૬. સમ્મસસુત્તવણ્ણના

૬૬. છટ્ઠે આમન્તેસીતિ કસ્મા આમન્તેસિ? યસ્માસ્સ સુખુમા તિલક્ખણાહતા ધમ્મદેસના ઉપટ્ઠાસિ. તસ્મિં કિર જનપદે મનુસ્સા સહેતુકા પઞ્ઞવન્તો. સિનિદ્ધાનિ કિરેત્થ ભોજનાનિ, તાનિસેવતો જનસ્સ પઞ્ઞા વડ્ઢતિ, તે ગમ્ભીરં તિલક્ખણાહતં ધમ્મકથં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થા હોન્તિ. તેનેવ ભગવા દીઘમજ્ઝિમેસુ મહાસતિપટ્ઠાનાનિ (દી. નિ. ૨.૩૭૨ આદયો) મહાનિદાનં (દી. નિ. ૨.૯૫ આદયો), આનેઞ્જસપ્પાયં (મ. નિ. ૩.૬૬ આદયો), સંયુત્તકે ચૂળનિદાનાદિસુત્તન્તિ એવમાદીનિ અઞ્ઞાનિ ગમ્ભીરાનિ સુત્તાનિ તત્થેવ કથેસિ. સમ્મસથ નોતિ સમ્મસથ નુ. અન્તરં સમ્મસન્તિ અબ્ભન્તરં પચ્ચયસમ્મસનં. ન સો ભિક્ખુ ભગવતો ચિત્તં આરાધેસીતિ પચ્ચયાકારવસેન બ્યાકારાપેતુકામસ્સ ભગવતો તથા અબ્યાકરિત્વા દ્વત્તિંસાકારવસેન બ્યાકરોન્તો અજ્ઝાસયં ગહેતું નાસક્ખિ.

એતદવોચાતિ દેસના યથાનુસન્ધિં ન ગતા, દેસનાય યથાનુસન્ધિગમનત્થં એતદવોચ. તેનહાનન્દ, સુણાથાતિ ઇદં તેપિટકે બુદ્ધવચને અસમ્ભિન્નપદં. અઞ્ઞત્થ હિ એવં વુત્તં નામ નત્થિ. ઉપધિનિદાનન્તિ ખન્ધુપધિનિદાનં. ખન્ધપઞ્ચકઞ્હેત્થ ઉપધીતિ અધિપ્પેતં. ઉપ્પજ્જતીતિ જાયતિ. નિવિસતીતિ પુનપ્પુનં પવત્તિવસેન પતિટ્ઠહતિ.

યં ખો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ યં લોકસ્મિં પિયસભાવઞ્ચેવ મધુરસભાવઞ્ચ. ચક્ખું લોકેતિઆદીસુ લોકસ્મિઞ્હિ ચક્ખાદીસુ મમત્તેન અભિનિવિટ્ઠા સત્તા સમ્પત્તિયં પતિટ્ઠિતા અત્તનો ચક્ખું આદાસાદીસુ નિમિત્તગ્ગહણાનુસારેન વિપ્પસન્નપઞ્ચપસાદં સુવણ્ણવિમાને ઉગ્ઘાટિતમણિસીહપઞ્જરં વિય મઞ્ઞન્તિ, સોતં રજતપનાળિકં વિય પામઙ્ગસુત્તં વિય ચ મઞ્ઞન્તિ, તુઙ્ગનાસાતિ લદ્ધવોહારં ઘાનં વટ્ટેત્વા ઠપિતહરિતાલવટ્ટિં વિય મઞ્ઞન્તિ, જિવ્હં રત્તકમ્બલપટલં વિય મુદુસિનિદ્ધમધુરરસદં મઞ્ઞન્તિ, કાયં સાલલટ્ઠિં વિય સુવણ્ણતોરણં વિય ચ મઞ્ઞન્તિ, મનં અઞ્ઞેસં મનેન અસદિસં ઉળારં મઞ્ઞન્તિ.

નિચ્ચતો અદ્દક્ખુન્તિ નિચ્ચન્તિ અદ્દસંસુ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ન પરિમુચ્ચિંસુ દુક્ખસ્માતિ સકલસ્માપિ વટ્ટદુક્ખા ન પરિમુચ્ચિંસુ. દક્ખિસ્સન્તીતિ પસ્સિસ્સન્તિ. આપાનીયકંસોતિ સરકસ્સ નામં. યસ્મા પનેત્થ આપં પિવન્તિ, તસ્મા ‘‘આપાનીયો’’તિ વુચ્ચતિ. આપાનીયો ચ સો કંસો ચાતિ આપાનીયકંસો. સુરામણ્ડસરકસ્સેતં નામં. ‘‘વણ્ણસમ્પન્નો’’તિઆદિવચનતો પન કંસે ઠિતપાનમેવ એવં વુત્તં. ઘમ્માભિતત્તોતિ ઘમ્મેન અભિતત્તો. ઘમ્મપરેતોતિ ઘમ્મેન ફુટ્ઠો, અનુગતોતિ અત્થો. પિવતો હિ ખો તં છાદેસ્સતીતિ પિવન્તસ્સ તં પાનીયં વણ્ણાદિસમ્પત્તિયા રુચ્ચિસ્સતિ, સકલસરીરં વા ફરિત્વા તુટ્ઠિં ઉપ્પાદયમાનં ઠસ્સતિ. અપ્પટિસઙ્ખાતિ અપચ્ચવેક્ખિત્વા.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – આપાનીયકંસો વિય હિ લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં આરમ્મણં દટ્ઠબ્બં, ઘમ્માભિતત્તપુરિસો વિય વટ્ટનિસ્સિતો પુથુજ્જનો, આપાનીયકંસેન નિમન્તનપુરિસો વિય લોકે પિયરૂપેન સાતરૂપેન આરમ્મણેન નિમન્તકજનો, આપાનીયકંસે સમ્પત્તિઞ્ચ આદીનવઞ્ચ આરોચેન્તો આપાનકમનુસ્સો વિય આચરિયુપજ્ઝાયાદિકો કલ્યાણમિત્તો. યથેવ હિ તસ્સ પુરિસસ્સ અપલોકિતમનુસ્સો આપાનીયકંસે ગુણઞ્ચ આદીનવઞ્ચ આરોચેતિ, એવમેવ આચરિયો વા ઉપજ્ઝાયો વા ભિક્ખુનો પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અસ્સાદઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ કથેતિ.

તત્થ યથા આપાનીયકંસમ્હિ ગુણે ચ આદીનવે ચ આરોચિતે સો પુરિસો પિયવણ્ણાદિસમ્પદાયમેવ સઞ્જાતવેગો ‘‘સચે મરણં ભવિસ્સતિ, પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ સહસા અપ્પટિસઙ્ખાય તં પિવિત્વા મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં નિગચ્છતિ, એવમેવ, ભિક્ખુ, ‘‘પઞ્ચસુ કામગુણેસુ દસ્સનાદિવસેન ઉપ્પન્નસોમનસ્સમત્તમેવ અસ્સાદો, આદીનવો પન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકો બહુ નાનપ્પકારો, અપ્પસ્સાદા કામા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા’’તિ એવં આચરિયુપજ્ઝાયેહિ આનિસંસઞ્ચ આદીનવઞ્ચ કથેત્વા – ‘‘સમણપટિપદં પટિપજ્જ, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ભવ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ જાગરિયં અનુયુત્તો’’તિ એવં ઓવદિતોપિ અસ્સાદબદ્ધચિત્તતાય ‘‘સચે વુત્તપ્પકારો આદીનવો ભવિસ્સતિ, પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ આચરિયુપજ્ઝાયે અપસાદેત્વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનિ ચેવ વત્તપટિપત્તિઞ્ચ પહાય લોકામિસકથં કથેન્તો કામે પરિભુઞ્જિતુકામતાય સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. તતો દુચ્ચરિતાનિ પૂરેન્તો સન્ધિચ્છેદનાદિકાલે ‘‘ચોરો અય’’ન્તિ ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સિતો ઇધેવ હત્થપાદાદિછેદનં પત્વા સમ્પરાયે ચતૂસુ અપાયેસુ મહાદુક્ખં અનુભોતિ.

પાનીયેન વા વિનેતુન્તિ સીતેન વારિના હરિતું. દધિમણ્ડકેનાતિ દધિમણ્ડનમત્તેન. ભટ્ઠલોણિકાયાતિ સલોણેન સત્તુપાનીયેન. લોણસોવીરકેનાતિ સબ્બધઞ્ઞફલકળીરાદીનિ પક્ખિપિત્વા લોણસોવીરકં નામ કરોન્તિ, તેન.

ઓપમ્મસંસન્દનં પનેત્થ – ઘમ્માભિતત્તપુરિસો વિય વટ્ટસન્નિસ્સિતકાલે યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો, તસ્સ પુરિસસ્સ પટિસઙ્ખા આપાનીયકંસં પહાય પાનીયાદીહિ પિપાસસ્સ વિનોદનં વિય ભિક્ખુનો આચરિયુપજ્ઝાયાનં ઓવાદે ઠત્વા છદ્વારાદીનિ પરિગ્ગહેત્વા અનુક્કમેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ અરહત્તફલાધિગમો, પાનીયાદીનિ ચત્તારિ પાનાનિ વિય હિ ચત્તારો મગ્ગા, તેસુ અઞ્ઞતરં પિવિત્વા સુરાપિપાસિતં વિનોદેત્વા સુખિનો યેન કામં ગમનં વિય ખીણાસવસ્સ ચતુમગ્ગપાનં પિવિત્વા તણ્હં વિનોદેત્વા અગતપુબ્બં નિબ્બાનદિસં ગમનકાલો વેદિતબ્બો. છટ્ઠં.