૧. પરિવીમંસનસુત્તવણ્ણના

૫૧. દુક્ખવગ્ગસ્સ પઠમે પરિવીમંસમાનોતિ ઉપપરિક્ખમાનો. જરામરણન્તિ કસ્મા જરામરણં એકમેવ ‘‘અનેકવિધં નાનપ્પકારક’’ન્તિ વત્વા ગહિતન્તિ ચે? તસ્મિં ગહિતે સબ્બદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા. યથા હિ ચૂળાય ગહિતે પુરિસે સો પુરિસો ગહિતોવ હોતિ, એવં જરામરણે ગહિતે સબ્બદુક્ખં ગહિતમેવ હોતિ. તસ્મા ‘‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ ન્હત્વા ઠિતં પુરિસં વિય સબ્બદુક્ખં દસ્સેત્વા તં ચૂળાય ગણ્હન્તો વિય જરામરણં ગણ્હિ.

જરામરણનિરોધસારુપ્પગામિનીતિ જરામરણનિરોધસ્સ સારુપ્પભાવેન નિક્કિલેસતાય પરિસુદ્ધતાય સદિસાવ હુત્વા ગામિનીતિ અત્થો. તથા પટિપન્નો ચ હોતીતિ યથા તં પટિપન્નોતિ વુચ્ચતિ, એવં પટિપન્નો હોતિ. અનુધમ્મચારીતિ નિબ્બાનધમ્મં અનુગતં પટિપત્તિધમ્મં ચરતિ, પૂરેતીતિ અત્થો. દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નોતિ સીલં આદિં કત્વા જરામરણદુક્ખસ્સ નિરોધત્થાય પટિપન્નો. સઙ્ખારનિરોધાયાતિ સઙ્ખારદુક્ખસ્સ નિરોધત્થાય. એત્તાવતા યાવ અરહત્તા દેસના કથિતા.

ઇદાનિ અરહત્તફલપચ્ચવેક્ખણં સતતવિહારઞ્ચ દસ્સેત્વા દેસના નિવત્તેતબ્બા સિયા, તથા અકત્વા અવિજ્જાગતોતિ ઇદં કસ્મા ગણ્હાતીતિ? ખીણાસવસ્સ સમતિક્કન્તવટ્ટદુક્ખદસ્સનત્થં. અપિચ પુન વટ્ટં આરભિત્વા વિવટ્ટે કથિયમાને બુજ્ઝનકસત્તો ચેત્થ અત્થિ, તસ્સ અજ્ઝાસયવસેનાપિ ઇદં ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો. તત્થ અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જાય ગતો ઉપગતો સમન્નાગતો. પુરિસપુગ્ગલોતિ પુરિસોયેવ પુગ્ગલો. ઉભયેનાપિ સમ્મુતિકથં કથેતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ સમ્મુતિકથા પરમત્થકથાતિ દ્વે કથા હોન્તિ. તત્થ ‘‘સત્તો નરો પુરિસો પુગ્ગલો તિસ્સો નાગો’’તિ એવં પવત્તા સમ્મુતિકથા નામ. ‘‘ખન્ધા ધાતુયો આયતનાની’’તિ એવં પવત્તા પરમત્થકથા નામ. પરમત્થં કથેન્તાપિ સમ્મુતિં અમુઞ્ચિત્વા કથેન્તિ. તે સમ્મુતિં કથેન્તાપિ પરમત્થં કથેન્તાપિ સચ્ચમેવ કથેન્તિ. તેનેવ વુત્તં –

‘‘દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નૂપલબ્ભતિ;

સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણં;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં ભૂતલક્ખણ’’ન્તિ.

પુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારન્તિ તેરસચેતનાભેદં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં. અભિસઙ્ખરોતીતિ કરોતિ. પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં કમ્મપુઞ્ઞેન ઉપગતં સમ્પયુત્તં હોતિ, વિપાકવિઞ્ઞાણં વિપાકપુઞ્ઞેન. અપુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારન્તિ દ્વાદસચેતનાભેદં અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. આનેઞ્જં ચે સઙ્ખારન્તિ ચતુચેતનાભેદં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં. આનેઞ્જૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્માનેઞ્જેન કમ્મવિઞ્ઞાણં, વિપાકાનેઞ્જેન વિપાકવિઞ્ઞાણં ઉપગતં હોતિ. એત્થ ચ તિવિધસ્સ કમ્માભિસઙ્ખારસ્સ ગહિતત્તા દ્વાદસપદિકો પચ્ચયાકારો ગહિતોવ હોતિ. એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સિતં.

ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો યતો ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અવિજ્જાતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં. વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણં. એત્થ ચ પઠમમેવ અવિજ્જાય પહીનાય વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. યથા પન ચતુરઙ્ગેપિ તમે રત્તિં પદીપુજ્જલેન અન્ધકારો પહીયતિ, એવં વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાય પહાનં વેદિતબ્બં. ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતીતિ લોકે કિઞ્ચિ ધમ્મં ન ગણ્હાતિ ન પરામસતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતીતિ અનુપાદિયન્તો અગણ્હન્તો નેવ તણ્હાપરિતસ્સનાય, ન ભયપરિતસ્સનાય પરિતસ્સતિ, ન તણ્હાયતિ ન ભાયતીતિ અત્થો. પચ્ચત્તઞ્ઞેવાતિ સયમેવ અત્તનાવ પરિનિબ્બાયતિ, ન અઞ્ઞસ્સ આનુભાવેન.

સો સુખં ચે વેદનન્તિ ઇદં કસ્મા આરભિ? ખીણાસવસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં દસ્સેત્વા સતતવિહારં દસ્સેતું આરભિ. અનજ્ઝોસિતાતિ તણ્હાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા અગહિતા. અથ દુક્ખવેદના કસ્મા વુત્તા, કિં તમ્પિ અભિનન્દન્તો અત્થીતિ? આમ અત્થિ. સુખં અભિનન્દન્તોયેવ હિ દુક્ખં અભિનન્દતિ નામ દુક્ખં પત્વા સુખં પત્થનતો સુખસ્સ ચ વિપરિણામદુક્ખતોતિ. કાયપરિયન્તિકન્તિ કાયપરિચ્છિન્નં, યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્તં પઞ્ચદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. જીવિતપરિયન્તિકન્તિ જીવિતપરિચ્છિન્નં. યાવ જીવિતં પવત્તતિ, તાવ પવત્તં મનોદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો.

તત્થ પઞ્ચદ્વારિકવેદના પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પઠમં નિરુજ્ઝતિ, મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતિ. સા હિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપસ્મિંયેવ પતિટ્ઠાતિ. પઞ્ચદ્વારિકા પવત્તે પઞ્ચદ્વારવસેન પવત્તમાના પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન અધિમત્તા બલવતી હોતિ, પણ્ણાસવસ્સકાલે ઠિતા હોતિ, સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય પરિહાયમાના અસીતિનવુતિવસ્સકાલે મન્દા હોતિ. તદા હિ સત્તા ‘‘ચિરરત્તં એકતો નિસીદિમ્હા નિપજ્જિમ્હા’’તિ વદન્તેપિ ‘‘ન સઞ્જાનામા’’તિ વદન્તિ. અધિમત્તાનિપિ રૂપાદિઆરમ્મણાનિ ‘‘ન પસ્સામ ન સુણામ’’, ‘‘સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં વા સાદું અસાદું વા થદ્ધં મુદુકન્તિ વા ન જાનામા’’તિ વદન્તિ. ઇતિ નેસં પઞ્ચદ્વારિકવેદના ભગ્ગા હોતિ, મનોદ્વારિકાવ પવત્તતિ. સાપિ અનુપુબ્બેન પરિહાયમાના મરણસમયે હદયકોટિંયેવ નિસ્સાય પવત્તતિ. યાવ પનેસા પવત્તતિ, તાવ સત્તો જીવતીતિ વુચ્ચતિ. યદા નપ્પવત્તતિ, તદા મતો નિરુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ.

સ્વાયમત્થો વાપિયા દીપેતબ્બો –

યથા હિ પુરિસો પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નં વાપિં કરેય્ય, પઠમં દેવે વુટ્ઠે પઞ્ચહિ ઉદકમગ્ગેહિ ઉદકં પવિસિત્વા અન્તોવાપિયં આવાટે પૂરેય્ય, પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે ઉદકમગ્ગે પૂરેત્વા ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં ઓત્થરિત્વા ઉદકં તિટ્ઠેય્ય તતો તતો વિસ્સન્દમાનં, અથ નિદ્ધમનતુમ્બે વિવરિત્વા ખેત્તેસુ કમ્મે કરિયમાને ઉદકં નિક્ખમન્તં, સસ્સપાકકાલે (ઉદકં નિક્ખમન્તં,) ઉદકં પરિહીનં ‘‘મચ્છે ગણ્હામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જેય્ય, તતો કતિપાહેન આવાટેસુયેવ ઉદકં સણ્ઠહેય્ય. યાવ પન તં આવાટેસુ હોતિ, તાવ ‘‘મહાવાપિયં ઉદકં અત્થી’’તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યદા પન તત્થ છિજ્જતિ, તદા ‘‘વાપિયં ઉદકં નત્થી’’તિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

પઠમં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચહિ મગ્ગેહિ ઉદકે પવિસન્તે આવાટાનં પૂરણકાલો વિય હિ પઠમમેવ પટિસન્ધિક્ખણે મનોદ્વારિકવેદનાય વત્થુરૂપે પતિટ્ઠિતકાલો, પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચન્નં મગ્ગાનં પૂરિતકાલો વિય પવત્તે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય પવત્તિકાલો, ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં અજ્ઝોત્થરણં વિય પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનાદિવસેન તસ્સા અધિમત્તબલવભાવો, યાવ વાપિતો ઉદકં ન નિગ્ગચ્છતિ, તાવ પૂરાય વાપિયા ઠિતકાલો વિય પઞ્ઞાસવસ્સકાલે તસ્સા ઠિતકાલો, નિદ્ધમનતુમ્બેસુ વિવટેસુ કમ્મન્તે કરિયમાને ઉદકસ્સ નિક્ખમનકાલો વિય સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય તસ્સા પરિહાનિ, ઉદકે ભટ્ઠે ઉદકમગ્ગેસુ પરિત્તોદકસ્સ ઠિતકાલો વિય અસીતિનવુતિવસ્સકાલે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય મન્દકાલો, આવાટેસુયેવ ઉદકસ્સ પતિટ્ઠાનકાલો વિય હદયવત્થુકોટિં નિસ્સાય મનોદ્વારિકવેદનાય પવત્તિકાલો, આવાટેસુ પરિત્તેપિ ઉદકે સતિ ‘‘વાપિયં ઉદકં અત્થી’’તિ વત્તબ્બકાલો વિય યાવ સા પવત્તતિ, તાવ ‘‘સત્તો જીવતી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા પન આવાટેસુ ઉદકે છિન્ને ‘‘નત્થિ વાપિયં ઉદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં મનોદ્વારિકવેદનાય અપ્પવત્તમાનાય ‘‘સત્તો મતો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇમં વેદનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ કાયસ્સ ભેદેન. જીવિતપરિયાદાના ઉદ્ધન્તિ જીવિતક્ખયતો ઉદ્ધં. ઇધેવાતિ પટિસન્ધિવસેન પરતો અગન્ત્વા ઇધેવ. સીતીભવિસ્સન્તીતિ પવત્તિવિપ્ફન્દદરથરહિતાનિ સીતાનિ અપ્પવત્તનધમ્માનિ ભવિસ્સન્તિ. સરીરાનીતિ ધાતુસરીરાનિ. અવસિસ્સન્તીતિ અવસિટ્ઠાનિ ભવિસ્સન્તિ.

કુમ્ભકારપાકાતિ કુમ્ભકારસ્સ ભાજનપચનટ્ઠાનતો. પટિસિસ્સેય્યાતિ ઠપેય્ય. કપલ્લાનીતિ સહ મુખવટ્ટિયા એકાબદ્ધાનિ કુમ્ભકપલ્લાનિ. અવસિસ્સેય્યુન્તિ તિટ્ઠેય્યું. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – આદિત્તકુમ્ભકારપાકો વિય હિ તયો ભવા દટ્ઠબ્બા, કુમ્ભકારો વિય યોગાવચરો, પાકતો કુમ્ભકારભાજનાનં નીહરણદણ્ડકો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં, સમો ભૂમિભાગો વિય અસઙ્ખતં નિબ્બાનતલં, દણ્ડકેન ઉણ્હકુમ્ભં આકડ્ઢિત્વા સમે ભૂમિભાગે કુમ્ભસ્સ ઠપિતકાલો વિય આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકં વિપસ્સન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાને ચ પગુણે વિભૂતે ઉપટ્ઠહમાને તથારૂપં ઉતુસપ્પાયાદિં લભિત્વા એકાસને નિસિન્નસ્સ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પત્વા ચતૂહિ અપાયેહિ અત્તભાવં ઉદ્ધરિત્વા ફલસમાપત્તિવસેન અસઙ્ખતે નિબ્બાનતલે ઠિતકાલો દટ્ઠબ્બો. ખીણાસવો પન ઉણ્હકુમ્ભો વિય અરહત્તપ્પત્તદિવસેયેવ ન પરિનિબ્બાતિ, સાસનપ્પવેણિં પન ઘટયમાનો પણ્ણાસસટ્ઠિવસ્સાનિ ઠત્વા ચરિમકચિત્તપ્પત્તિયા ઉપાદિણ્ણકક્ખન્ધભેદા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાતિ. અથસ્સ કુમ્ભસ્સ વિય કપલ્લાનિ અનુપાદિણ્ણકસરીરાનેવ અવસિસ્સન્તીતિ. સરીરાનિ અવસિસ્સન્તીતિ પજાનાતીતિ ઇદં પન ખીણાસવસ્સ અનુયોગારોપનત્થં વુત્તં.

વિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથ. સાધુ સાધૂતિ થેરાનં બ્યાકરણં સમ્પહંસતિ. એવમેતન્તિ યદેતં તિવિધે અભિસઙ્ખારે અસતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ અપ્પઞ્ઞાણન્તિઆદિ, એવમેવ એતં. અધિમુચ્ચથાતિ સન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતં અધિમોક્ખં પટિલભથ. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ અયમેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તો અયં પરિચ્છેદો, યદિદં નિબ્બાનન્તિ. પઠમં.