૫. નગરસુત્તવણ્ણના

૬૫. પઞ્ચમે નામરૂપે ખો સતિ વિઞ્ઞાણન્તિ એત્થ ‘‘સઙ્ખારેસુ સતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ચ ‘‘અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા’’તિ ચ વત્તબ્બં ભવેય્ય, તદુભયમ્પિ ન વુત્તં. કસ્મા? અવિજ્જાસઙ્ખારા હિ તતિયો ભવો, તેહિ સદ્ધિં અયં વિપસ્સના ન ઘટીયતિ. મહાપુરિસો હિ પચ્ચુપ્પન્નપઞ્ચવોકારવસેન અભિનિવિટ્ઠોતિ.

નનુ ચ અવિજ્જાસઙ્ખારેસુ અદિટ્ઠેસુ ન સક્કા બુદ્ધેન ભવિતુન્તિ. સચ્ચં ન સક્કા, ઇમિના પન તે ભવઉપાદાનતણ્હાવસેન દિટ્ઠાવ. તસ્મા યથા નામ ગોધં અનુબન્ધન્તો પુરિસો તં કૂપં પવિટ્ઠં દિસ્વા ઓતરિત્વા પવિટ્ઠટ્ઠાનં ખણિત્વા ગોધં ગહેત્વા પક્કમેય્ય, ન પરભાગં ખનેય્ય, કસ્મા? કસ્સચિ નત્થિતાય. એવં મહાપુરિસોપિ ગોધં અનુબન્ધન્તો પુરિસો વિય બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નો જરામરણતો પટ્ઠાય ‘‘ઇમસ્સ અયં પચ્ચયો, ઇમસ્સ અયં પચ્ચયો’’તિ પરિયેસન્તો યાવ નામરૂપધમ્માનં પચ્ચયં દિસ્વા તસ્સપિ પચ્ચયં પરિયેસન્તો વિઞ્ઞાણમેવ અદ્દસ. તતો ‘‘એત્તકો પઞ્ચવોકારભવવસેન સમ્મસનચારો’’તિ વિપસ્સનં પટિનિવત્તેસિ, પરતો તુચ્છકૂપસ્સ અભિન્નટ્ઠાનં વિય અવિજ્જાસઙ્ખારદ્વયં અત્થિ, તદેતં હેટ્ઠા વિપસ્સનાય ગહિતત્તા પાટિયેક્કં સમ્મસનૂપગં ન હોતીતિ ન અગ્ગહેસિ.

પચ્ચુદાવત્તતીતિ પટિનિવત્તતિ. કતમં પનેત્થ વિઞ્ઞાણં પચ્ચુદાવત્તતીતિ? પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમ્પિ વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણમ્પિ. તત્થ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં પચ્ચયતો પટિનિવત્તતિ, વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણં આરમ્મણતો. ઉભયમ્પિ નામરૂપં નાતિક્કમતિ, નામરૂપતો પરં ન ગચ્છતિ. એત્તાવતા જાયેથ વાતિઆદીસુ વિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ પચ્ચયે હોન્તે, નામરૂપે વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયે હોન્તે, દ્વીસુપિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેસુ હોન્તેસુ એત્તકેન જાયેથ વા ઉપપજ્જેથ વા. ઇતો હિ પરં કિમઞ્ઞં જાયેથ વા ઉપપજ્જેથ વા, નનુ એતદેવ જાયતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચાતિ?

એવં સદ્ધિં અપરાપરચુતિપટિસન્ધીહિ પઞ્ચ પદાનિ દસ્સેત્વા પુન તં એત્તાવતાતિ વુત્તમત્થં નિય્યાતેન્તો યદિદં નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ વત્વા તતો પરં અનુલોમપચ્ચયાકારવસેન વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપમૂલકં આયતિજરામરણં દસ્સેતું નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિઆદિમાહ.

અઞ્જસન્તિ મગ્ગસ્સેવ વેવચનં. ઉદ્ધાપવન્તન્તિ આપતો ઉગ્ગતત્તા ઉદ્ધાપન્તિ લદ્ધવોહારેન પાકારવત્થુના સમન્નાગતં. રમણીયન્તિ સમન્તા ચતુન્નં દ્વારાનં અબ્ભન્તરે ચ નાનાભણ્ડાનં સમ્પત્તિયા રમણીયં. માપેહીતિ મહાજનં પેસેત્વા વાસં કારેહિ. માપેય્યાતિ વાસં કારેય્ય. કારેન્તો ચ પઠમં અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો પેસેત્વા ‘‘સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ પઞ્ચકુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ પઞ્ચપઞ્ઞાસકુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ તિંસ કુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરં કુલસહસ્સં પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ એકાદસનહુતાનિ કુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ ચતુરાસીતિકુલસહસ્સાનિ પેસેય્ય. પુન ‘‘સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ પુચ્છિતે, ‘‘મહારાજ, કિં વદેસિ? મહન્તં નગરં અસમ્બાધં, ઇમિના નયેન કુલાનિ પેસેત્વા ન સક્કા પૂરેતું, ભેરિં પન ચરાપેત્વા ‘અમ્હાકં નગરં ઇમાય ચ ઇમાય ચ સમ્પત્તિયા સમ્પન્નં, યે તત્થ વસિતુકામા, યથાસુખં ગચ્છન્તુ, ઇમઞ્ચિમઞ્ચ પરિહારં લભિસ્સન્તી’તિ નગરસ્સ ચેવ વણ્ણં લોકસ્સ ચ પરિહારલાભં ઘોસાપેથા’’તિ વદેય્ય. સો એવં કરેય્ય. તતો મનુસ્સા નગરગુણઞ્ચેવ પરિહારલાભઞ્ચ સુત્વા સબ્બદિસાહિ સમોસરિત્વા નગરં પૂરેય્યું. તં અપરેન સમયેન ઇદ્ધઞ્ચેવ અસ્સ ફીતઞ્ચ. તં સન્ધાય તદસ્સ નગરં અપરેન સમયેન ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચાતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં સુભિક્ખં. ફીતન્તિ સબ્બસમ્પત્તીહિ પુપ્ફિતં. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહૂહિ ઞાતબ્બં, બહુજનાનં હિતં વા. ‘‘બહુજન’’ન્તિપિ પાઠો. આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ મનુસ્સેહિ આકિણ્ણં નિરન્તરં ફુટ્ઠં. વુડ્ઢિવેપુલ્લપ્પત્તન્તિ વુડ્ઢિપ્પત્તઞ્ચેવ વેપુલ્લપ્પત્તઞ્ચ, સેટ્ઠભાવઞ્ચેવ વિપુલભાવઞ્ચ પત્તં, દસસહસ્સચક્કવાળે અગ્ગનગરં જાતન્તિ અત્થો.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – અરઞ્ઞપવને ચરમાનપુરિસો વિય હિ દીપઙ્કરપાદમૂલતો પટ્ઠાય પારમિયો પૂરયમાનો મહાપુરિસો દટ્ઠબ્બો, તસ્સ પુરિસસ્સ પુબ્બકેહિ મનુસ્સેહિ અનુયાતમગ્ગદસ્સનં વિય મહાસત્તસ્સ અનુપુબ્બેન બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ પુબ્બભાગે અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વિપસ્સનામગ્ગસ્સ દસ્સનં, પુરિસસ્સ તં એકપદિકમગ્ગં અનુગચ્છતો અપરભાગે મહામગ્ગદસ્સનં વિય મહાસત્તસ્સ ઉપરિવિપસ્સનાય ચિણ્ણન્તે લોકુત્તરમગ્ગદસ્સનં, પુરિસસ્સ તેનેવ મગ્ગેન ગચ્છતો પુરતો નગરદસ્સનં વિય તથાગતસ્સ નિબ્બાનનગરદસ્સનં, બહિનગરં પનેત્થ અઞ્ઞેન દિટ્ઠં, અઞ્ઞેન મનુસ્સવાસં કતં, નિબ્બાનનગરં સત્થા સયમેવ પસ્સિ, સયં વાસમકાસિ. તસ્સ પુરિસસ્સ ચતુન્નં દ્વારાનં દિટ્ઠકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતુન્નં મગ્ગાનં દિટ્ઠકાલો, તસ્સ ચતૂહિ દ્વારેહિ નગરં પવિટ્ઠકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતૂહિ મગ્ગેહિ નિબ્બાનં પવિટ્ઠકાલો, તસ્સ નગરબ્ભન્તરે ભણ્ડવવત્થાનકાલો વિય તથાગતસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણેન પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મવવત્થાનકાલો. નગરસ્સ અગારકરણત્થં કુલપરિયેસનકાલો વિય સત્થુ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય વેનેય્યસત્તે વોલોકનકાલો, તેન પુરિસેન યાચિતસ્સ રઞ્ઞો એકં મહાકુટુમ્બિકં દિટ્ઠકાલો વિય મહાબ્રહ્મુના યાચિતસ્સ ભગવતો અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરં દિટ્ઠકાલો, રઞ્ઞો મહાકુટુમ્બિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘નગરવાસં કરોહી’’તિ પહિતકાલો વિય ભગવતો એકસ્મિં પચ્છાભત્તે અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા આસાળ્હિપુણ્ણમદિવસે બારાણસિયં ઇસિપતનં પવિસિત્વા થેરં કાયસક્ખિં કત્વા ધમ્મં દેસિતકાલો, મહાકુટુમ્બિકેન અટ્ઠારસ પુરિસકોટિયો ગહેત્વા નગરં અજ્ઝાવુટ્ઠકાલો વિય તથાગતેન ધમ્મચક્કે પવત્તિતે થેરસ્સ અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતકાલો, એવં નિબ્બાનનગરં પઠમં આવાસિતં, તતો સમ્પુણ્ણં નગરન્તિ પુચ્છિત્વા ન તાવાતિ વુત્તે પઞ્ચ કુલાનિ આદિં કત્વા યાવ ચતુરાસીતિકુલસહસ્સપેસનં વિય તથાગતસ્સ પઞ્ચમદિવસતો પટ્ઠાય અનત્તલક્ખણસુત્તાદીનિ દેસેત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે આદિં કત્વા યસપમુખા પઞ્ચપણ્ણાસ કુલપુત્તા, તિંસ ભદ્દવગ્ગિયા, સહસ્સપુરાણજટિલા, બિમ્બિસારપમુખાનિ એકાદસપુરિસનહુતાનિ, તિરોકુટ્ટાનુમોદને ચતુરાસીતિસહસ્સાનીતિ એત્તકસ્સ જનસ્સ અરિયમગ્ગં ઓતારેત્વા નિબ્બાનનગરં પેસિતકાલો, અથ તેન નયેન નગરે અપૂરિયમાને ભેરિં ચરાપેત્વા નગરસ્સ વણ્ણઘોસનં કુલાનં પરિહારલાભઘોસનં વિય ચ માસસ્સ અટ્ઠ દિવસે તત્થ તત્થ નિસીદિત્વા ધમ્મકથિકાનં નિબ્બાનવણ્ણસ્સ ચેવ નિબ્બાનપ્પત્તાનં જાતિકન્તારાદિનિત્થરણાનિસંસસ્સ ચ ઘોસનં, તતો સબ્બદિસાહિ આગન્ત્વા મનુસ્સાનં નગરસમોસરણં વિય તત્થ તત્થ ધમ્મકથં સુત્વા તતો તતો નિક્ખમિત્વા પબ્બજ્જં આદિં કત્વા અનુલોમપટિપદં પટિપન્નાનં અપરિમાણાનં કુલપુત્તાનં નિબ્બાનસમોસરણં દટ્ઠબ્બં.

પુરાણં મગ્ગન્તિ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં. અયઞ્હિ અરિયમગ્ગો પવારણસુત્તે (સં. નિ. ૧.૨૧૫) અવત્તમાનકટ્ઠેન ‘‘અનુપ્પન્નમગ્ગો’’તિ વુત્તો, ઇમસ્મિં સુત્તે અવળઞ્જનટ્ઠેન ‘‘પુરાણમગ્ગો’’તિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સકલસાસનં. ઇદ્ધન્તિ ઝાનસ્સાદેન સમિદ્ધં સુભિક્ખં. ફીતન્તિ અભિઞ્ઞાભરણેહિ પુપ્ફિતં. વિત્થારિકન્તિ વિત્થિણ્ણં. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહુજનવિઞ્ઞેય્યં. યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ યાવ દસસહસ્સચક્કવાળે દેવમનુસ્સેહિ પરિચ્છેદો અત્થિ, એતસ્મિં અન્તરે સુપ્પકાસિતં સુદેસિતં તથાગતેનાતિ. પઞ્ચમં.