્ઠાસાદિવસેન એતા કથેતબ્બા. પઠમં.

૨. પુબ્બેસમ્બોધસુત્તવણ્ણના

૧૧૫. દુતિયે અયં પથવીધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં પથવીધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં કાયં અબ્ભુન્નામેત્વા ઉદરં પસારેત્વા, ‘‘ઇધ મે અઙ્ગુલં પવેસિતું વાયમથા’’તિ વા હત્થં પસારેત્વા, ‘‘ઇમં નામેતું વાયમથા’’તિ વા વદતિ, એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો. અનિચ્ચાતિઆદીસુ હુત્વા અભાવાકારેન અનિચ્ચા, પટિપીળનાકારેન દુક્ખા, સભાવવિગમાકારેન વિપરિણામધમ્મા. અયં પથવીધાતુયા આદીનવોતિ યેન આકારેન સા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયમાકારો પથવીધાતુયા આદીનવોતિ અત્થો. છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનન્તિ નિબ્બાનં આગમ્મ પથવીધાતુયા છન્દરાગો વિનીયતિ ચેવ પહીયતિ ચ, તસ્મા નિબ્બાનમસ્સા નિસ્સરણં.

અયં આપોધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં આપોધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં અઞ્ઞં આપોધાતુયા ઉપદ્દુતં દિસ્વા, ‘‘કિં અયં નિપન્નકાલતો પટ્ઠાય પસ્સાવટ્ઠાનાભિમુખો નિક્ખમતિ ચેવ પવિસતિ ચ, અપ્પમત્તકમ્પિસ્સ કમ્મં કરોન્તસ્સ સેદતિન્તં વત્થં પીળેતબ્બતાકારં પાપુણાતિ, અનુમોદનમત્તમ્પિ કથેન્તસ્સ તાલવણ્ટં ગણ્હિતબ્બં હોતિ, મયં પન સાયં નિપન્ના પાતોવ ઉટ્ઠહામ, માસપુણ્ણઘટો વિય નો સરીરં, મહાકમ્મં કરોન્તાનં સેદમત્તમ્પિ નો ન ઉપ્પજ્જતિ, અસનિસદ્દેન વિય ધમ્મં કથેન્તાનં સરીરે ઉસુમાકારમત્તમ્પિ નો નત્થી’’તિ એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો.

અયં તેજોધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં તેજોધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં સીતગહણિકે દિસ્વા, ‘‘કિં ઇમે કિઞ્ચિદેવ યાગુભત્તખજ્જમત્તં અજ્ઝોહરિત્વા થદ્ધકુચ્છિનો નિસીદિત્વા સબ્બરત્તિં અઙ્ગારકટાહં પરિયેસન્તિ, ફુસિતમત્તેસુપિ સરીરે પતિતેસુ અઙ્ગારકટાહં ઓત્થરિત્વા પારુપિત્વાવ નિપજ્જન્તિ? મયં પન અતિથદ્ધમ્પિ મંસં વા પૂવં વા ખાદામ, કુચ્છિપૂરં ભત્તં ભુઞ્જામ, તાવદેવ નો સબ્બં ફેણપિણ્ડો વિય વિલીયતિ, સત્તાહવદ્દલિકાય વત્તમાનાય સરીરે સીતાનુદહનમત્તમ્પિ નો નત્થી’’તિ એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો.

અયં વાયોધાતુયા અસ્સાદોતિ અયં વાયોધાતુનિસ્સયો અસ્સાદો. સ્વાયં અઞ્ઞે વાતભીરુકે દિસ્વા, ‘‘ઇમેસં અપ્પમત્તકમ્પિ કમ્મં કરોન્તાનં અનુમોદનમત્તમ્પિ કથેન્તાનં સરીરં વાતો વિજ્ઝતિ, ગાવુતમત્તમ્પિ અદ્ધાનં ગતાનં હત્થપાદા સીદન્તિ, પિટ્ઠિ રુજ્જતિ, કુચ્છિવાતસીસવાતકણ્ણવાતાદીહિ નિચ્ચુપદ્દુતા તેલફાણિતાદીનિ વાતભેસજ્જાનેવ કરોન્તા અતિનામેન્તિ, અમ્હાકં પન મહાકમ્મં કરોન્તાનમ્પિ તિયામરત્તિં ધમ્મં કથેન્તાનમ્પિ એકદિવસેનેવ દસ યોજનાનિ ગચ્છન્તાનમ્પિ હત્થપાદસંસીદનમત્તં વા પિટ્ઠિરુજ્જનમત્તં વા ન હોતી’’તિ, એવં પવત્તાનં વસેન વેદિતબ્બો. એવં પવત્તા હિ એતા ધાતુયો અસ્સાદેન્તિ નામ.

અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન અઞ્ઞાસિં. અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ ઉત્તરવિરહિતં સબ્બસેટ્ઠં સમ્મા સામઞ્ચ બોધિં, અથ વા પસત્થં સુન્દરઞ્ચ બોધિં. બોધીતિ રુક્ખોપિ મગ્ગોપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ. ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો’’તિ (મહાવ. ૧; ઉદા. ૧) ચ ‘‘અન્તરા ચ બોધિં અન્તરા ચ ગય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૧; મ.નિ. ૧.૨૮૫) ચ આગતટ્ઠાનેસુ હિ રુક્ખો બોધીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) આગતટ્ઠાને મગ્ગો. ‘‘પપ્પોતિ બોધિં વરભૂરિમેધસો’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૧૭) આગતટ્ઠાને સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ‘‘પત્વાન બોધિં અમતં અસઙ્ખત’’ન્તિ આગતટ્ઠાને નિબ્બાનં. ઇધ પન ભગવતો અરહત્તમગ્ગો અધિપ્પેતો.

સાવકાનં અરહત્તમગ્ગો અનુત્તરા બોધિ હોતિ, ન હોતીતિ? ન હોતિ. કસ્મા? અસબ્બગુણદાયકત્તા. તેસઞ્હિ કસ્સચિ અરહત્તમગ્ગો અરહત્તફલમેવ દેતિ, કસ્સચિ તિસ્સો વિજ્જા, કસ્સચિ છ અભિઞ્ઞા, કસ્સચિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, કસ્સચિ સાવકપારમીઞાણં. પચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ પચ્ચેકબોધિઞાણમેવ દેતિ. બુદ્ધાનં પન સબ્બગુણસમ્પત્તિં દેતિ અભિસેકો વિય રઞ્ઞો સબ્બલોકિસ્સરિયભાવં. તસ્મા અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિપિ અનુત્તરા બોધિ ન હોતિ.

અભિસમ્બુદ્ધોતિ પચ્ચઞ્ઞાસિન્તિ ‘‘અભિસમ્બુદ્ધો અહં પત્તો પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો’’તિ એવં પટિજાનિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદીતિ અધિગતગુણદસ્સનસમત્થં પચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ મે ઉદપાદિ. અકુપ્પા મે વિમુત્તીતિ ‘‘અયં મય્હં અરહત્તફલવિમુત્તિ અકુપ્પા’’તિ એવં ઞાણં ઉદપાદિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ અકુપ્પતા વેદિતબ્બા કારણતો ચ આરમ્મણતો ચ. સા હિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ સમુચ્છિન્નકિલેસાનં પુન અનિવત્તનતાય કારણતોપિ અકુપ્પા, અકુપ્પધમ્મં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તતાય આરમ્મણતોપિ અકુપ્પા. અન્તિમાતિ પચ્છિમા. નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ ઇદાનિ પુન અઞ્ઞો ભવો નામ નત્થીતિ.

ઇમસ્મિં સુત્તે ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથિતાનિ. કથં? ચતૂસુ હિ ધાતૂસુ અસ્સાદો સમુદયસચ્ચં, આદીનવો દુક્ખસચ્ચં, નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનનો મગ્ગો મગ્ગસચ્ચં. વિત્થારવસેનપિ કથેતું વટ્ટતિયેવ. એત્થ હિ યં પથવીધાતું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં પથવીધાતુયા અસ્સાદોતિ પહાનપટિવેધો સમુદયસચ્ચં. યા પથવીધાતુ અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં પથવીધાતુયા, આદીનવોતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધો દુક્ખસચ્ચં. યો પથવીધાતુયા છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં પથવીધાતુયા નિસ્સરણન્તિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધો નિરોધસચ્ચં. યા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાચા કમ્મન્તો આજીવો વાયામો સતિ સમાધિ, અયં ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચન્તિ. દુતિયં.

૩. અચરિંસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. તતિયે અચરિન્તિ ઞાણચારેન અચરિં, અનુભવનચારેનાતિ અત્થો. યાવતાતિ યત્તકો. તતિયં.

૪. નોચેદંસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. ચતુત્થે નિસ્સટાતિઆદીનિ આદિતો વુત્તપટિસેધેન યોજેત્વા ‘‘ન નિસ્સટા, ન વિસંયુત્તા, ન વિપ્પમુત્તા, ન વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરિંસૂ’’તિ એવં વેદિતબ્બાનિ. દુતિયનયે વિમરિયાદિકતેનાતિ નિમ્મરિયાદિકતેન. તત્થ દુવિધા મરિયાદા કિલેસમરિયાદા વટ્ટમરિયાદાતિ. તત્થ ચ યસ્સ ઉપડ્ઢા કિલેસા પહીના, ઉપડ્ઢા અપ્પહીના, વટ્ટં વા પન ઉપડ્ઢં પહીનં, ઉપડ્ઢં અપ્પહીનં, તસ્સ ચિત્તં પહીનકિલેસે વા વટ્ટં વા સન્ધાય વિમરિયાદિકતં, અપ્પહીનકિલેસે વા વટ્ટં વા સન્ધાય ન વિમરિયાદિકતં. ઇધ પન ઉભયસ્સાપિ પહીનત્તા ‘‘વિમરિયાદિકતેન ચેતસા’’તિ વુત્તં, મરિયાદં અકત્વા ઠિતેન અતિક્કન્તમરિયાદેન ચેતસાતિ અત્થો. ઇતિ તીસુપિ ઇમેસુ સુત્તેસુ ચતુસચ્ચમેવ કથિતં. ચતુત્થં.

૫. એકન્તદુક્ખસુત્તવણ્ણના

૧૧૮. પઞ્ચમે એકન્તદુક્ખાતિ અતિક્કમિત્વા ઠિતસ્સ તત્તકારો વિય એકન્તેનેવ દુક્ખા. દુક્ખાનુપતિતાતિ દુક્ખેન અનુપતિતા. દુક્ખાવક્કન્તાતિ દુક્ખેન ઓક્કન્તા ઓતિણ્ણા. સુખાતિ સુખવેદનાય પચ્ચયભૂતા. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં સુત્તે દુક્ખલક્ખણં કથિતં. પઞ્ચમં.

૬-૧૦. અભિનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૯-૧૨૩. છટ્ઠસત્તમેસુ વિવટ્ટં, અવસાને તીસુ ચતુસચ્ચમેવાતિ. છટ્ઠાદીનિ.

ચતુત્થો વગ્ગો.

ધાતુસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.