૭. મહાવગ્ગો

૧. અસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના

૬૧. મહાવગ્ગસ્સ પઠમે અસ્સુતવાતિ ખન્ધધાતુઆયતનપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયરહિતો. પુથુજ્જનોતિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદિકારણેહિ પુથુજ્જનો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના’’તિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. અપિચ પુથૂનં ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જનો, પુથુ વા અયં વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ દ્વીહિપિ પદેહિ યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. (મહાનિ. ૯૪); –

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો ગહિતો. ઇમસ્મિન્તિ પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચક્ખકાયં દસ્સેતિ. ચાતુમહાભૂતિકસ્મિન્તિ ચતુમહાભૂતકાયે ચતુમહાભૂતેહિ નિબ્બત્તે ચતુમહાભૂતમયેતિ અત્થો. નિબ્બિન્દેય્યાતિ ઉક્કણ્ઠેય્ય. વિરજ્જેય્યાતિ ન રજ્જેય્ય. વિમુચ્ચેય્યાતિ મુચ્ચિતુકામો ભવેય્ય. આચયોતિ વુડ્ઢિ. અપચયોતિ પરિહાનિ. આદાનન્તિ નિબ્બત્તિ. નિક્ખેપનન્તિ ભેદો.

તસ્માતિ યસ્મા ઇમે ચત્તારો વુડ્ઢિહાનિનિબ્બત્તિભેદા પઞ્ઞાયન્તિ, તસ્મા તંકારણાતિ અત્થો. ઇતિ ભગવા ચાતુમહાભૂતિકે કાયે રૂપં પરિગ્ગહેતું અયુત્તરૂપં કત્વા અરૂપં પરિગ્ગહેતું યુત્તરૂપં કરોતિ. કસ્મા? તેસઞ્હિ ભિક્ખૂનં રૂપસ્મિં ગાહો બલવા અધિમત્તો, તેન તેસં રૂપે ગાહસ્સ પરિગ્ગહેતબ્બરૂપતં દસ્સેત્વા નિક્કડ્ઢન્તો અરૂપે પતિટ્ઠાપનત્થં એવમાહ.

ચિત્તન્તિઆદિ સબ્બં મનાયતનસ્સેવ નામં. તઞ્હિ ચિત્તવત્થુતાય ચિત્તગોચરતાય સમ્પયુત્તધમ્મચિત્તતાય ચ ચિત્તં, મનનટ્ઠેન મનો, વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. નાલન્તિ ન સમત્થો. અજ્ઝોસિતન્તિ તણ્હાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહિતં. મમાયિતન્તિ તણ્હામમત્તેન મમ ઇદન્તિ ગહિતં. પરામટ્ઠન્તિ દિટ્ઠિયા પરામસિત્વા ગહિતં. એતં મમાતિ તણ્હાગાહો, તેન અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતં ગહિતં હોતિ. એસોહમસ્મીતિ માનગાહો, તેન નવ માના ગહિતા હોન્તિ. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિગાહો, તેન દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ગહિતા હોન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા એવં દીઘરત્તં ગહિતં, તસ્મા નિબ્બિન્દિતું ન સમત્થો.

વરં, ભિક્ખવેતિ ઇદં કસ્મા આહ? પઠમઞ્હિ તેન રૂપં પરિગ્ગહેતું અયુત્તરૂપં કતં, અરૂપં યુત્તરૂપં, અથ ‘‘તેસં ભિક્ખૂનં રૂપતો ગાહો નિક્ખમિત્વા અરૂપં ગતો’’તિ ઞત્વા તં નિક્કડ્ઢિતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ અત્તતો ઉપગચ્છેય્યાતિ અત્તાતિ ગણ્હેય્ય. ભિય્યોપીતિ વસ્સસતતો ઉદ્ધમ્પિ. કસ્મા પન ભગવા એવમાહ? કિં અતિરેકવસ્સસતં તિટ્ઠમાનં રૂપં નામ અત્થિ? નનુ પઠમવયે પવત્તં રૂપં મજ્ઝિમવયં ન પાપુણાતિ, મજ્ઝિમવયે પવત્તં પચ્છિમવયં, પુરેભત્તે પવત્તં પચ્છાભત્તં, પચ્છાભત્તે પવત્તં પઠમયામં, પઠમયામે પવત્તં મજ્ઝિમયામં, મજ્ઝિમયામે પવત્તં પચ્છિમયામં ન પાપુણાતિ? તથા ગમને પવત્તં ઠાનં, ઠાને પવત્તં નિસજ્જં, નિસજ્જાય પવત્તં સયનં ન પાપુણાતિ. એકઇરિયાપથેપિ પાદસ્સ ઉદ્ધરણે પવત્તં અતિહરણં, અતિહરણે પવત્તં વીતિહરણં, વીતિહરણે પવત્તં વોસ્સજ્જનં, વોસ્સજ્જને પવત્તં સન્નિક્ખેપનં, સન્નિક્ખેપને પવત્તં સન્નિરુજ્ઝનં ન પાપુણાતિ, તત્થ તત્થેવ ઓધિ ઓધિ પબ્બં પબ્બં હુત્વા તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલા વિય પટપટાયન્તા સઙ્ખારા ભિજ્જન્તીતિ? સચ્ચમેતં. યથા પન પદીપસ્સ જલતો જાતા તં તં વટ્ટિપ્પદેસં અનતિક્કમિત્વા તત્થ તત્થેવ ભિજ્જતિ, અથ ચ પન પવેણિસમ્બન્ધવસેન સબ્બરત્તિં જલિતો પદીપોતિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ પવેણિવસેન અયમ્પિ કાયો એવં ચિરટ્ઠિતિકો વિય કત્વા દસ્સિતો.

રત્તિયા ચ દિવસસ્સ ચાતિ રત્તિમ્હિ ચ દિવસે ચ. ભુમ્મત્થે હેતં સામિવચનં. અઞ્ઞદેવ ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતીતિ યં રત્તિં ઉપ્પજ્જતિ ચ નિરુજ્ઝતિ ચ, તતો અઞ્ઞદેવ દિવા ઉપ્પજ્જતિ ચ નિરુજ્ઝતિ ચાતિ અત્થો. અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ, અનુપ્પન્નમેવ અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતીતિ એવં પન અત્થો ન ગહેતબ્બો. ‘‘રત્તિયા ચ દિવસસ્સ ચા’’તિ ઇદં પુરિમપવેણિતો પરિત્તકં પવેણિં ગહેત્વા પવેણિવસેનેવ વુત્તં, એકરત્તિં પન એકદિવસં વા એકમેવ ચિત્તં ઠાતું સમત્થં નામ નત્થિ. એકસ્મિઞ્હિ અચ્છરાક્ખણે અનેકાનિ ચિત્તકોટિસતસહસ્સાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં મિલિન્દપઞ્હે –

‘‘વાહસતં ખો, મહારાજ, વીહીનં, અડ્ઢચૂળઞ્ચ વાહા, વીહિસત્તમ્બણાનિ, દ્વે ચ તુમ્બા, એકચ્છરાક્ખણે પવત્તસ્સ ચિત્તસ્સ એત્તકા વીહી લક્ખં ઠપીયમાના પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્યુ’’ન્તિ.

પવનેતિ મહાવને. તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હાતિ, તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હાતીતિ ઇમિના ન સો ગણ્હિતબ્બસાખં અલભિત્વા ભૂમિં ઓતરતિ. અથ ખો તસ્મિં મહાવને વિચરન્તો તં તં સાખં ગણ્હન્તોયેવ ચરતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – અરઞ્ઞમહાવનં વિય હિ આરમ્મણવનં વેદિતબ્બં. તસ્મિં વને વિચરણમક્કટો વિય આરમ્મણવને ઉપ્પજ્જનકચિત્તં. સાખાગહણં વિય આરમ્મણે લુબ્ભનં. યથા સો અરઞ્ઞે વિચરન્તો મક્કટો તં તં સાખં પહાય તં તં સાખં ગણ્હાતિ, એવમિદં આરમ્મણવને વિચરન્તં ચિત્તમ્પિ કદાચિ રૂપારમ્મણં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ, કદાચિ સદ્દાદીસુ અઞ્ઞતરં, કદાચિ અતીતં, કદાચિ અનાગતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વા, તથા કદાચિ અજ્ઝત્તં, કદાચિ બાહિરં. યથા ચ સો અરઞ્ઞે વિચરન્તો મક્કટો સાખં અલભિત્વા ઓરુય્હ ભૂમિયં નિસિન્નોતિ ન વત્તબ્બો, એકં પન પણ્ણસાખં ગહેત્વાવ નિસીદતિ, એવમેવ આરમ્મણવને વિચરન્તં ચિત્તમ્પિ એકં ઓલુબ્ભારમ્મણં અલભિત્વા ઉપ્પન્નન્તિ ન વત્તબ્બં, એકજાતિયં પન આરમ્મણં ગહેત્વાવ ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા ચ પન ભગવતા રૂપતો નીહરિત્વા અરૂપે ગાહો પતિટ્ઠાપિતો, અરૂપતો નીહરિત્વા રૂપે.

ઇદાનિ તં ઉભયતો નિક્કડ્ઢિતુકામો તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકોતિ દેસનં આરભિ. અયં પનત્થો આસીવિસદટ્ઠૂપમાય દીપેતબ્બો – એકો કિર પુરિસો આસીવિસેન દટ્ઠો, અથસ્સ વિસં હરિસ્સામીતિ છેકો ભિસક્કો આગન્ત્વા વમનં કારેત્વા હેટ્ઠા ગરુળો, ઉપરિ નાગોતિ મન્તં પરિવત્તેત્વા વિસં ઉપરિ આરોપેસિ. સો યાવ અક્ખિપ્પદેસા આરુળ્હભાવં ઞત્વા ‘‘ઇતો પરં અભિરુહિતું ન દસ્સામિ, દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ઠપેસ્સામી’’તિ ઉપરિ ગરુળો, હેટ્ઠા નાગોતિ મન્તં પરિવત્તેત્વા કણ્ણે ધુમેત્વા દણ્ડકેન પહરિત્વા વિસં ઓતારેત્વા દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ઠપેસિ. તત્રસ્સ ઠિતભાવં ઞત્વા અગદલેપેન વિસં નિમ્મથેત્વા ન્હાપેત્વા ‘‘સુખી હોહી’’તિ વત્વા યેનકામં પક્કામિ.

તત્થ આસીવિસેન દટ્ઠસ્સ કાયે વિસપતિટ્ઠાનં વિય ઇમેસં ભિક્ખૂનં રૂપે અધિમત્તગાહકાલો, છેકો ભિસક્કો વિય તથાગતો, મન્તં પરિવત્તેત્વા ઉપરિ વિસસ્સ આરોપિતકાલો વિય તથાગતેન તેસં ભિક્ખૂનં રૂપતો ગાહં નીહરિત્વા અરૂપે પતિટ્ઠાપિતકાલો, યાવ અક્ખિપ્પદેસા આરુળ્હવિસસ્સ ઉપરિ અભિરુહિતું અદત્વા પુન મન્તબલેન ઓતારેત્વા દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ઠપનં વિય સત્થારા તેસં ભિક્ખૂનં અરૂપતો ગાહં નીહરિત્વા રૂપે પતિટ્ઠાપિતકાલો. દટ્ઠટ્ઠાને ઠિતસ્સ વિસસ્સ અગદલેપેન નિમ્મથનં વિય ઉભયતો ગાહં નીહરણત્થાય ઇમિસ્સા દેસનાય આરદ્ધકાલો વેદિતબ્બો. તત્થ નિબ્બિન્દં વિરજ્જતીતિ ઇમિના મગ્ગો કથિતો, વિરાગા વિમુચ્ચતીતિ ફલં, વિમુત્તસ્મિન્તિઆદિના પચ્ચવેક્ખણા. પઠમં.

૨. દુતિયઅસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના

૬૨. દુતિયે સુખવેદનિયન્તિ સુખવેદનાય પચ્ચયં. ફસ્સન્તિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિં. નનુ ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સો સુખવેદનાય પચ્ચયો ન હોતીતિ? સહજાતપચ્ચયેન ન હોતિ, ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પન જવનવેદનાય હોતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. સોતસમ્ફસ્સાદીસુપિ એસેવ નયો. તજ્જન્તિ તજ્જાતિકં તસ્સારુપ્પં, તસ્સ ફસ્સસ્સ અનુરૂપન્તિ અત્થો. દુક્ખવેદનિયન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સઙ્ઘટ્ટનસમોધાનાતિ સઙ્ઘટ્ટનેન ચેવ સમોધાનેન ચ, સઙ્ઘટ્ટનસમ્પિણ્ડનેનાતિ અત્થો. ઉસ્માતિ ઉણ્હાકારો. તેજો અભિનિબ્બત્તતીતિ અગ્ગિચુણ્ણો નિક્ખમતીતિ ન ગહેતબ્બં, ઉસ્માકારસ્સેવ પન એતં વેવચનં. તત્થ દ્વિન્નં કટ્ઠાનન્તિ દ્વિન્નં અરણીનં. તત્થ અધોઅરણી વિય વત્થુ, ઉત્તરારણી વિય આરમ્મણં, સઙ્ઘટ્ટનં વિય ફસ્સો, ઉસ્માધાતુ વિય વેદના. દુતિયં.

૩. પુત્તમંસૂપમસુત્તવણ્ણના

૬૩. તતિયે ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારાતિઆદિ વુત્તનયમેવ. યસ્મા પનસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો, તસ્મા તં દસ્સેત્વાવેત્થ અનુપુબ્બપદવણ્ણનં કરિસ્સામિ. કતરાય પન ઇદં અટ્ઠુપ્પત્તિયા નિક્ખિત્તન્તિ? લાભસક્કારેન. ભગવતો કિર મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ, યથા તં ચત્તારો અસઙ્ખ્યેય્યે પૂરિતદાનપારમીસઞ્ચયસ્સ. સબ્બદિસાસુ હિસ્સ યમકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા મહોઘં વિય સબ્બપારમિયો ‘‘એકસ્મિં અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો તતો અન્નપાનયાનવત્થમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા, ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો નરાસભો પુરિસસીહો’’તિ? ભગવન્તં પરિયેસન્તિ. સકટસતેહિપિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણમ્પિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુપ્પવત્તન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણાદયો વિય. સબ્બં ખન્ધકે તેસુ તેસુ સુત્તેસુ ચ આગતનયેન વેદિતબ્બં.

યથા ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવર-પિણ્ડપાત-સેનાસન-ગિલાન-પચ્ચય-ભેસજ્જ-પરિક્ખારાનં. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૧૪; સં. નિ. ૨.૭૦).

તથા ‘‘યાવતા ખો, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘો વા ગણો વા લોકે ઉપ્પન્નો, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકસઙ્ઘમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લાભગ્ગયસગ્ગપત્તં યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬).

સ્વાયં ભગવતો ચ સઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો એકતો હુત્વા દ્વિન્નં મહાનદીનં ઉદકં વિય અપ્પમેય્યો અહોસિ. અથ સત્થા રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘મહાલાભસક્કારો અતીતબુદ્ધાનમ્પિ એવરૂપો અહોસિ, અનાગતાનમ્પિ એવરૂપો ભવિસ્સતિ. કિં નુ ખો ભિક્ખૂ આહારપરિગ્ગાહકેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતા મજ્ઝત્તા નિચ્છન્દરાગા હુત્વા આહારં પરિભુઞ્જિતું સક્કોન્તિ, ન સક્કોન્તી’’તિ?

સો અદ્દસ એકચ્ચે અધુના પબ્બજિતે કુલપુત્તે અપચ્ચવેક્ખિત્વા આહારં પરિભુઞ્જમાને. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મયા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેન્તેન ન ચીવરાદિહેતુ પૂરિતા, ઉત્તમફલસ્સ પન અરહત્તસ્સત્થાય પૂરિતા. ઇમેપિ ભિક્ખૂ મમ સન્તિકે પબ્બજન્તા ન ચીવરાદિહેતુ પબ્બજિતા, અરહત્તસ્સેવ પન અત્થાય પબ્બજિતા. તે ઇદાનિ અસારમેવ સારં અનત્થમેવ ચ અત્થં કરોન્તી’’તિ એવમસ્સ ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે પઞ્ચમં પારાજિકં પઞ્ઞપેતું સક્કા અભવિસ્સ, અપચ્ચવેક્ખિતાહારપરિભોગો પઞ્ચમં પારાજિકં કત્વા પઞ્ઞપેતબ્બો ભવેય્ય. ન પન સક્કા એવં કાતું, ધુવપટિસેવનટ્ઠાનઞ્હેતં સત્તાનં. યથા પન કથિતે પઞ્ચમં પારાજિકં વિય નં પસ્સિસ્સન્તિ. એવં ધમ્માદાસં સંવરં મરિયાદં ઠપેસ્સામિ, યં આવજ્જિત્વા આવજ્જિત્વા અનાગતે ભિક્ખૂ ચત્તારો પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ. ઇમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇમં પુત્તમંસૂપમસુત્તન્તં નિક્ખિપિ. તત્થ ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારાતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

ચત્તારો પન આહારે વિત્થારેત્વા ઇદાનિ તેસુ આદીનવં દસ્સેતું કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, કબળીકારો આહારો દટ્ઠબ્બોતિઆદિમાહ? તત્થ જાયમ્પતિકાતિ જાયા ચેવ પતિ ચ. પરિત્તં સમ્બલન્તિ પુટભત્તસત્તુમોદકાદીનં અઞ્ઞતરં અપ્પમત્તકં પાથેય્યં. કન્તારમગ્ગન્તિ કન્તારભૂતં મગ્ગં, કન્તારે વા મગ્ગં. કન્તારન્તિ ચોરકન્તારં વાળકન્તારં અમનુસ્સકન્તારં નિરુદકકન્તારં અપ્પભક્ખકન્તારન્તિ પઞ્ચવિધં. તેસુ યત્થ ચોરભયં અત્થિ, તં ચોરકન્તારં. યત્થ સીહબ્યગ્ઘાદયો વાળા અત્થિ, તં વાળકન્તારં. યત્થ બલવામુખયક્ખિનિઆદીનં અમનુસ્સાનં વસેન ભયં અત્થિ, તં અમનુસ્સકન્તારં. યત્થ પાતું વા ન્હાયિતું વા ઉદકં નત્થિ, તં નિરુદકકન્તારં. યત્થ ખાદિતબ્બં વા ભુઞ્જિતબ્બં વા અન્તમસો કન્દમૂલાદિમત્તમ્પિ નત્થિ, તં અપ્પભક્ખકન્તારં નામ. યત્થ પનેતં પઞ્ચવિધમ્પિ ભયં અત્થિ, તં કન્તારમેવ. તં પનેતં એકાહદ્વીહતીહાદિવસેન નિત્થરિતબ્બમ્પિ અત્થિ, ન તં ઇધ અધિપ્પેતં. ઇધ પન નિરુદકં અપ્પભક્ખં યોજનસતિકકન્તારં અધિપ્પેતં. એવરૂપે કન્તારે મગ્ગં. પટિપજ્જેય્યુન્તિ છાતકભયેન ચેવ રોગભયેન ચ રાજભયેન ચ ઉપદ્દુતા પટિપજ્જેય્યું ‘‘એતં કન્તારં નિત્થરિત્વા ધમ્મિકસ્સ રઞ્ઞો નિરુપદ્દવે રટ્ઠે સુખં વસિસ્સામા’’તિ મઞ્ઞમાના.

એકપુત્તકોતિ ઉક્ખિપિત્વા ગહિતો અનુકમ્પિતબ્બયુત્તો અથિરસરીરો એકપુત્તકો. વલ્લૂરઞ્ચ સોણ્ડિકઞ્ચાતિ ઘનઘનટ્ઠાનતો ગહેત્વા વલ્લૂરં, અટ્ઠિનિસ્સિતસિરાનિસ્સિતટ્ઠાનાનિ ગહેત્વા સૂલમંસઞ્ચાતિ અત્થો. પટિપિસેય્યુન્તિ પહરેય્યું. કહં એકપુત્તકાતિ અયં તેસં પરિદેવનાકારો.

અયં પનેત્થ ભૂતમત્થં કત્વા આદિતો પટ્ઠાય સઙ્ખેપતો અત્થવણ્ણના – દ્વે કિર જાયમ્પતિકા પુત્તં ગહેત્વા પરિત્તેન પાથેય્યેન યોજનસતિકં કન્તારમગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તેસં પઞ્ઞાસયોજનાનિ ગન્ત્વા પાથેય્યં નિટ્ઠાસિ, તે ખુપ્પિપાસાતુરા વિરળચ્છાયાયં નિસીદિંસુ. તતો પુરિસો ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે ઇતો સમન્તા પઞ્ઞાસયોજનાનિ ગામો વા નિગમો વા નત્થિ. તસ્મા યં તં પુરિસેન કાતબ્બં બહુમ્પિ કસિગોરક્ખાદિકમ્મં, ન દાનિ સક્કા તં મયા કાતું, એહિ મં મારેત્વા ઉપડ્ઢમંસં ખાદિત્વા ઉપડ્ઢં પાથેય્યં કત્વા પુત્તેન સદ્ધિં કન્તારં નિત્થરાહી’’તિ. પુન સાપિ તં આહ – ‘‘સામિ મયા દાનિ યં તં ઇત્થિયા કાતબ્બં બહુમ્પિ સુત્તકન્તનાદિકમ્મં, તં કાતું ન સક્કા, એહિ મં મારેત્વા ઉપડ્ઢમંસં ખાદિત્વા ઉપડ્ઢં પાથેય્યં કત્વા પુત્તેન સદ્ધિં કન્તારં નિત્થરાહી’’તિ. પુન સોપિ તં આહ – ‘‘ભદ્દે માતુગામમરણેન દ્વિન્નં મરણં પઞ્ઞાયતિ. ન હિ મન્દો કુમારો માતરા વિના જીવિતું સક્કોતિ. યદિ પન મયં જીવામ. પુન દારકં લભેય્યામ. હન્દ દાનિ પુત્તકં મારેત્વા, મંસં ગહેત્વા કન્તારં નિત્થરામા’’તિ. તતો માતા પુત્તમાહ – ‘‘તાત, પિતુસન્તિકં ગચ્છા’’તિ, સો અગમાસિ. અથસ્સ પિતા, ‘‘મયા ‘પુત્તકં પોસેસ્સામી’તિ કસિગોરક્ખાદીહિ અનપ્પકં દુક્ખમનુભૂતં, ન સક્કોમિ અહં પુત્તં મારેતું, ત્વંયેવ તવ પુત્તં મારેહી’’તિ વત્વા, ‘‘તાત માતુસન્તિકં ગચ્છા’’તિ આહ. સો અગમાસિ. અથસ્સ માતાપિ, ‘‘મયા પુત્તં પત્થેન્તિયા ગોવતકુક્કુરવતદેવતાયાચનાદીહિપિ તાવ અનપ્પકં દુક્ખમનુભૂતં, કો પન વાદો કુચ્છિના પરિહરન્તિયા? ન સક્કોમિ અહં પુત્તં મારેતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘તાત, પિતુસન્તિકમેવ ગચ્છા’’તિ આહ. એવં સો દ્વિન્નમન્તરા ગચ્છન્તોયેવ મતો. તે તં દિસ્વા પરિદેવિત્વા વુત્તનયેન મંસાનિ ગહેત્વા ખાદન્તા પક્કમિંસુ.

તેસં સો પુત્તમંસાહારો નવહિ કારણેહિ પટિકૂલત્તા નેવ દવાય હોતિ, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય, કેવલં કન્તારનિત્થરણત્થાયેવ હોતિ. કતમેહિ નવહિ કારણેહિ પટિકૂલોતિ ચે? સજાતિમંસતાય ઞાતિમંસતાય પુત્તમંસતાય પિયપુત્તમંસતાય તરુણમંસતાય આમકમંસતાય અભોગમંસતાય અલોણતાય અધૂપિતતાયાતિ. એવઞ્હિ તે નવહિ કારણેહિ પટિકૂલં તં પુત્તમંસં ખાદન્તા ન સારત્તા ગિદ્ધમાનસા હુત્વા ખાદિંસુ, મજ્ઝત્તભાવેયેવ પન નિચ્છન્દરાગપરિભોગે ઠિતા ખાદિંસુ. ન અટ્ઠિન્હારુચમ્મનિસ્સિતટ્ઠાનાનિ અપનેત્વા થૂલથૂલં વરમંસમેવ ખાદિંસુ, હત્થસમ્પત્તં મંસમેવ પન ખાદિંસુ. ન યાવદત્થં કણ્ઠપ્પમાણં કત્વા ખાદિંસુ, થોકં થોકં પન એકદિવસં યાપનમત્તમેવ ખાદિંસુ. ન અઞ્ઞમઞ્ઞં મચ્છરાયન્તા ખાદિંસુ, વિગતમચ્છેરમલેન પન પરિસુદ્ધેનેવ ચેતસા ખાદિંસુ. ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ મિગમંસં વા મોરમંસાદીનં વા અઞ્ઞતરં ખાદામાતિ સમ્મૂળ્હા ખાદિંસુ, પિયપુત્તમંસભાવં પન જાનન્તાવ ખાદિંસુ. ન ‘‘અહો વત મયં પુનપિ એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદેય્યામા’’તિ પત્થનં કત્વા ખાદિંસુ, પત્થનં પન વીતિવત્તાવ હુત્વા ખાદિંસુ. ન ‘‘એત્તકં કન્તારે ખાદિત્વા અવસિટ્ઠં કન્તારં અતિક્કમ્મ લોણમ્બિલાદીહિ યોજેત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ સન્નિધિં અકંસુ, કન્તારપરિયોસાને પન ‘‘પુરે મહાજનો પસ્સતી’’તિ ભૂમિયં વા નિખણિંસુ, અગ્ગિના વા ઝાપયિંસુ. ન ‘‘કોચિ અઞ્ઞો અમ્હે વિય એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદિતું ન લભતી’’તિ માનં વા દપ્પં વા અકંસુ, નિહતમાના પન નિહતદપ્પા હુત્વા ખાદિંસુ. ‘‘કિં ઇમિના અલોણેન અનમ્બિલેન અધૂપિતેન દુગ્ગન્ધેના’’તિ ન હીળેત્વા ખાદિંસુ, હીળનં પન વીતિવત્તા હુત્વા ખાદિંસુ. ન ‘‘તુય્હં ભાગો મય્હં ભાગો તવ પુત્તો મમ પુત્તો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અતિમઞ્ઞિંસુ. સમગ્ગા પન સમ્મોદમાના હુત્વા ખાદિંસુ. ઇમં નેસં એવરૂપં નિચ્છન્દરાગાદિપરિભોગં સમ્પસ્સમાનો સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘમ્પિ તં કારણં અનુજાનાપેન્તો તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તે દવાય વા આહારં આહારેય્યુન્તિઆદિમાહ. તત્થ દવાય વાતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮) વિત્થારિતાનેવ. કન્તારસ્સાતિ નિત્તિણ્ણાવસેસસ્સ કન્તારસ્સ.

એવમેવ ખોતિ નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેન પિયપુત્તમંસસદિસો કત્વા દટ્ઠબ્બોતિ અત્થો. કતમેસં નવન્નં? ગમનપાટિકુલ્યતાદીનં. ગમનપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ કબળીકારાહારં પરિગ્ગણ્હાતિ, પરિયેસનપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ, પરિભોગનિધાનઆસયપરિપક્કાપરિપક્કસમ્મક્ખણનિસ્સન્દપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ, તાનિ પનેતાનિ ગમનપાટિકુલ્યતાદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૪) આહારપાટિકુલ્યતાનિદ્દેસે વિત્થારિતાનેવ. ઇતિ ઇમેસં નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેન પુત્તમંસૂપમં કત્વા આહારો પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા તે જાયમ્પતિકા પાટિકુલ્યં પિયપુત્તમંસં ખાદન્તા ન સારત્તા ગિદ્ધમાનસા હુત્વા ખાદિંસુ, મજ્ઝત્તભાવેયેવ નિચ્છન્દરાગપરિભોગે ઠિતા ખાદિંસુ, એવં નિચ્છન્દરાગપરિભોગં કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન અટ્ઠિન્હારુચમ્મનિસ્સિતં અપનેત્વા થૂલથૂલં વરમંસમેવ ખાદિંસુ, હત્થસમ્પત્તમેવ પન ખાદિંસુ, એવં સુક્ખભત્તમન્દબ્યઞ્જનાદીનિ પિટ્ઠિહત્થેન અપટિક્ખિપિત્વા વટ્ટકેન વિય કુક્કુટેન વિય ચ ઓધિં અદસ્સેત્વા તતો તતો સપ્પિમંસાદિસંસટ્ઠવરભોજનંયેવ વિચિનિત્વા અભુઞ્જન્તેન સીહેન વિય સપદાનં પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ન યાવદત્થં કણ્ઠપ્પમાણં ખાદિંસુ, થોકં થોકં પન એકેકદિવસં યાપનમત્તમેવ ખાદિંસુ, એવમેવ આહરહત્થકાદિબ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞતરેન વિય યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં અભુઞ્જન્તેન ચતુન્નં પઞ્ચન્નં વા આલોપાનં ઓકાસં ઠપેત્વાવ ધમ્મસેનાપતિના વિય પરિભુઞ્જિતબ્બો. સો કિર પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો ‘‘પચ્છાભત્તે અમ્બિલુગ્ગારસમુટ્ઠાપકં કત્વા એકદિવસમ્પિ આહારં ન આહારેસિ’’ન્તિ વત્વા સીહનાદં નદન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩);

યથા ચ તે ન અઞ્ઞમઞ્ઞં મચ્છરાયન્તા ખાદિંસુ, વિગતમલમચ્છેરેન પન પરિસુદ્ધેનેવ ચેતસા ખાદિંસુ, એવમેવ પિણ્ડપાતં લભિત્વા અમચ્છરાયિત્વા ‘‘ઇમં સબ્બં ગણ્હન્તસ્સ સબ્બં દસ્સામિ, ઉપડ્ઢં ગણ્હન્તસ્સ ઉપડ્ઢં, સચે ગહિતાવસેસો ભવિસ્સતિ, અત્તના પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ સારણીયધમ્મે ઠિતેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન ‘‘અઞ્ઞં કિઞ્ચિ મયં મિગમંસં વા મોરમંસાદીનં વા અઞ્ઞતરં ખાદામા’’તિ સમ્મૂળ્હા ખાદિંસુ, પિયપુત્તમંસભાવં પન જાનન્તાવ ખાદિંસુ, એવમેવ પિણ્ડપાતં લભિત્વા ‘‘અહં ખાદામિ ભુઞ્જામી’’તિ અત્તૂપલદ્ધિસમ્મોહં અનુપ્પાદેત્વા ‘‘કબળીકારાહારો ન જાનાતિ ‘ચાતુમહાભૂતિકકાયં વડ્ઢેમી’તિ, કાયોપિ ન જાનાતિ ‘કબળીકારાહારો મં વડ્ઢેતી’’’તિ, એવં સમ્મોહં પહાય પરિભુઞ્જિતબ્બો. સતિસમ્પજઞ્ઞવસેનાપિ ચેસ અસમ્મૂળ્હેનેવ હુત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ન ‘‘અહો વત મયં પુનપિ એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદેય્યામા’’તિ પત્થનં કત્વા ખાદિંસુ, પત્થનં પન વીતિવત્તાવ હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવ પણીતભોજનં લદ્ધા ‘અહો વતાહં સ્વેપિ પુનદિવસેપિ એવરૂપં લભેય્યં’, લૂખં વા પન લદ્ધા ‘‘હિય્યો વિય મે અજ્જ પણીતભોજનં ન લદ્ધ’’ન્તિ પત્થનં વા અનુસોચનં વા અકત્વા નિત્તણ્હેન –

‘‘અતીતં નાનુસોચામિ, નપ્પજપ્પામિનાગતં;

પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેમિ, તેન વણ્ણો પસીદતી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૯૦) –

ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તેન ‘‘પચ્ચુપ્પન્નેનેવ યાપેસ્સામી’’તિ પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ન ‘‘એત્તકં કન્તારે ખાદિત્વા અવસિટ્ઠં કન્તારં અતિક્કમ્મ લોણમ્બિલાદીહિ યોજેત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ સન્નિધિં અકંસુ, કન્તારપરિયોસાને પન ‘‘પુરે મહાજનો પસ્સતી’’તિ ભૂમિયં વા નિખણિંસુ, અગ્ગિના વા ઝાપયિંસુ, એવમેવ –

‘‘અન્નાનમથો પાનાનં,

ખાદનીયાનં અથોપિ વત્થાનં;

લદ્ધા ન સન્નિધિં કયિરા,

ન ચ પરિત્તસે તાનિ અલભમાનો’’તિ. (સુ. નિ. ૯૩૦); –

ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તેન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ યં યં લભતિ, તતો તતો અત્તનો યાપનમત્તં ગહેત્વા, સેસં સબ્રહ્મચારીનં વિસ્સજ્જેત્વા સન્નિધિં પરિવજ્જન્તેન પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન ‘‘કોચિ અઞ્ઞો અમ્હે વિય એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદિતું ન લભતી’’તિ માનં વા દપ્પં વા અકંસુ, નિહતમાના પન નિહતદપ્પા હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવ પણીતભોજનં લભિત્વા ‘‘અહમસ્મિ લાભી ચીવરપિણ્ડપાતાદીન’’ન્તિ ન માનો વા દપ્પો વા કાતબ્બો. ‘‘નાયં પબ્બજ્જા ચીવરાદિહેતુ, અરહત્તહેતુ પનાયં પબ્બજ્જા’’તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા નિહતમાનદપ્પેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ‘‘કિં ઇમિના અલોણેન અનમ્બિલેન અધૂપિતેન દુગ્ગન્ધેના’’તિ હીળેત્વા ન ખાદિંસુ, હીળનં પન વીતિવત્તા હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવ પિણ્ડપાતં લભિત્વા ‘‘કિં ઇમિના અસ્સગોણભત્તસદિસેન લૂખેન નિરસેન, સુવાનદોણિયં તં પક્ખિપથા’’તિ એવં પિણ્ડપાતં વા ‘‘કો ઇમં ભુઞ્જિસ્સતિ, કાકસુનખાદીનં દેહી’’તિ એવં દાયકં વા અહીળેન્તેન –

‘‘સ પત્તપાણિ વિચરન્તો, અમૂગો મૂગસમ્મતો;

અપ્પં દાનં ન હીળેય્ય, દાતારં નાવજાનિયા’’તિ. (સુ. નિ. ૭૧૮); –

ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તેન પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન ‘‘તુય્હં ભાગો, મય્હં ભાગો, તવ પુત્તો મમ પુત્તો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અતિમઞ્ઞિંસુ, સમગ્ગા પન, સમ્મોદમાના હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવં પિણ્ડપાતં લભિત્વા યથા એકચ્ચો ‘‘કો તુમ્હાદિસાનં દસ્સતિ નિક્કારણા ઉમ્મારેસુ પક્ખલન્તાનં આહિણ્ડન્તાનં વિજાતમાતાપિ વો દાતબ્બં ન મઞ્ઞતિ, મયં પન ગતગતટ્ઠાને પણીતાનિ ચીવરાદીનિ લભામા’’તિ સીલવન્તે સબ્રહ્મચારી અતિમઞ્ઞતિ, યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સો તેન લાભસક્કારસિલોકેન અભિભૂતો પરિયાદિણ્ણચિત્તો અઞ્ઞે પેસલે ભિક્ખૂ અતિમઞ્ઞતિ. તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસસ્સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૬૧).

એવં કઞ્ચિ અનતિમઞ્ઞિત્વા સબ્બેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં સમગ્ગેન સમ્મોદમાનેન હુત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.

પરિઞ્ઞાતેતિ ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞાતિ ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. કથં? ઇધ ભિક્ખુ ‘‘કબળીકારાહારો નામ અયં સવત્થુકવસેન ઓજટ્ઠમકરૂપં હોતિ, ઓજટ્ઠમકરૂપં કત્થ પટિહઞ્ઞતિ? જિવ્હાપસાદે, જિવ્હાપસાદો કિન્નિસ્સિતો? ચતુમહાભૂતનિસ્સિતો. ઇતિ ઓજટ્ઠમકં જિવ્હાપસાદો તસ્સ પચ્ચયાનિ મહાભૂતાનીતિ ઇમે ધમ્મા રૂપક્ખન્ધો નામ, તં પરિગ્ગણ્હતો ઉપ્પન્ના ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા. ઇતિ સબ્બેપિમે પઞ્ચક્ખન્ધા સઙ્ખેપતો નામરૂપમત્તં હોતી’’તિ પજાનાતિ. સો તે ધમ્મે સરસલક્ખણતો વવત્થપેત્વા તેસં પચ્ચયં પરિયેસન્તો અનુલોમપટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતિ. એત્તાવતાનેન કબળીકારાહારમુખેન સપ્પચ્ચયસ્સ નામરૂપસ્સ યાથાવતો દિટ્ઠત્તા કબળીકારાહારો ઞાતપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતો હોતિ. સો તદેવ સપ્પચ્ચયં નામરૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન સમ્મસતિ. એત્તાવતાનેન સો તિલક્ખણપટિવેધસમ્મસનઞાણસઙ્ખાતાય તીરણપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતો હોતિ. તસ્મિંયેવ નામરૂપે છન્દરાગાવકડ્ઢનેન અનાગામિમગ્ગેન પરિજાનતા પહાનપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ.

પઞ્ચકામગુણિકોતિ પઞ્ચકામગુણસમ્ભવો રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતિ. એત્થ પન તિસ્સો પરિઞ્ઞા એકપરિઞ્ઞા સબ્બપરિઞ્ઞા મૂલપરિઞ્ઞાતિ. કતમા એકપરિઞ્ઞા? યો ભિક્ખુ જિવ્હાદ્વારે એકરસતણ્હં પરિજાનાતિ, તેન પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતોવ હોતીતિ. કસ્મા? તસ્સાયેવ તત્થ ઉપ્પજ્જનતો. સાયેવ હિ તણ્હા ચક્ખુદ્વારે ઉપ્પન્ના રૂપરાગો નામ હોતિ, સોતદ્વારાદીસુ ઉપ્પન્ના સદ્દરાગાદયો. ઇતિ યથા એકસ્સેવ ચોરસ્સ પઞ્ચમગ્ગે હનતો એકસ્મિં મગ્ગે ગહેત્વા સીસે છિન્ને પઞ્ચપિ મગ્ગા ખેમા હોન્તિ, એવં જિવ્હાદ્વારે રસતણ્હાય પરિઞ્ઞાતાય પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ અયં એકપરિઞ્ઞા નામ.

કતમા સબ્બપરિઞ્ઞા? પત્તે પક્ખિત્તપિણ્ડપાતસ્મિઞ્હિ એકસ્મિંયેવ પઞ્ચકામગુણિકરાગો લબ્ભતિ. કથં? પરિસુદ્ધં તાવસ્સ વણ્ણં ઓલોકયતો રૂપરાગો હોતિ, ઉણ્હે સપ્પિમ્હિ તત્થ આસિઞ્ચન્તે પટપટાતિ સદ્દો ઉટ્ઠહતિ, તથારૂપં ખાદનીયં વા ખાદન્તસ્સ મુરુમુરૂતિ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ, તં અસ્સાદયતો સદ્દરાગો. જીરકાદિવસગન્ધં અસ્સાદેન્તસ્સ ગન્ધરાગો, સાદુરસવસેન રસરાગો. મુદુભોજનં ફસ્સવન્તન્તિ અસ્સાદયતો ફોટ્ઠબ્બરાગો. ઇતિ ઇમસ્મિં આહારે સતિસમ્પજઞ્ઞેન પરિગ્ગહેત્વા નિચ્છન્દરાગપરિભોગેન પરિભુત્તે સબ્બોપિ સો પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ અયં સબ્બપરિઞ્ઞા નામ.

કતમા મૂલપરિઞ્ઞા? પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ હિ કબળીકારાહારો મૂલં. કસ્મા? તસ્મિં સતિ તસ્સુપ્પત્તિતો. બ્રાહ્મણતિસ્સભયે કિર દ્વાદસ વસ્સાનિ જાયમ્પતિકાનં ઉપનિજ્ઝાનચિત્તં નામ નાહોસિ. કસ્મા? આહારમન્દતાય. ભયે પન વૂપસન્તે યોજનસતિકો તમ્બપણ્ણિદીપો દારકાનં જાતમઙ્ગલેહિ એકમઙ્ગલો અહોસિ. ઇતિ મૂલભૂતે આહારે પરિઞ્ઞાતે પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતોવ હોતીતિ અયં મૂલપરિઞ્ઞા નામ.

નત્થિ તં સંયોજનન્તિ તેન રાગેન સદ્ધિં પહાનેકટ્ઠતાય પહીનત્તા નત્થિ. એવમયં દેસના યાવ અનાગામિમગ્ગા કથિતા. ‘‘એત્તકેન પન મા વોસાનં આપજ્જિંસૂ’’તિ એતેસંયેવ રૂપાદીનં વસેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા યાવ અરહત્તા કથેતું વટ્ટતીતિ. પઠમાહારો (નિટ્ઠિતો).

દુતિયે નિચ્ચમ્માતિ ખુરતો પટ્ઠાય યાવ સિઙ્ગમૂલા સકલસરીરતો ઉદ્દાલિતચમ્મા કિંસુકરાસિવણ્ણા. કસ્મા પન અઞ્ઞં હત્થિઅસ્સગોણાદિઉપમં અગહેત્વા નિચ્ચમ્મગાવૂપમા ગહિતાતિ? તિતિક્ખિતું અસમત્થભાવદીપનત્થં. માતુગામો હિ ઉપ્પન્નં દુક્ખવેદનં તિતિક્ખિતું અધિવાસેતું ન સક્કોતિ, એવમેવ ફસ્સાહારો અબલો દુબ્બલોતિ દસ્સનત્થં સદિસમેવ ઉપમં આહરિ. કુટ્ટન્તિ સિલાકુટ્ટાદીનં અઞ્ઞતરં. કુટ્ટનિસ્સિતા પાણા નામ ઉણ્ણનાભિસરબૂમૂસિકાદયો. રુક્ખનિસ્સિતાતિ ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકાદયો. ઉદકનિસ્સિતાતિ મચ્છસુંસુમારાદયો. આકાસનિસ્સિતાતિ ડંસમકસકાકકુલલાદયો. ખાદેય્યુન્તિ લુઞ્ચિત્વા ખાદેય્યું. સા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને તં તંઠાનસન્નિસ્સયમૂલિકં પાણખાદનભયં સમ્પસ્સમાના નેવ અત્તનો સક્કારસમ્માનં, ન પિટ્ઠિપરિકમ્મસરીરસમ્બાહનઉણ્હોદકાનિ ઇચ્છતિ, એવમેવ ભિક્ખુ ફસ્સાહારમૂલકં કિલેસપાણકખાદનભયં સમ્પસ્સમાનો તેભૂમકફસ્સેન અનત્થિકો હોતિ.

ફસ્સે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતેતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. ઇધાપિ તિસ્સો પરિઞ્ઞા. તત્થ ‘‘ફસ્સો સઙ્ખારક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તેસં વત્થારમ્મણાનિ રૂપક્ખન્ધો’’તિ એવં સપ્પચ્ચયસ્સ નામરૂપસ્સ યાથાવતો દસ્સનં ઞાતપરિઞ્ઞા. તત્થેવ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન અનિચ્ચાદિતો તુલનં તીરણપરિઞ્ઞા. તસ્મિંયેવ પન નામરૂપે છન્દરાગનિક્કડ્ઢનો અરહત્તમગ્ગો પહાનપરિઞ્ઞા. તિસ્સો વેદનાતિ એવં ફસ્સાહારે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે તિસ્સો વેદના પરિઞ્ઞાતાવ હોન્તિ તમ્મૂલકત્તા તંસમ્પયુત્તત્તા ચ. ઇતિ ફસ્સાહારવસેન દેસના યાવ અરહત્તા કથિતા. દુતિયાહારો.

તતિયે અઙ્ગારકાસૂતિ અઙ્ગારાનં કાસુ. કાસૂતિ રાસિપિ વુચ્ચતિ આવાટોપિ.

‘‘અઙ્ગારકાસું અપરે ફુણન્તિ,

નરા રુદન્તા પરિદડ્ઢગત્તા;

ભયઞ્હિ મં વિન્દતિ સૂત દિસ્વા,

પુચ્છામિ તં માતલિ દેવસારથી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૬૨); –

એત્થ રાસિ ‘‘કાસૂ’’તિ વુત્તો.

‘‘કિન્નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખનસિ સારથી’’તિ? (જા. ૨.૨૨.૩). –

એત્થ આવાટો. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતો. સાધિકપોરિસાતિ અતિરેકપોરિસા પઞ્ચરતનપ્પમાણા. વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનન્તિ એતેનસ્સ મહાપરિળાહતં દસ્સેતિ. જાલાય વા હિ ધૂમે વા સતિ વાતો સમુટ્ઠાતિ, પરિળાહો મહા ન હોતિ, તદભાવે વાતાભાવતો પરિળાહો મહા હોતિ. આરકાવસ્સાતિ દૂરેયેવ ભવેય્ય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – અઙ્ગારકાસુ વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં દટ્ઠબ્બં. જીવિતુકામો પુરિસો વિય વટ્ટનિસ્સિતો બાલપુથુજ્જનો. દ્વે બલવન્તો પુરિસા વિય કુસલાકુસલકમ્મં. તેસં તં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસું ઉપકડ્ઢનકાલો વિય પુથુજ્જનસ્સ કમ્માયૂહનકાલો. કમ્મઞ્હિ આયૂહિયમાનમેવ પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ નામ. અઙ્ગારકાસુનિદાનં દુક્ખં વિય કમ્મનિદાનં વટ્ટદુક્ખં વેદિતબ્બં.

પરિઞ્ઞાતેતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. પરિઞ્ઞાયોજના પનેત્થ ફસ્સે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. તિસ્સો તણ્હાતિ કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હાતિ ઇમા પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ. કસ્મા? તણ્હામૂલકત્તા મનોસઞ્ચેતનાય. ન હિ હેતુમ્હિ અપ્પહીને ફલં પહીયતિ. ઇતિ મનોસઞ્ચેતનાહારવસેનપિ યાવ અરહત્તા દેસના કથિતા. તતિયાહારો.

ચતુત્થે આગુચારિન્તિ પાપચારિં દોસકારકં. કથં સો પુરિસોતિ સો પુરિસો કથંભૂતો, કિં યાપેતિ, ન યાપેતીતિ પુચ્છતિ? તથેવ દેવ જીવતીતિ યથા પુબ્બે, ઇદાનિપિ તથેવ જીવતિ.

એવમેવ ખોતિ ઇધાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – રાજા વિય હિ કમ્મં દટ્ઠબ્બં, આગુચારી પુરિસો વિય વટ્ટસન્નિસ્સિતો બાલપુથુજ્જનો, તીણિ સત્તિસતાનિ વિય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં, આગુચારિં પુરિસં ‘‘તીહિ સત્તિસતેહિ હનથા’’તિ રઞ્ઞા આણત્તકાલો વિય કમ્મરઞ્ઞા વટ્ટસન્નિસ્સિતપુથુજ્જનં ગહેત્વા પટિસન્ધિયં પક્ખિપનકાલો. તત્થ કિઞ્ચાપિ તીણિ સત્તિસતાનિ વિય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં, સત્તીસુ પન દુક્ખં નત્થિ, સત્તીહિ પહટવણમૂલકં દુક્ખં, એવમેવ પટિસન્ધિયમ્પિ દુક્ખં નત્થિ, દિન્નાય પન પટિસન્ધિયા પવત્તે વિપાકદુક્ખં સત્તિપહટવણમૂલકં દુક્ખં વિય હોતિ.

પરિઞ્ઞાતેતિ તીહેવ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. ઇધાપિ પરિઞ્ઞાયોજના ફસ્સાહારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. નામરૂપન્તિ વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં. વિઞ્ઞાણસ્મિઞ્હિ પરિઞ્ઞાતે તં પરિઞ્ઞાતમેવ હોતિ તમ્મૂલકત્તા સહુપ્પન્નત્તા ચ. ઇતિ વિઞ્ઞાણાહારવસેનપિ યાવ અરહત્તા દેસના કથિતાતિ. ચતુત્થાહારો. તતિયં.

૪. અત્થિરાગસુત્તવણ્ણના

૬૪. ચતુત્થે રાગોતિઆદીનિ લોભસ્સેવ નામાનિ. સો હિ રઞ્જનવસેન રાગો, નન્દનવસેન નન્દી, તણ્હાયનવસેન તણ્હાતિ વુચ્ચતિ. પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હન્તિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય પતિટ્ઠિતઞ્ચેવ વિરૂળ્હઞ્ચ. યત્થાતિ તેભૂમકવટ્ટે ભુમ્મં, સબ્બત્થ વા પુરિમપુરિમપદે એતં ભુમ્મં. અત્થિ તત્થ સઙ્ખારાનં વુદ્ધીતિ ઇદં ઇમસ્મિં વિપાકવટ્ટે ઠિતસ્સ આયતિવટ્ટહેતુકે સઙ્ખારે સન્ધાય વુત્તં. યત્થ અત્થિ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ યસ્મિં ઠાને આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિ અત્થિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – રજકચિત્તકારા વિય હિ સહકમ્મસમ્ભારં કમ્મં, ફલકભિત્તિદુસ્સપટા વિય તેભૂમકવટ્ટં. યથા રજકચિત્તકારા પરિસુદ્ધેસુ ફલકાદીસુ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ, એવમેવ સસમ્ભારકકમ્મં ભવેસુ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ યથા અકુસલેન ચિત્તકારેન સમુટ્ઠાપિતં રૂપં વિરૂપં હોતિ દુસ્સણ્ઠિતં અમનાપં, એવમેવ એકચ્ચો કમ્મં કરોન્તો ઞાણવિપ્પયુત્તેન ચિત્તેન કરોતિ, તં કમ્મં રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તં ચક્ખાદીનં સમ્પત્તિં અદત્વા દુબ્બણ્ણં દુસ્સણ્ઠિતં માતાપિતૂનમ્પિ અમનાપં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. યથા પન કુસલેન ચિત્તકારેન સમુટ્ઠાપિતં રૂપં સુરૂપં હોતિ સુસણ્ઠિતં મનાપં, એવમેવ એકચ્ચો કમ્મં કરોન્તો ઞાણસમ્પયુત્તેન ચિત્તેન કરોતિ, તં કમ્મં રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તં ચક્ખાદીનં સમ્પત્તિં દત્વા સુવણ્ણં સુસણ્ઠિતં અલઙ્કતપટિયત્તં વિય રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ.

એત્થ ચ આહારં વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સઙ્ખિપિત્વા આહારનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, વિપાકવિધિં નામરૂપેન સઙ્ખિપિત્વા નામરૂપસઙ્ખારાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, સઙ્ખારાનઞ્ચ આયતિભવસ્સ ચ અન્તરે એકો સન્ધીતિ વેદિતબ્બો.

કૂટાગારન્તિ એકકણ્ણિકં ગાહાપેત્વા કતં અગારં. કૂટાગારસાલાતિ દ્વે કણ્ણિકે ગહેત્વા કતસાલા. એવમેવ ખોતિ એત્થ ખીણાસવસ્સ કમ્મં સૂરિયરસ્મિસમં વેદિતબ્બં. સૂરિયરસ્મિ પન અત્થિ, સા કેવલં પતિટ્ઠાય અભાવેન અપ્પતિટ્ઠા નામ જાતા, ખીણાસવસ્સ કમ્મં નત્થિતાય એવ અપ્પતિટ્ઠં. તસ્સ હિ કાયાદયો અત્થિ, તેહિ પન કતકમ્મં કુસલાકુસલં નામ ન હોતિ, કિરિયમત્તે ઠત્વા અવિપાકં હોતિ. એવમસ્સ કમ્મં નત્થિતાય એવ અપ્પતિટ્ઠં નામ જાતન્તિ. ચતુત્થં.

૫. નગરસુત્તવણ્ણના

૬૫. પઞ્ચમે નામરૂપે ખો સતિ વિઞ્ઞાણન્તિ એત્થ ‘‘સઙ્ખારેસુ સતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ચ ‘‘અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા’’તિ ચ વત્તબ્બં ભવેય્ય, તદુભયમ્પિ ન વુત્તં. કસ્મા? અવિજ્જાસઙ્ખારા હિ તતિયો ભવો, તેહિ સદ્ધિં અયં વિપસ્સના ન ઘટીયતિ. મહાપુરિસો હિ પચ્ચુપ્પન્નપઞ્ચવોકારવસેન અભિનિવિટ્ઠોતિ.

નનુ ચ અવિજ્જાસઙ્ખારેસુ અદિટ્ઠેસુ ન સક્કા બુદ્ધેન ભવિતુન્તિ. સચ્ચં ન સક્કા, ઇમિના પન તે ભવઉપાદાનતણ્હાવસેન દિટ્ઠાવ. તસ્મા યથા નામ ગોધં અનુબન્ધન્તો પુરિસો તં કૂપં પવિટ્ઠં દિસ્વા ઓતરિત્વા પવિટ્ઠટ્ઠાનં ખણિત્વા ગોધં ગહેત્વા પક્કમેય્ય, ન પરભાગં ખનેય્ય, કસ્મા? કસ્સચિ નત્થિતાય. એવં મહાપુરિસોપિ ગોધં અનુબન્ધન્તો પુરિસો વિય બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નો જરામરણતો પટ્ઠાય ‘‘ઇમસ્સ અયં પચ્ચયો, ઇમસ્સ અયં પચ્ચયો’’તિ પરિયેસન્તો યાવ નામરૂપધમ્માનં પચ્ચયં દિસ્વા તસ્સપિ પચ્ચયં પરિયેસન્તો વિઞ્ઞાણમેવ અદ્દસ. તતો ‘‘એત્તકો પઞ્ચવોકારભવવસેન સમ્મસનચારો’’તિ વિપસ્સનં પટિનિવત્તેસિ, પરતો તુચ્છકૂપસ્સ અભિન્નટ્ઠાનં વિય અવિજ્જાસઙ્ખારદ્વયં અત્થિ, તદેતં હેટ્ઠા વિપસ્સનાય ગહિતત્તા પાટિયેક્કં સમ્મસનૂપગં ન હોતીતિ ન અગ્ગહેસિ.

પચ્ચુદાવત્તતીતિ પટિનિવત્તતિ. કતમં પનેત્થ વિઞ્ઞાણં પચ્ચુદાવત્તતીતિ? પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમ્પિ વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણમ્પિ. તત્થ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં પચ્ચયતો પટિનિવત્તતિ, વિપસ્સનાવિઞ્ઞાણં આરમ્મણતો. ઉભયમ્પિ નામરૂપં નાતિક્કમતિ, નામરૂપતો પરં ન ગચ્છતિ. એત્તાવતા જાયેથ વાતિઆદીસુ વિઞ્ઞાણે નામરૂપસ્સ પચ્ચયે હોન્તે, નામરૂપે વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયે હોન્તે, દ્વીસુપિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેસુ હોન્તેસુ એત્તકેન જાયેથ વા ઉપપજ્જેથ વા. ઇતો હિ પરં કિમઞ્ઞં જાયેથ વા ઉપપજ્જેથ વા, નનુ એતદેવ જાયતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચાતિ?

એવં સદ્ધિં અપરાપરચુતિપટિસન્ધીહિ પઞ્ચ પદાનિ દસ્સેત્વા પુન તં એત્તાવતાતિ વુત્તમત્થં નિય્યાતેન્તો યદિદં નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ વત્વા તતો પરં અનુલોમપચ્ચયાકારવસેન વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપમૂલકં આયતિજરામરણં દસ્સેતું નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિઆદિમાહ.

અઞ્જસન્તિ મગ્ગસ્સેવ વેવચનં. ઉદ્ધાપવન્તન્તિ આપતો ઉગ્ગતત્તા ઉદ્ધાપન્તિ લદ્ધવોહારેન પાકારવત્થુના સમન્નાગતં. રમણીયન્તિ સમન્તા ચતુન્નં દ્વારાનં અબ્ભન્તરે ચ નાનાભણ્ડાનં સમ્પત્તિયા રમણીયં. માપેહીતિ મહાજનં પેસેત્વા વાસં કારેહિ. માપેય્યાતિ વાસં કારેય્ય. કારેન્તો ચ પઠમં અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો પેસેત્વા ‘‘સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ પઞ્ચકુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ પઞ્ચપઞ્ઞાસકુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ તિંસ કુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરં કુલસહસ્સં પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ એકાદસનહુતાનિ કુલાનિ પેસેય્ય. પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ન તાવ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ વુત્તે અપરાનિ ચતુરાસીતિકુલસહસ્સાનિ પેસેય્ય. પુન ‘‘સમ્પુણ્ણ’’ન્તિ પુચ્છિતે, ‘‘મહારાજ, કિં વદેસિ? મહન્તં નગરં અસમ્બાધં, ઇમિના નયેન કુલાનિ પેસેત્વા ન સક્કા પૂરેતું, ભેરિં પન ચરાપેત્વા ‘અમ્હાકં નગરં ઇમાય ચ ઇમાય ચ સમ્પત્તિયા સમ્પન્નં, યે તત્થ વસિતુકામા, યથાસુખં ગચ્છન્તુ, ઇમઞ્ચિમઞ્ચ પરિહારં લભિસ્સન્તી’તિ નગરસ્સ ચેવ વણ્ણં લોકસ્સ ચ પરિહારલાભં ઘોસાપેથા’’તિ વદેય્ય. સો એવં કરેય્ય. તતો મનુસ્સા નગરગુણઞ્ચેવ પરિહારલાભઞ્ચ સુત્વા સબ્બદિસાહિ સમોસરિત્વા નગરં પૂરેય્યું. તં અપરેન સમયેન ઇદ્ધઞ્ચેવ અસ્સ ફીતઞ્ચ. તં સન્ધાય તદસ્સ નગરં અપરેન સમયેન ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચાતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં સુભિક્ખં. ફીતન્તિ સબ્બસમ્પત્તીહિ પુપ્ફિતં. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહૂહિ ઞાતબ્બં, બહુજનાનં હિતં વા. ‘‘બહુજન’’ન્તિપિ પાઠો. આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ મનુસ્સેહિ આકિણ્ણં નિરન્તરં ફુટ્ઠં. વુડ્ઢિવેપુલ્લપ્પત્તન્તિ વુડ્ઢિપ્પત્તઞ્ચેવ વેપુલ્લપ્પત્તઞ્ચ, સેટ્ઠભાવઞ્ચેવ વિપુલભાવઞ્ચ પત્તં, દસસહસ્સચક્કવાળે અગ્ગનગરં જાતન્તિ અત્થો.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – અરઞ્ઞપવને ચરમાનપુરિસો વિય હિ દીપઙ્કરપાદમૂલતો પટ્ઠાય પારમિયો પૂરયમાનો મહાપુરિસો દટ્ઠબ્બો, તસ્સ પુરિસસ્સ પુબ્બકેહિ મનુસ્સેહિ અનુયાતમગ્ગદસ્સનં વિય મહાસત્તસ્સ અનુપુબ્બેન બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ પુબ્બભાગે અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વિપસ્સનામગ્ગસ્સ દસ્સનં, પુરિસસ્સ તં એકપદિકમગ્ગં અનુગચ્છતો અપરભાગે મહામગ્ગદસ્સનં વિય મહાસત્તસ્સ ઉપરિવિપસ્સનાય ચિણ્ણન્તે લોકુત્તરમગ્ગદસ્સનં, પુરિસસ્સ તેનેવ મગ્ગેન ગચ્છતો પુરતો નગરદસ્સનં વિય તથાગતસ્સ નિબ્બાનનગરદસ્સનં, બહિનગરં પનેત્થ અઞ્ઞેન દિટ્ઠં, અઞ્ઞેન મનુસ્સવાસં કતં, નિબ્બાનનગરં સત્થા સયમેવ પસ્સિ, સયં વાસમકાસિ. તસ્સ પુરિસસ્સ ચતુન્નં દ્વારાનં દિટ્ઠકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતુન્નં મગ્ગાનં દિટ્ઠકાલો, તસ્સ ચતૂહિ દ્વારેહિ નગરં પવિટ્ઠકાલો વિય તથાગતસ્સ ચતૂહિ મગ્ગેહિ નિબ્બાનં પવિટ્ઠકાલો, તસ્સ નગરબ્ભન્તરે ભણ્ડવવત્થાનકાલો વિય તથાગતસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણેન પરોપણ્ણાસકુસલધમ્મવવત્થાનકાલો. નગરસ્સ અગારકરણત્થં કુલપરિયેસનકાલો વિય સત્થુ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય વેનેય્યસત્તે વોલોકનકાલો, તેન પુરિસેન યાચિતસ્સ રઞ્ઞો એકં મહાકુટુમ્બિકં દિટ્ઠકાલો વિય મહાબ્રહ્મુના યાચિતસ્સ ભગવતો અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરં દિટ્ઠકાલો, રઞ્ઞો મહાકુટુમ્બિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘નગરવાસં કરોહી’’તિ પહિતકાલો વિય ભગવતો એકસ્મિં પચ્છાભત્તે અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં ગન્ત્વા આસાળ્હિપુણ્ણમદિવસે બારાણસિયં ઇસિપતનં પવિસિત્વા થેરં કાયસક્ખિં કત્વા ધમ્મં દેસિતકાલો, મહાકુટુમ્બિકેન અટ્ઠારસ પુરિસકોટિયો ગહેત્વા નગરં અજ્ઝાવુટ્ઠકાલો વિય તથાગતેન ધમ્મચક્કે પવત્તિતે થેરસ્સ અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતકાલો, એવં નિબ્બાનનગરં પઠમં આવાસિતં, તતો સમ્પુણ્ણં નગરન્તિ પુચ્છિત્વા ન તાવાતિ વુત્તે પઞ્ચ કુલાનિ આદિં કત્વા યાવ ચતુરાસીતિકુલસહસ્સપેસનં વિય તથાગતસ્સ પઞ્ચમદિવસતો પટ્ઠાય અનત્તલક્ખણસુત્તાદીનિ દેસેત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે આદિં કત્વા યસપમુખા પઞ્ચપણ્ણાસ કુલપુત્તા, તિંસ ભદ્દવગ્ગિયા, સહસ્સપુરાણજટિલા, બિમ્બિસારપમુખાનિ એકાદસપુરિસનહુતાનિ, તિરોકુટ્ટાનુમોદને ચતુરાસીતિસહસ્સાનીતિ એત્તકસ્સ જનસ્સ અરિયમગ્ગં ઓતારેત્વા નિબ્બાનનગરં પેસિતકાલો, અથ તેન નયેન નગરે અપૂરિયમાને ભેરિં ચરાપેત્વા નગરસ્સ વણ્ણઘોસનં કુલાનં પરિહારલાભઘોસનં વિય ચ માસસ્સ અટ્ઠ દિવસે તત્થ તત્થ નિસીદિત્વા ધમ્મકથિકાનં નિબ્બાનવણ્ણસ્સ ચેવ નિબ્બાનપ્પત્તાનં જાતિકન્તારાદિનિત્થરણાનિસંસસ્સ ચ ઘોસનં, તતો સબ્બદિસાહિ આગન્ત્વા મનુસ્સાનં નગરસમોસરણં વિય તત્થ તત્થ ધમ્મકથં સુત્વા તતો તતો નિક્ખમિત્વા પબ્બજ્જં આદિં કત્વા અનુલોમપટિપદં પટિપન્નાનં અપરિમાણાનં કુલપુત્તાનં નિબ્બાનસમોસરણં દટ્ઠબ્બં.

પુરાણં મગ્ગન્તિ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં. અયઞ્હિ અરિયમગ્ગો પવારણસુત્તે (સં. નિ. ૧.૨૧૫) અવત્તમાનકટ્ઠેન ‘‘અનુપ્પન્નમગ્ગો’’તિ વુત્તો, ઇમસ્મિં સુત્તે અવળઞ્જનટ્ઠેન ‘‘પુરાણમગ્ગો’’તિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સકલસાસનં. ઇદ્ધન્તિ ઝાનસ્સાદેન સમિદ્ધં સુભિક્ખં. ફીતન્તિ અભિઞ્ઞાભરણેહિ પુપ્ફિતં. વિત્થારિકન્તિ વિત્થિણ્ણં. બાહુજઞ્ઞન્તિ બહુજનવિઞ્ઞેય્યં. યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતન્તિ યાવ દસસહસ્સચક્કવાળે દેવમનુસ્સેહિ પરિચ્છેદો અત્થિ, એતસ્મિં અન્તરે સુપ્પકાસિતં સુદેસિતં તથાગતેનાતિ. પઞ્ચમં.

૬. સમ્મસસુત્તવણ્ણના

૬૬. છટ્ઠે આમન્તેસીતિ કસ્મા આમન્તેસિ? યસ્માસ્સ સુખુમા તિલક્ખણાહતા ધમ્મદેસના ઉપટ્ઠાસિ. તસ્મિં કિર જનપદે મનુસ્સા સહેતુકા પઞ્ઞવન્તો. સિનિદ્ધાનિ કિરેત્થ ભોજનાનિ, તાનિસેવતો જનસ્સ પઞ્ઞા વડ્ઢતિ, તે ગમ્ભીરં તિલક્ખણાહતં ધમ્મકથં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થા હોન્તિ. તેનેવ ભગવા દીઘમજ્ઝિમેસુ મહાસતિપટ્ઠાનાનિ (દી. નિ. ૨.૩૭૨ આદયો) મહાનિદાનં (દી. નિ. ૨.૯૫ આદયો), આનેઞ્જસપ્પાયં (મ. નિ. ૩.૬૬ આદયો), સંયુત્તકે ચૂળનિદાનાદિસુત્તન્તિ એવમાદીનિ અઞ્ઞાનિ ગમ્ભીરાનિ સુત્તાનિ તત્થેવ કથેસિ. સમ્મસથ નોતિ સમ્મસથ નુ. અન્તરં સમ્મસન્તિ અબ્ભન્તરં પચ્ચયસમ્મસનં. ન સો ભિક્ખુ ભગવતો ચિત્તં આરાધેસીતિ પચ્ચયાકારવસેન બ્યાકારાપેતુકામસ્સ ભગવતો તથા અબ્યાકરિત્વા દ્વત્તિંસાકારવસેન બ્યાકરોન્તો અજ્ઝાસયં ગહેતું નાસક્ખિ.

એતદવોચાતિ દેસના યથાનુસન્ધિં ન ગતા, દેસનાય યથાનુસન્ધિગમનત્થં એતદવોચ. તેનહાનન્દ, સુણાથાતિ ઇદં તેપિટકે બુદ્ધવચને અસમ્ભિન્નપદં. અઞ્ઞત્થ હિ એવં વુત્તં નામ નત્થિ. ઉપધિનિદાનન્તિ ખન્ધુપધિનિદાનં. ખન્ધપઞ્ચકઞ્હેત્થ ઉપધીતિ અધિપ્પેતં. ઉપ્પજ્જતીતિ જાયતિ. નિવિસતીતિ પુનપ્પુનં પવત્તિવસેન પતિટ્ઠહતિ.

યં ખો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ યં લોકસ્મિં પિયસભાવઞ્ચેવ મધુરસભાવઞ્ચ. ચક્ખું લોકેતિઆદીસુ લોકસ્મિઞ્હિ ચક્ખાદીસુ મમત્તેન અભિનિવિટ્ઠા સત્તા સમ્પત્તિયં પતિટ્ઠિતા અત્તનો ચક્ખું આદાસાદીસુ નિમિત્તગ્ગહણાનુસારેન વિપ્પસન્નપઞ્ચપસાદં સુવણ્ણવિમાને ઉગ્ઘાટિતમણિસીહપઞ્જરં વિય મઞ્ઞન્તિ, સોતં રજતપનાળિકં વિય પામઙ્ગસુત્તં વિય ચ મઞ્ઞન્તિ, તુઙ્ગનાસાતિ લદ્ધવોહારં ઘાનં વટ્ટેત્વા ઠપિતહરિતાલવટ્ટિં વિય મઞ્ઞન્તિ, જિવ્હં રત્તકમ્બલપટલં વિય મુદુસિનિદ્ધમધુરરસદં મઞ્ઞન્તિ, કાયં સાલલટ્ઠિં વિય સુવણ્ણતોરણં વિય ચ મઞ્ઞન્તિ, મનં અઞ્ઞેસં મનેન અસદિસં ઉળારં મઞ્ઞન્તિ.

નિચ્ચતો અદ્દક્ખુન્તિ નિચ્ચન્તિ અદ્દસંસુ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ન પરિમુચ્ચિંસુ દુક્ખસ્માતિ સકલસ્માપિ વટ્ટદુક્ખા ન પરિમુચ્ચિંસુ. દક્ખિસ્સન્તીતિ પસ્સિસ્સન્તિ. આપાનીયકંસોતિ સરકસ્સ નામં. યસ્મા પનેત્થ આપં પિવન્તિ, તસ્મા ‘‘આપાનીયો’’તિ વુચ્ચતિ. આપાનીયો ચ સો કંસો ચાતિ આપાનીયકંસો. સુરામણ્ડસરકસ્સેતં નામં. ‘‘વણ્ણસમ્પન્નો’’તિઆદિવચનતો પન કંસે ઠિતપાનમેવ એવં વુત્તં. ઘમ્માભિતત્તોતિ ઘમ્મેન અભિતત્તો. ઘમ્મપરેતોતિ ઘમ્મેન ફુટ્ઠો, અનુગતોતિ અત્થો. પિવતો હિ ખો તં છાદેસ્સતીતિ પિવન્તસ્સ તં પાનીયં વણ્ણાદિસમ્પત્તિયા રુચ્ચિસ્સતિ, સકલસરીરં વા ફરિત્વા તુટ્ઠિં ઉપ્પાદયમાનં ઠસ્સતિ. અપ્પટિસઙ્ખાતિ અપચ્ચવેક્ખિત્વા.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – આપાનીયકંસો વિય હિ લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં, ઘમ્માભિતત્તપુરિસો વિય વટ્ટનિસ્સિતો પુથુજ્જનો, આપાનીયકંસેન નિમન્તનપુરિસો વિય લોકે પિયરૂપેન સાતરૂપેન આરમ્મણેન નિમન્તકજનો, આપાનીયકંસે સમ્પત્તિઞ્ચ આદીનવઞ્ચ આરોચેન્તો આપાનકમનુસ્સો વિય આચરિયુપજ્ઝાયાદિકો કલ્યાણમિત્તો. યથેવ હિ તસ્સ પુરિસસ્સ અપલોકિતમનુસ્સો આપાનીયકંસે ગુણઞ્ચ આદીનવઞ્ચ આરોચેતિ, એવમેવ આચરિયો વા ઉપજ્ઝાયો વા ભિક્ખુનો પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અસ્સાદઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ કથેતિ.

તત્થ યથા આપાનીયકંસમ્હિ ગુણે ચ આદીનવે ચ આરોચિતે સો પુરિસો પિયવણ્ણાદિસમ્પદાયમેવ સઞ્જાતવેગો ‘‘સચે મરણં ભવિસ્સતિ, પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ સહસા અપ્પટિસઙ્ખાય તં પિવિત્વા મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં નિગચ્છતિ, એવમેવ, ભિક્ખુ, ‘‘પઞ્ચસુ કામગુણેસુ દસ્સનાદિવસેન ઉપ્પન્નસોમનસ્સમત્તમેવ અસ્સાદો, આદીનવો પન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકો બહુ નાનપ્પકારો, અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા’’તિ એવં આચરિયુપજ્ઝાયેહિ આનિસંસઞ્ચ આદીનવઞ્ચ કથેત્વા – ‘‘સમણપટિપદં પટિપજ્જ, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભવ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયં અનુયુત્તો’’તિ એવં ઓવદિતોપિ અસ્સાદબદ્ધચિત્તતાય ‘‘સચે વુત્તપ્પકારો આદીનવો ભવિસ્સતિ, પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ આચરિયુપજ્ઝાયે અપસાદેત્વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનિ ચેવ વત્તપટિપત્તિઞ્ચ પહાય લોકામિસકથં કથેન્તો કામે પરિભુઞ્જિતુકામતાય સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. તતો દુચ્ચરિતાનિ પૂરેન્તો સન્ધિચ્છેદનાદિકાલે ‘‘ચોરો અય’’ન્તિ ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સિતો ઇધેવ હત્થપાદાદિછેદનં પત્વા સમ્પરાયે ચતૂસુ અપાયેસુ મહાદુક્ખં અનુભોતિ.

પાનીયેન વા વિનેતુન્તિ સીતેન વારિના હરિતું. દધિમણ્ડકેનાતિ દધિમણ્ડનમત્તેન. ભટ્ઠલોણિકાયાતિ સલોણેન સત્તુપાનીયેન. લોણસોવીરકેનાતિ સબ્બધઞ્ઞફલકળીરાદીનિ પક્ખિપિત્વા લોણસોવીરકં નામ કરોન્તિ, તેન.

ઓપમ્મસંસન્દનં પનેત્થ – ઘમ્માભિતત્તપુરિસો વિય વટ્ટસન્નિસ્સિતકાલે યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો, તસ્સ પુરિસસ્સ પટિસઙ્ખા આપાનીયકંસં પહાય પાનીયાદીહિ પિપાસસ્સ વિનોદનં વિય ભિક્ખુનો આચરિયુપજ્ઝાયાનં ઓવાદે ઠત્વા છદ્વારાદીનિ પરિગ્ગહેત્વા અનુક્કમેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ અરહત્તફલાધિગમો, પાનીયાદીનિ ચત્તારિ પાનાનિ વિય હિ ચત્તારો મગ્ગા, તેસુ અઞ્ઞતરં પિવિત્વા સુરાપિપાસિતં વિનોદેત્વા સુખિનો યેન કામં ગમનં વિય ખીણાસવસ્સ ચતુમગ્ગપાનં પિવિત્વા તણ્હં વિનોદેત્વા અગતપુબ્બં નિબ્બાનદિસં ગમનકાલો વેદિતબ્બો. છટ્ઠં.

૭. નળકલાપીસુત્તવણ્ણના

૬૭. સત્તમે કિન્નુ ખો, આવુસોતિ કસ્મા પુચ્છતિ? ‘‘એવં પુટ્ઠો કથં નુ ખો બ્યાકરેય્યા’’તિ. થેરસ્સ અજ્ઝાસયજાનનત્થં. અપિચ અતીતે દ્વે અગ્ગસાવકા ઇમં પઞ્હં વિનિચ્છયિંસૂતિ અનાગતે ભિક્ખૂ જાનિસ્સન્તીતિપિ પુચ્છતિ. ઇદાનેવ ખો મયન્તિ ઇદં થેરો યસ્સ નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં પચ્ચયોતિ વુત્તં, તદેવ નામરૂપં વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયોતિ વુત્તત્તા આહ. નળકલાપિયોતિ ઇધ પન અયકલાપાદિવસેન ઉપમં અનાહરિત્વા વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અબલદુબ્બલભાવદસ્સનત્થં અયં ઉપમા આભતા.

નિરોધો હોતીતિ એત્તકે ઠાને પચ્ચયુપ્પન્નપઞ્ચવોકારભવવસેન દેસના કથિતા. છત્તિંસાય વત્થૂહીતિ હેટ્ઠા વિસ્સજ્જિતેસુ દ્વાદસસુ પદેસુ એકેકસ્મિં તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન છત્તિંસાય કારણેહિ. એત્થ ચ પઠમો ધમ્મકથિકગુણો, દુતિયા પટિપત્તિ, તતિયં પટિપત્તિફલં. તત્થ પઠમનયેન દેસનાસમ્પત્તિ કથિતા, દુતિયેન સેક્ખભૂમિ, તતિયેન અસેક્ખભૂમીતિ. સત્તમં.

૮. કોસમ્બિસુત્તવણ્ણના

૬૮. અટ્ઠમે અઞ્ઞત્રેવાતિ એકચ્ચો હિ પરસ્સ સદ્દહિત્વા યં એસ ભણતિ, તં ભૂતન્તિ ગણ્હાતિ. અપરસ્સ નિસીદિત્વા ચિન્તેન્તસ્સ યં કારણં રુચ્ચતિ, સો ‘‘અત્થિ એત’’ન્તિ રુચિયા ગણ્હાતિ. એકો ‘‘ચિરકાલતો પટ્ઠાય એવં અનુસ્સવો અત્થિ, ભૂતમેત’’ન્તિ અનુસ્સવેન ગણ્હાતિ. અઞ્ઞસ્સ વિતક્કયતો એકં કારણં ઉપટ્ઠાતિ, સો ‘‘અત્થેત’’ન્તિ આકારપરિવિતક્કેન ગણ્હાતિ. અપરસ્સ ચિન્તયતો એકા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, યાયસ્સ તં કારણં નિજ્ઝાયન્તસ્સ ખમતિ, સો ‘‘અત્થેત’’ન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા ગણ્હાતિ. થેરો પન પઞ્ચપિ એતાનિ કારણાનિ પટિક્ખિપિત્વા પચ્ચક્ખઞાણેન પટિવિદ્ધભાવં પુચ્છન્તો અઞ્ઞત્રેવ, આવુસો મુસિલ, સદ્ધાયાતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞત્રેવાતિ સદ્ધાદીનિ કારણાનિ ઠપેત્વા, વિના એતેહિ કારણેહીતિ અત્થો. ભવનિરોધો નિબ્બાનન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધનિરોધો નિબ્બાનં.

તુણ્હી અહોસીતિ થેરો ખીણાસવો, અહં પન ખીણાસવોતિ વા ન વાતિ વા અવત્વા તુણ્હીયેવ અહોસિ. આયસ્મા નારદો આયસ્મન્તં પવિટ્ઠં એતદવોચાતિ કસ્મા અવોચ? સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘ભવનિરોધો નિબ્બાનં નામાતિ સેખેહિપિ જાનિતબ્બો પઞ્હો એસ, અયં પન થેરો ઇમં થેરં અસેખભૂમિયા કારેતિ, ઇમં ઠાનં જાનાપેસ્સામી’’તિ એતં અવોચ.

સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠન્તિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય સુટ્ઠુ દિટ્ઠં. ન ચમ્હિ અરહન્તિ અનાગામિમગ્ગે ઠિતત્તા અરહં ન હોમીતિ દીપેતિ. યં પનસ્સ ઇદાનિ ‘‘ભવનિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ ઞાણં, તં એકૂનવીસતિયા પચ્ચવેક્ખણઞાણેહિ વિમુત્તં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ઉદપાનોતિ વીસતિંસહત્થગમ્ભીરો પાનીયકૂપો. ઉદકવારકોતિ ઉદકઉસ્સિઞ્ચનવારકો. ઉદકન્તિ હિ ખો ઞાણં અસ્સાતિ તીરે ઠિતસ્સ ઓલોકયતો એવં ઞાણં ભવેય્ય. ન ચ કાયેન ફુસિત્વાતિ ઉદકં પન નીહરિત્વા કાયેન ફુસિત્વા વિહરિતું ન સક્કુણેય્ય. ઉદપાને ઉદકદસ્સનં વિય હિ અનાગામિનો નિબ્બાનદસ્સનં, ઘમ્માભિતત્તપુરિસો વિય અનાગામી, ઉદકવારકો વિય અરહત્તમગ્ગો, યથા ઘમ્માભિતત્તપુરિસો ઉદપાને ઉદકં પસ્સતિ. એવં અનાગામી પચ્ચવેક્ખણઞાણેન ‘‘ઉપરિ અરહત્તફલસમયો નામ અત્થી’’તિ જાનાતિ. યથા પન સો પુરિસો ઉદકવારકસ્સ નત્થિતાય ઉદકં નીહરિત્વા કાયેન ફુસિતું ન લભતિ, એવં અનાગામી અરહત્તમગ્ગસ્સ નત્થિતાય નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા અરહત્તફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિતું ન લભતિ. અટ્ઠમં.

૯. ઉપયન્તિસુત્તવણ્ણના

૬૯. નવમે ઉપયન્તોતિ ઉદકવડ્ઢનસમયે ઉપરિ ગચ્છન્તો. મહાનદિયોતિ ગઙ્ગાયમુનાદિકા મહાસરિતાયો. ઉપયાપેતીતિ ઉપરિ યાપેતિ, વડ્ઢેતિ પૂરેતીતિ અત્થો. અવિજ્જા ઉપયન્તીતિ અવિજ્જા ઉપરિ ગચ્છન્તી સઙ્ખારાનં પચ્ચયો ભવિતું સક્કુણન્તી. સઙ્ખારે ઉપયાપેતીતિ સઙ્ખારે ઉપરિ યાપેતિ વડ્ઢેતિ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અપયન્તોતિ અપગચ્છન્તો ઓસરન્તો. અવિજ્જા અપયન્તીતિ અવિજ્જા અપગચ્છમાના ઓસરમાના ઉપરિ સઙ્ખારાનં પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કુણન્તીતિ અત્થો. સઙ્ખારે અપયાપેતીતિ સઙ્ખારે અપગચ્છાપેતિ. એસ નયો સબ્બપદેસુ. નવમં.

૧૦. સુસિમસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે ગરુકતોતિ સબ્બેહિ દેવમનુસ્સેહિ પાસાણચ્છત્તં વિય ચિત્તેન ગરુકતો. માનિતોતિ મનેન પિયાયિતો. પૂજિતોતિ ચતુપચ્ચયપૂજાય પૂજિતો. અપચિતોતિ નીચવુત્તિકરણેન અપચિતો. સત્થારઞ્હિ દિસ્વા મનુસ્સા હત્થિક્ખન્ધાદીહિ ઓતરન્તિ મગ્ગં દેન્તિ, અંસકૂટતો સાટકં અપનેન્તિ, આસનતો વુટ્ઠહન્તિ વન્દન્તિ. એવં સો તેહિ અપચિતો નામ હોતિ. સુસિમોતિ એવંનામકો વેદઙ્ગેસુ કુસલો પણ્ડિતપરિબ્બાજકો. એહિ ત્વન્તિ તેસં કિર એતદહોસિ – ‘‘સમણો ગોતમો ન જાતિગોત્તાદીનિ આગમ્મ લાભગ્ગપ્પત્તો જાતો, કવિસેટ્ઠો પનેસ ઉત્તમકવિતાય સાવકાનં ગન્થં બન્ધિત્વા દેતિ, તં તે ઉગ્ગણ્હિત્વા ઉપટ્ઠાકાનં ઉપનિસિન્નકથમ્પિ અનુમોદનમ્પિ સરભઞ્ઞમ્પીતિ એવમાદીનિ કથેન્તિ, તે તેસં પસન્ના લાભં ઉપસંહરન્તિ. સચે મયં યં સમણો ગોતમો જાનાતિ, તતો થોકં જાનેય્યામ, અત્તનો સમયં તત્થ પક્ખિપિત્વા મયમ્પિ ઉપટ્ઠાકાનં કથેય્યામ, તતો એતેહિ લાભિતરા ભવેય્યામ. કો નુ ખો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ખિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ. તે એવં ચિન્તેત્વા ‘‘સુસિમો પટિબલો’’તિ દિસ્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ.

યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ, ‘‘કસ્સ નુ ખો સન્તિકં ગન્ત્વા અહં ઇમં ધમ્મં ખિપ્પં લદ્ધું સક્ખિસ્સામી’’તિ? તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો ગરુ તેજુસ્સદો નિયમમનુયુત્તો, ન સક્કા અકાલે ઉપસઙ્કમિતું, અઞ્ઞેપિ બહૂ ખત્તિયાદયો સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમન્તિ, તસ્મિમ્પિ સમયે ન સક્કા ઉપસઙ્કમિતું. સાવકેસુપિસ્સ સારિપુત્તો મહાપઞ્ઞો વિપસ્સનાલક્ખણમ્હિ એતદગ્ગે ઠપિતો, મહામોગ્ગલ્લાનો સમાધિલક્ખણસ્મિં એતદગ્ગે ઠપિતો, મહાકસ્સપો ધુતઙ્ગધરેસુ અનુરુદ્ધો દિબ્બચક્ખુકેસુ, પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો ધમ્મકથિકેસુ, ઉપાલિત્થેરો વિનયધરેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો, અયં પન આનન્દો બહુસ્સુતો તિપિટકધરો, સત્થાપિસ્સ તત્થ તત્થ કથિતં ધમ્મં આહરિત્વા કથેતિ, પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો, અટ્ઠન્નં વરાનં લાભી, ચતૂહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સમન્નાગતો, તસ્સ સમીપં ગતો ખિપ્પં ધમ્મં લદ્ધું સક્ખિસ્સામી’’તિ. તસ્મા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા સયં અપબ્બાજેત્વા ઉપસઙ્કમિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં તિત્થિયસમયે પાટિયેક્કો ‘અહં સત્થા’તિ પટિજાનન્તો ચરતિ, પબ્બજિત્વા સાસનસ્સ અલાભાયપિ પરિસક્કેય્ય. ન ખો પનસ્સાહં અજ્ઝાસયં આજાનામિ, સત્થા જાનિસ્સતી’’તિ. તસ્મા તં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. તેનહાનન્દ, સુસિમં પબ્બાજેથાતિ સત્થા કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પરિબ્બાજકો તિત્થિયસમયે ‘અહં પાટિયેક્કો સત્થા’તિ પટિજાનમાનો ચરતિ, ‘ઇધ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં ચરિતું ઇચ્છામી’તિ કિર વદતિ. કિં નુ ખો મયિ પસન્નો, ઉદાહુ મય્હં સાવકેસુ, ઉદાહુ મય્હં વા મમ સાવકાનં વા ધમ્મકથાય પસન્નો’’તિ? અથસ્સ એકટ્ઠાનેપિ પસાદાભાવં ઞત્વા, ‘‘અયં મમ સાસને ધમ્મં થેનેસ્સામીતિ પબ્બજતિ. ઇતિસ્સ આગમનં અપરિસુદ્ધં; નિપ્ફત્તિ નુ ખો કીદિસા’’તિ? ઓલોકેન્તો ‘‘કિઞ્ચાપિ ‘ધમ્મં થેનેસ્સામી’તિ પબ્બજતિ, કતિપાહેનેવ પન ઘટેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તેનહાનન્દ, સુસિમં પબ્બાજેથા’’તિ આહ.

અઞ્ઞા બ્યાકતા હોતીતિ તે કિર ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તેમાસં વસ્સં વસન્તા તસ્મિંયેવ અન્તોતેમાસે ઘટેન્તા વાયમન્તા અરહત્તં પટિલભિંસુ. તે ‘‘પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેસ્સામા’’તિ પવારિતપવારણા સેનાસનં સંસામેત્વા સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા અત્તનો પટિલદ્ધગુણં આરોચેસું. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અઞ્ઞાતિ અરહત્તસ્સ નામં. બ્યાકતાતિ આરોચિતા. અસ્સોસીતિ સો કિર ઓહિતસોતો હુત્વા તેસં તેસં ભિક્ખૂનં ઠિતટ્ઠાનં ગચ્છતિ તં તં કથં સુણિતુકામો. યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? તં કિરસ્સ પવત્તિં સુત્વા એતદહોસિ – ‘‘અઞ્ઞા નામ ઇમસ્મિં સાસને પરમપ્પમાણં સારભૂતા આચરિયમુટ્ઠિ મઞ્ઞે ભવિસ્સતિ, પુચ્છિત્વા નં જાનિસ્સામી’’તિ. તસ્મા ઉપસઙ્કમિ.

અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં. ઇદ્ધિવિધન્તિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસં. આવિભાવં તિરોભાવન્તિ આવિભાવં ગહેત્વા તિરોભાવં, તિરોભાવં ગહેત્વા આવિભાવં કાતું સક્કોથાતિ પુચ્છતિ. તિરોકુટ્ટન્તિ પરકુટ્ટં. ઇતરપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જન્તિ ઉમ્મુજ્જનઞ્ચ નિમુજ્જનઞ્ચ. પલ્લઙ્કેનાતિ પલ્લઙ્કબન્ધનેન. કમથાતિ નિસીદિતું વા ગન્તું વા સક્કોથાતિ પુચ્છતિ? પક્ખી સકુણોતિ પક્ખયુત્તો સકુણો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન ઇમસ્સ ઇદ્ધિવિધસ્સ, ઇતો પરેસં દિબ્બસોતાદીનઞ્ચ વણ્ણનાનયો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેન વેદિતબ્બોતિ.

સન્તા વિમોક્ખાતિ અઙ્ગસન્તતાય ચેવ આરમ્મણસન્તતાય ચ સન્તા આરુપ્પવિમોક્ખા. કાયેન ફુસિત્વાતિ નામકાયેન ફુસિત્વા પટિલભિત્વા. પઞ્ઞાવિમુત્તા ખો મયં, આવુસોતિ, આવુસો, મયં નિજ્ઝાનકા સુક્ખવિપસ્સકા પઞ્ઞામત્તેનેવ વિમુત્તાતિ દસ્સેતિ. આજાનેય્યાસિ વા ત્વં, આવુસો સુસિમ, ન વા ત્વં આજાનેય્યાસીતિ કસ્મા એવમાહંસુ? એવં કિર નેસં અહોસિ – ‘‘મયં ઇમસ્સ અજ્ઝાસયં ગહેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સામ, દસબલં પન પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સતી’’તિ. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ વિપસ્સનાઞાણં, તં પઠમતરં ઉપ્પજ્જતિ. નિબ્બાને ઞાણન્તિ વિપસ્સનાય ચિણ્ણન્તે પવત્તમગ્ગઞાણં, તં પચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા ભગવા એવમાહ.

આજાનેય્યાસિ વાતિઆદિ કસ્મા વુત્તં? વિનાપિ સમાધિં એવં ઞાણુપ્પત્તિદસ્સનત્થં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – સુસિમ, મગ્ગો વા ફલં વા ન સમાધિનિસ્સન્દો, ન સમાધિઆનિસંસો, ન સમાધિસ્સ નિપ્ફત્તિ, વિપસ્સનાય પનેસો નિસ્સન્દો, વિપસ્સનાય આનિસંસો, વિપસ્સનાય નિપ્ફત્તિ, તસ્મા જાનેય્યાસિ વા ત્વં, ન વા ત્વં જાનેય્યાસિ, અથ ખો ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં પુબ્બે, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણન્તિ.

ઇદાનિસ્સ પટિવેધભબ્બતં ઞત્વા તેપરિવટ્ટં ધમ્મદેસનં દેસેન્તો તં કિં મઞ્ઞસિ, સુસિમ? રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિઆદિમાહ? તે પરિવટ્ટદેસનાવસાને પન થેરો અરહત્તં પત્તો. ઇદાનિસ્સ અનુયોગં આરોપેન્તો જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ, સુસિમ, પસ્સસીતિઆદિમાહ. અપિ પન ત્વં, સુસિમાતિ ઇદં કસ્મા આરભિ? નિજ્ઝાનકાનં સુક્ખવિપસ્સકભિક્ખૂનં પાકટકરણત્થં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ન કેવલં ત્વમેવ નિજ્ઝાનકો સુક્ખવિપસ્સકો, એતેપિ ભિક્ખૂ એવરૂપાયેવાતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ. દસમં.

મહાવગ્ગો સત્તમો.