૬. દુક્ખવગ્ગો

૧. પરિવીમંસનસુત્તવણ્ણના

૫૧. દુક્ખવગ્ગસ્સ પઠમે પરિવીમંસમાનોતિ ઉપપરિક્ખમાનો. જરામરણન્તિ કસ્મા જરામરણં એકમેવ ‘‘અનેકવિધં નાનપ્પકારક’’ન્તિ વત્વા ગહિતન્તિ ચે? તસ્મિં ગહિતે સબ્બદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા. યથા હિ ચૂળાય ગહિતે પુરિસે સો પુરિસો ગહિતોવ હોતિ, એવં જરામરણે ગહિતે સબ્બદુક્ખં ગહિતમેવ હોતિ. તસ્મા ‘‘યં ખો ઇદં અનેકવિધં નાનપ્પકારકં દુક્ખં લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ ન્હત્વા ઠિતં પુરિસં વિય સબ્બદુક્ખં દસ્સેત્વા તં ચૂળાય ગણ્હન્તો વિય જરામરણં ગણ્હિ.

જરામરણનિરોધસારુપ્પગામિનીતિ જરામરણનિરોધસ્સ સારુપ્પભાવેન નિક્કિલેસતાય પરિસુદ્ધતાય સદિસાવ હુત્વા ગામિનીતિ અત્થો. તથા પટિપન્નો ચ હોતીતિ યથા તં પટિપન્નોતિ વુચ્ચતિ, એવં પટિપન્નો હોતિ. અનુધમ્મચારીતિ નિબ્બાનધમ્મં અનુગતં પટિપત્તિધમ્મં ચરતિ, પૂરેતીતિ અત્થો. દુક્ખક્ખયાય પટિપન્નોતિ સીલં આદિં કત્વા જરામરણદુક્ખસ્સ નિરોધત્થાય પટિપન્નો. સઙ્ખારનિરોધાયાતિ સઙ્ખારદુક્ખસ્સ નિરોધત્થાય. એત્તાવતા યાવ અરહત્તા દેસના કથિતા.

ઇદાનિ અરહત્તફલપચ્ચવેક્ખણં સતતવિહારઞ્ચ દસ્સેત્વા દેસના નિવત્તેતબ્બા સિયા, તથા અકત્વા અવિજ્જાગતોતિ ઇદં કસ્મા ગણ્હાતીતિ? ખીણાસવસ્સ સમતિક્કન્તવટ્ટદુક્ખદસ્સનત્થં. અપિચ પુન વટ્ટં આરભિત્વા વિવટ્ટે કથિયમાને બુજ્ઝનકસત્તો ચેત્થ અત્થિ, તસ્સ અજ્ઝાસયવસેનાપિ ઇદં ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો. તત્થ અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જાય ગતો ઉપગતો સમન્નાગતો. પુરિસપુગ્ગલોતિ પુરિસોયેવ પુગ્ગલો. ઉભયેનાપિ સમ્મુતિકથં કથેતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ સમ્મુતિકથા પરમત્થકથાતિ દ્વે કથા હોન્તિ. તત્થ ‘‘સત્તો નરો પુરિસો પુગ્ગલો તિસ્સો નાગો’’તિ એવં પવત્તા સમ્મુતિકથા નામ. ‘‘ખન્ધા ધાતુયો આયતનાની’’તિ એવં પવત્તા પરમત્થકથા નામ. પરમત્થં કથેન્તાપિ સમ્મુતિં અમુઞ્ચિત્વા કથેન્તિ. તે સમ્મુતિં કથેન્તાપિ પરમત્થં કથેન્તાપિ સચ્ચમેવ કથેન્તિ. તેનેવ વુત્તં –

‘‘દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નૂપલબ્ભતિ;

સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણં;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં ભૂતલક્ખણ’’ન્તિ.

પુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારન્તિ તેરસચેતનાભેદં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં. અભિસઙ્ખરોતીતિ કરોતિ. પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં કમ્મપુઞ્ઞેન ઉપગતં સમ્પયુત્તં હોતિ, વિપાકવિઞ્ઞાણં વિપાકપુઞ્ઞેન. અપુઞ્ઞં ચે સઙ્ખારન્તિ દ્વાદસચેતનાભેદં અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ. આનેઞ્જં ચે સઙ્ખારન્તિ ચતુચેતનાભેદં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારં. આનેઞ્જૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્માનેઞ્જેન કમ્મવિઞ્ઞાણં, વિપાકાનેઞ્જેન વિપાકવિઞ્ઞાણં ઉપગતં હોતિ. એત્થ ચ તિવિધસ્સ કમ્માભિસઙ્ખારસ્સ ગહિતત્તા દ્વાદસપદિકો પચ્ચયાકારો ગહિતોવ હોતિ. એત્તાવતા વટ્ટં દસ્સિતં.

ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો યતો ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અવિજ્જાતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં. વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણં. એત્થ ચ પઠમમેવ અવિજ્જાય પહીનાય વિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. યથા પન ચતુરઙ્ગેપિ તમે રત્તિં પદીપુજ્જલેન અન્ધકારો પહીયતિ, એવં વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાય પહાનં વેદિતબ્બં. ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતીતિ લોકે કિઞ્ચિ ધમ્મં ન ગણ્હાતિ ન પરામસતિ. અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતીતિ અનુપાદિયન્તો અગણ્હન્તો નેવ તણ્હાપરિતસ્સનાય, ન ભયપરિતસ્સનાય પરિતસ્સતિ, ન તણ્હાયતિ ન ભાયતીતિ અત્થો. પચ્ચત્તઞ્ઞેવાતિ સયમેવ અત્તનાવ પરિનિબ્બાયતિ, ન અઞ્ઞસ્સ આનુભાવેન.

સો સુખં ચે વેદનન્તિ ઇદં કસ્મા આરભિ? ખીણાસવસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં દસ્સેત્વા સતતવિહારં દસ્સેતું આરભિ. અનજ્ઝોસિતાતિ તણ્હાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા અગહિતા. અથ દુક્ખવેદના કસ્મા વુત્તા, કિં તમ્પિ અભિનન્દન્તો અત્થીતિ? આમ અત્થિ. સુખં અભિનન્દન્તોયેવ હિ દુક્ખં અભિનન્દતિ નામ દુક્ખં પત્વા સુખં પત્થનતો સુખસ્સ ચ વિપરિણામદુક્ખતોતિ. કાયપરિયન્તિકન્તિ કાયપરિચ્છિન્નં, યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્તં પઞ્ચદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો. જીવિતપરિયન્તિકન્તિ જીવિતપરિચ્છિન્નં. યાવ જીવિતં પવત્તતિ, તાવ પવત્તં મનોદ્વારિકવેદનન્તિ અત્થો.

તત્થ પઞ્ચદ્વારિકવેદના પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પઠમં નિરુજ્ઝતિ, મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતિ. સા હિ પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુરૂપસ્મિંયેવ પતિટ્ઠાતિ. પઞ્ચદ્વારિકા પવત્તે પઞ્ચદ્વારવસેન પવત્તમાના પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનદુસ્સનમુય્હનવસેન અધિમત્તા બલવતી હોતિ, પણ્ણાસવસ્સકાલે ઠિતા હોતિ, સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય પરિહાયમાના અસીતિનવુતિવસ્સકાલે મન્દા હોતિ. તદા હિ સત્તા ‘‘ચિરરત્તં એકતો નિસીદિમ્હા નિપજ્જિમ્હા’’તિ વદન્તેપિ ‘‘ન સઞ્જાનામા’’તિ વદન્તિ. અધિમત્તાનિપિ રૂપાદિઆરમ્મણાનિ ‘‘ન પસ્સામ ન સુણામ’’, ‘‘સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં વા સાદું અસાદું વા થદ્ધં મુદુકન્તિ વા ન જાનામા’’તિ વદન્તિ. ઇતિ નેસં પઞ્ચદ્વારિકવેદના ભગ્ગા હોતિ, મનોદ્વારિકાવ પવત્તતિ. સાપિ અનુપુબ્બેન પરિહાયમાના મરણસમયે હદયકોટિંયેવ નિસ્સાય પવત્તતિ. યાવ પનેસા પવત્તતિ, તાવ સત્તો જીવતીતિ વુચ્ચતિ. યદા નપ્પવત્તતિ, તદા મતો નિરુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ.

સ્વાયમત્થો વાપિયા દીપેતબ્બો –

યથા હિ પુરિસો પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નં વાપિં કરેય્ય, પઠમં દેવે વુટ્ઠે પઞ્ચહિ ઉદકમગ્ગેહિ ઉદકં પવિસિત્વા અન્તોવાપિયં આવાટે પૂરેય્ય, પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે ઉદકમગ્ગે પૂરેત્વા ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં ઓત્થરિત્વા ઉદકં તિટ્ઠેય્ય તતો તતો વિસ્સન્દમાનં, અથ નિદ્ધમનતુમ્બે વિવરિત્વા ખેત્તેસુ કમ્મે કરિયમાને ઉદકં નિક્ખમન્તં, સસ્સપાકકાલે (ઉદકં નિક્ખમન્તં,) ઉદકં પરિહીનં ‘‘મચ્છે ગણ્હામા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જેય્ય, તતો કતિપાહેન આવાટેસુયેવ ઉદકં સણ્ઠહેય્ય. યાવ પન તં આવાટેસુ હોતિ, તાવ ‘‘મહાવાપિયં ઉદકં અત્થી’’તિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યદા પન તત્થ છિજ્જતિ, તદા ‘‘વાપિયં ઉદકં નત્થી’’તિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

પઠમં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચહિ મગ્ગેહિ ઉદકે પવિસન્તે આવાટાનં પૂરણકાલો વિય હિ પઠમમેવ પટિસન્ધિક્ખણે મનોદ્વારિકવેદનાય વત્થુરૂપે પતિટ્ઠિતકાલો, પુનપ્પુનં દેવે વસ્સન્તે પઞ્ચન્નં મગ્ગાનં પૂરિતકાલો વિય પવત્તે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય પવત્તિકાલો, ગાવુતડ્ઢયોજનમત્તં અજ્ઝોત્થરણં વિય પઠમવયે વીસતિવસ્સકાલે રજ્જનાદિવસેન તસ્સા અધિમત્તબલવભાવો, યાવ વાપિતો ઉદકં ન નિગ્ગચ્છતિ, તાવ પૂરાય વાપિયા ઠિતકાલો વિય પઞ્ઞાસવસ્સકાલે તસ્સા ઠિતકાલો, નિદ્ધમનતુમ્બેસુ વિવટેસુ કમ્મન્તે કરિયમાને ઉદકસ્સ નિક્ખમનકાલો વિય સટ્ઠિવસ્સકાલતો પટ્ઠાય તસ્સા પરિહાનિ, ઉદકે ભટ્ઠે ઉદકમગ્ગેસુ પરિત્તોદકસ્સ ઠિતકાલો વિય અસીતિનવુતિવસ્સકાલે પઞ્ચદ્વારિકવેદનાય મન્દકાલો, આવાટેસુયેવ ઉદકસ્સ પતિટ્ઠાનકાલો વિય હદયવત્થુકોટિં નિસ્સાય મનોદ્વારિકવેદનાય પવત્તિકાલો, આવાટેસુ પરિત્તેપિ ઉદકે સતિ ‘‘વાપિયં ઉદકં અત્થી’’તિ વત્તબ્બકાલો વિય યાવ સા પવત્તતિ, તાવ ‘‘સત્તો જીવતી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા પન આવાટેસુ ઉદકે છિન્ને ‘‘નત્થિ વાપિયં ઉદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં મનોદ્વારિકવેદનાય અપ્પવત્તમાનાય ‘‘સત્તો મતો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇમં વેદનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ કાયસ્સ ભેદેન. જીવિતપરિયાદાના ઉદ્ધન્તિ જીવિતક્ખયતો ઉદ્ધં. ઇધેવાતિ પટિસન્ધિવસેન પરતો અગન્ત્વા ઇધેવ. સીતીભવિસ્સન્તીતિ પવત્તિવિપ્ફન્દદરથરહિતાનિ સીતાનિ અપ્પવત્તનધમ્માનિ ભવિસ્સન્તિ. સરીરાનીતિ ધાતુસરીરાનિ. અવસિસ્સન્તીતિ અવસિટ્ઠાનિ ભવિસ્સન્તિ.

કુમ્ભકારપાકાતિ કુમ્ભકારસ્સ ભાજનપચનટ્ઠાનતો. પટિસિસ્સેય્યાતિ ઠપેય્ય. કપલ્લાનીતિ સહ મુખવટ્ટિયા એકાબદ્ધાનિ કુમ્ભકપલ્લાનિ. અવસિસ્સેય્યુન્તિ તિટ્ઠેય્યું. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – આદિત્તકુમ્ભકારપાકો વિય હિ તયો ભવા દટ્ઠબ્બા, કુમ્ભકારો વિય યોગાવચરો, પાકતો કુમ્ભકારભાજનાનં નીહરણદણ્ડકો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં, સમો ભૂમિભાગો વિય અસઙ્ખતં નિબ્બાનતલં, દણ્ડકેન ઉણ્હકુમ્ભં આકડ્ઢિત્વા સમે ભૂમિભાગે કુમ્ભસ્સ ઠપિતકાલો વિય આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકં વિપસ્સન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાને ચ પગુણે વિભૂતે ઉપટ્ઠહમાને તથારૂપં ઉતુસપ્પાયાદિં લભિત્વા એકાસને નિસિન્નસ્સ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગફલં અરહત્તં પત્વા ચતૂહિ અપાયેહિ અત્તભાવં ઉદ્ધરિત્વા ફલસમાપત્તિવસેન અસઙ્ખતે નિબ્બાનતલે ઠિતકાલો દટ્ઠબ્બો. ખીણાસવો પન ઉણ્હકુમ્ભો વિય અરહત્તપ્પત્તદિવસેયેવ ન પરિનિબ્બાતિ, સાસનપ્પવેણિં પન ઘટયમાનો પણ્ણાસસટ્ઠિવસ્સાનિ ઠત્વા ચરિમકચિત્તપ્પત્તિયા ઉપાદિણ્ણકક્ખન્ધભેદા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાતિ. અથસ્સ કુમ્ભસ્સ વિય કપલ્લાનિ અનુપાદિણ્ણકસરીરાનેવ અવસિસ્સન્તીતિ. સરીરાનિ અવસિસ્સન્તીતિ પજાનાતીતિ ઇદં પન ખીણાસવસ્સ અનુયોગારોપનત્થં વુત્તં.

વિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથ. સાધુ સાધૂતિ થેરાનં બ્યાકરણં સમ્પહંસતિ. એવમેતન્તિ યદેતં તિવિધે અભિસઙ્ખારે અસતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ અપ્પઞ્ઞાણન્તિઆદિ, એવમેવ એતં. અધિમુચ્ચથાતિ સન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતં અધિમોક્ખં પટિલભથ. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ અયમેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તો અયં પરિચ્છેદો, યદિદં નિબ્બાનન્તિ. પઠમં.

૨. ઉપાદાનસુત્તવણ્ણના

૫૨. દુતિયે ઉપાદાનિયેસૂતિ ચતુન્નં ઉપાદાનાનં પચ્ચયેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ. અસ્સાદાનુપસ્સિનોતિ અસ્સાદં અનુપસ્સન્તસ્સ. તત્રાતિ તસ્મિં અગ્ગિક્ખન્ધે. તદાહારોતિ તંપચ્ચયો. તદુપાદાનોતિ તસ્સેવ વેવચનં. એવમેવ ખોતિ એત્થ અગ્ગિક્ખન્ધો વિય હિ તયો ભવા, તેભૂમકવટ્ટન્તિપિ એતદેવ, અગ્ગિજગ્ગકપુરિસો વિય વટ્ટનિસ્સિતો બાલપુથુજ્જનો, સુક્ખતિણગોમયાદિપક્ખિપનં વિય અસ્સાદાનુપસ્સિનો પુથુજ્જનસ્સ તણ્હાદિવસેન છહિ દ્વારેહિ કુસલાકુસલકમ્મકરણં. તિણગોમયાદીસુ ખીણેસુ પુનપ્પુનં તેસં પક્ખિપનેન અગ્ગિક્ખન્ધસ્સ વડ્ઢનં વિય બાલપુથુજ્જનસ્સ ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય યથાવુત્તકમ્માયૂહનેન અપરાપરં વટ્ટદુક્ખનિબ્બત્તનં.

ન કાલેન કાલં સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્યાતિ તઞ્હિ કોચિ અત્થકામો એવં વદેય્ય – ‘‘ભો કસ્મા ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય કલાપે બન્ધિત્વા સુક્ખતિણકટ્ઠાનં પચ્છિયઞ્ચ પૂરેત્વા સુક્ખગોમયાનિ પક્ખિપન્તો એતં અગ્ગિં જાલેસિ? અપિ નુ તે અત્થિ ઇતોનિદાનં કાચિ વડ્ઢીતિ? વંસાગતમેતં ભો અમ્હાકં, ઇતોનિદાનં પન મે અવડ્ઢિયેવ, કુતો વડ્ઢિ? અહઞ્હિ ઇમં અગ્ગિં જગ્ગન્તો નેવ ન્હાયિતું ન ભુઞ્જિતું ન નિપજ્જિતું લભામીતિ. તેન હિ ભો કિં તે ઇમિના નિરત્થકેન અગ્ગિજાલનેન? એહિ ત્વં એતાનિ આભતાનિ તિણાદીનિ એત્થ નિક્ખિપ, તાનિ સયમેવ ઝાયિસ્સન્તિ, ત્વં પન અસુકસ્મિં ઠાને સીતોદકા પોક્ખરણી અત્થિ, તત્થ ન્હત્વા, માલાગન્ધવિલેપનેહિ અત્તાનં મણ્ડેત્વા સુનિવત્થો સુપારુતોવ પાદુકાહિ નગરં પવિસિત્વા પાસાદવરમારુય્હ વાતપાનં વિવરિત્વા મહાવીથિયં વિરોચમાનો નિસીદ એકગ્ગો સુખસમપ્પિતો હુત્વા, તત્થ તે નિસિન્નસ્સ તિણાદીનં ખયેન સયમેવ અયં અગ્ગિ અપ્પણ્ણત્તિભાવં ગમિસ્સતી’’તિ. સો તથા કરેય્ય. તથેવ ચ તત્થ નિસિન્નસ્સ સો અગ્ગિ ઉપાદાનક્ખયેન અપ્પણ્ણત્તિભાવં ગચ્છેય્ય. ઇદં સન્ધાયેતં ‘‘ન કાલેન કાલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

એવમેવ ખોતિ એત્થ પન ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – ચત્તાલીસાય કટ્ઠવાહાનં જલમાનો મહાઅગ્ગિક્ખન્ધો વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં દટ્ઠબ્બં, અગ્ગિજગ્ગનકપુરિસો વિય વટ્ટસન્નિસ્સિતકો યોગાવચરો, અત્થકામો પુરિસો વિય સમ્માસમ્બુદ્ધો, તેન પુરિસેન તસ્સ દિન્નઓવાદો વિય તથાગતેન ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, તેભૂમકધમ્મેસુ નિબ્બિન્દ, એવં વટ્ટદુક્ખા મુચ્ચિસ્સસી’’તિ તસ્સ તેભૂમકધમ્મેસુ કમ્મટ્ઠાનસ્સ કથિતકાલો, તસ્સ પુરિસસ્સ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિત્વા પાસાદે નિસિન્નકાલો વિય યોગિનો સુગતોવાદં સમ્પટિચ્છિત્વા સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ તેભૂમકધમ્મેસુ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અનુક્કમેન યથાનુરૂપં આહારસપ્પાયાદિં લભિત્વા, એકાસને નિસિન્નસ્સ અગ્ગફલે પતિટ્ઠિતકાલો, તસ્સ ન્હાનવિલેપનાદીહિ સુધોતમણ્ડિતકાયત્તા તસ્મિં નિસિન્નસ્સ એકગ્ગસુખસમપ્પિતકાલો વિય યોગિનો અરિયમગ્ગપોક્ખરણિયં મગ્ગઞાણોદકેન સુન્હાતસુધોતકિલેસમલસ્સ હિરોત્તપ્પસાટકે નિવાસેત્વા સીલવિલેપનાનુલિત્તસ્સ અરહત્તમણ્ડનેન અત્તભાવં મણ્ડેત્વા વિમુત્તિપુપ્ફદામં પિળન્ધિત્વા ઇદ્ધિપાદપાદુકા આરુય્હ નિબ્બાનનગરં પવિસિત્વા ધમ્મપાસાદં આરુય્હ સતિપટ્ઠાનમહાવીથિયં વિરોચમાનસ્સ નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસિન્નકાલો. તસ્સ પન પુરિસસ્સ તસ્મિં નિસિન્નસ્સ તિણાદીનં ખયેન અગ્ગિક્ખન્ધસ્સ અપ્પણ્ણત્તિગમનકાલો વિય ખીણાસવસ્સ યાવતાયુકં ઠત્વા ઉપાદિણ્ણકક્ખન્ધભેદેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ મહાવટ્ટવૂપસમો દટ્ઠબ્બો. દુતિયં.

૩. સંયોજનસુત્તવણ્ણના

૫૩. તતિયે સંયોજનિયેસૂતિ દસન્નં સંયોજનાનં પચ્ચયેસુ. ઝાયેય્યાતિ જલેય્ય. તેલં આસિઞ્ચેય્ય વટ્ટિં ઉપસંહરેય્યાતિ દીપપટિજગ્ગનત્થં તેલભાજનઞ્ચ મહન્તઞ્ચ વટ્ટિકપાલં ગહેત્વા સમીપે નિચ્ચં ઠિતોવ તેલે ખીણે તેલં આસિઞ્ચેય્ય, વટ્ટિયા ખીણાય વટ્ટિં ઉપસંહરેય્ય. સેસમેત્થ સદ્ધિં ઓપમ્મસંસન્દનેન પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. તતિયં.

૪. દુતિયસંયોજનસુત્તવણ્ણના

૫૪. ચતુત્થે ઉપમં પઠમં કત્વા પચ્છા અત્થો વુત્તો. સેસં તાદિસમેવ. ચતુત્થં.

૫. મહારુક્ખસુત્તવણ્ણના

૫૫. પઞ્ચમે ઉદ્ધં ઓજં અભિહરન્તીતિ પથવીરસઞ્ચ આપોરસઞ્ચ ઉપરિ આરોપેન્તિ. ઓજાય આરોપિતત્તા હત્થસતુબ્બેધસ્સ રુક્ખસ્સ અઙ્કુરગ્ગેસુ બિન્દુબિન્દૂનિ વિય હુત્વા સિનેહો તિટ્ઠતિ. ઇદં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં – મહારુક્ખો વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં, મૂલાનિ વિય આયતનાનિ, મૂલેહિ ઓજાય આરોહનં વિય છહિ દ્વારેહિ કમ્મારોહનં, ઓજાય અભિરુળ્હત્તા મહારુક્ખસ્સ યાવકપ્પટ્ઠાનં વિય વટ્ટનિસ્સિતબાલપુથુજ્જનસ્સ છહિ દ્વારેહિ કમ્મં આયૂહન્તસ્સ અપરાપરં વટ્ટસ્સ વડ્ઢનવસેન દીઘરત્તં ઠાનં.

કુદ્દાલપિટકન્તિ કુદ્દાલઞ્ચેવ પચ્છિભાજનઞ્ચ. ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દેય્યાતિ ખુદ્દકમહન્તાનિ ખણ્ડાખણ્ડાનિ કરોન્તો છિન્દેય્ય. ઇદં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં – ઇધાપિ હિ મહારુક્ખો વિય તેભૂમકવટ્ટં, રુક્ખં નાસેતુકામો પુરિસો વિય યોગાવચરો, કુદ્દાલો વિય ઞાણં, પચ્છિ વિય સમાધિ, રુક્ખચ્છેદનફરસુ વિય ઞાણં, રુક્ખસ્સ મૂલે છિન્નકાલો વિય યોગિનો આચરિયસન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા મનસિકરોન્તસ્સ પઞ્ઞા, ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દનકાલો વિય સઙ્ખેપતો ચતુન્નં મહાભૂતાનં મનસિકારો, ફાલનં વિય દ્વેચત્તાલીસાય કોટ્ઠાસેસુ વિત્થારમનસિકારો, સકલિકં સકલિકં કરણકાલો વિય ઉપાદારૂપસ્સ ચેવ રૂપક્ખન્ધારમ્મણસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ ચાતિ ઇમેસં વસેન નામરૂપપરિગ્ગહો, મૂલાનં ઉપચ્છેદનં વિય તસ્સેવ નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિયેસનં, વાતાતપે વિસોસેત્વા અગ્ગિના ડહનકાલો વિય અનુપુબ્બેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અઞ્ઞતરં સપ્પાયં લભિત્વા કમ્મટ્ઠાને વિભૂતે ઉપટ્ઠહમાને એકપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ અગ્ગફલપ્પત્તિ, મસિકરણં વિય અરહત્તપ્પત્તદિવસેયેવ અપરિનિબ્બાયન્તસ્સ યાવતાયુકં ઠિત કાલો, મહાવાતે ઓપુનનં નદિયા પવાહનં વિય ચ ઉપાદિણ્ણકક્ખન્ધભેદેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ વટ્ટવૂપસમો વેદિતબ્બો. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયમહારુક્ખસુત્તવણ્ણના

૫૬. છટ્ઠેપિ ઉપમં પઠમં વત્વા પચ્છા અત્થો વુત્તો, ઇદમેવ નાનત્તં. છટ્ઠં.

૭. તરુણરુક્ખસુત્તવણ્ણના

૫૭-૫૯. સત્તમે તરુણોતિ અજાતફલો. પલિમજ્જેય્યાતિ સોધેય્ય. પંસું દદેય્યાતિ થદ્ધફરુસપંસું હરિત્વા મુદુગોમયચુણ્ણમિસ્સં મધુરપંસું પક્ખિપેય્ય. વુદ્ધિન્તિ વુદ્ધિં આપજ્જિત્વા પુપ્ફૂપગો પુપ્ફં, ફલૂપગો ફલં ગણ્હેય્ય. ઇદં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં – તરુણરુક્ખો વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં, રુક્ખજગ્ગકો પુરિસો વિય વટ્ટનિસ્સિતો પુથુજ્જનો, મૂલફલસન્તાનાદીનિ વિય તીહિ દ્વારેહિ કુસલાકુસલકમ્માયૂહનં, રુક્ખસ્સ વુડ્ઢિઆપજ્જનં વિય પુથુજ્જનસ્સ તીહિ દ્વારેહિ કમ્મં આયૂહતો અપરાપરં વટ્ટપ્પવત્તિ. વિવટ્ટં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અટ્ઠમનવમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ. સત્તમાદીનિ.

૧૦. નિદાનસુત્તવણ્ણના

૬૦. દસમે કુરૂસુ વિહરતીતિ કુરૂતિ એવં બહુવચનવસેન લદ્ધવોહારે જનપદે વિહરતિ. કમ્માસધમ્મં નામ કુરૂનં નિગમોતિ એવંનામકો કુરૂનં નિગમો, તં ગોચરગામં કત્વાતિ અત્થો. આયસ્માતિ પિયવચનમેતં ગરુવચનમેતં. આનન્દોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. એકમન્તં નિસીદીતિ છ નિસજ્જદોસે વિવજ્જેન્તો દક્ખિણજાણુમણ્ડલસ્સ અભિમુખટ્ઠાને છબ્બણ્ણાનં બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પવિસિત્વા પસન્નલાખારસં વિગાહન્તો વિય સુવણ્ણપટં પારુપન્તો વિય રત્તકમ્બલવિતાનમજ્ઝં પવિસન્તો વિય ધમ્મભણ્ડાગારિકો આયસ્મા આનન્દો નિસીદિ. તેન વુત્તં ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિ.

કાય પન વેલાય કેન કારણેન અયમાયસ્મા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમન્તોતિ? સાયન્હવેલાય પચ્ચયાકારપઞ્હં પુચ્છનકારણેન. તં દિવસં કિર અયમાયસ્મા કુલસઙ્ગહત્થાય ઘરદ્વારે ઘરદ્વારે સહસ્સભણ્ડિકં નિક્ખિપન્તો વિય કમ્માસધમ્મં પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સત્થુ વત્તં દસ્સેત્વા સત્થરિ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠે સત્થારં વન્દિત્વા અત્તનો દિવાટ્ઠાનં ગન્ત્વા અન્તેવાસિકેસુ વત્તં દસ્સેત્વા પટિક્કન્તેસુ દિવાટ્ઠાનં પટિસમ્મજ્જિત્વા ચમ્મક્ખણ્ડં પઞ્ઞપેત્વા ઉદકતુમ્બતો ઉદકેન હત્થપાદે સીતલં કત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો સોતાપત્તિફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા. અથ પરિચ્છિન્નકાલવસેન સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેસિ. સો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિતો પટ્ઠાય અન્તં, અન્તતો પટ્ઠાય આદિં, ઉભયન્તતો પટ્ઠાય મજ્ઝં, મજ્ઝતો પટ્ઠાય ઉભો અન્તે પાપેન્તો તિક્ખત્તું દ્વાદસપદં પચ્ચયાકારં સમ્મસિ. તસ્સેવં સમ્મસન્તસ્સ પચ્ચયાકારો વિભૂતો હુત્વા ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પચ્ચયાકારો સબ્બબુદ્ધેહિ ગમ્ભીરો ચેવ ગમ્ભીરાવભાસો ચાતિ કથિતો, મય્હં ખો પન પદેસઞાણે ઠિતસ્સ સાવકસ્સ સતો ઉત્તાનો વિય વિભૂતો પાકટો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, મય્હંયેવ નુ ખો એસ ઉત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેસમ્પીતિ અત્તનો ઉપટ્ઠાનકારણં સત્થુ આરોચેસ્સામી’’તિ નિસિન્નટ્ઠાનતો ઉટ્ઠાય ચમ્મક્ખણ્ડં પપ્ફોટેત્વા આદાય સાયન્હસમયે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ. તેન વુત્તં – ‘‘સાયન્હવેલાયં પચ્ચયાકારપઞ્હં પુચ્છનકારણેન ઉપસઙ્કમન્તો’’તિ.

યાવ ગમ્ભીરોતિ એત્થ યાવસદ્દો પમાણાતિક્કમે. અતિક્કમ્મ પમાણં ગમ્ભીરો, અતિગમ્ભીરોતિ અત્થો. ગમ્ભીરાવભાસોતિ ગમ્ભીરોવ હુત્વા અવભાસતિ, દિસ્સતીતિ અત્થો. એકઞ્હિ ઉત્તાનમેવ ગમ્ભીરાવભાસં હોતિ પૂતિપણ્ણરસવસેન કાળવણ્ણં પુરાણઉદકં વિય. તઞ્હિ જાણુપ્પમાણમ્પિ સતપોરિસં વિય દિસ્સતિ. એકં ગમ્ભીરં ઉત્તાનાવભાસં હોતિ મણિભાસં વિપ્પસન્નઉદકં વિય. તઞ્હિ સતપોરિસમ્પિ જાણુપ્પમાણં વિય ખાયતિ. એકં ઉત્તાનં ઉત્તાનાવભાસં હોતિ પાતિઆદીસુ ઉદકં વિય. એકં ગમ્ભીરં ગમ્ભીરાવભાસં હોતિ સિનેરુપાદકમહાસમુદ્દે ઉદકં વિય. એવં ઉદકમેવ ચત્તારિ નામાનિ લભતિ. પટિચ્ચસમુપ્પાદે પનેતં નત્થિ. અયઞ્હિ ગમ્ભીરો ચ ગમ્ભીરાવભાસો ચાતિ એકમેવ નામં લભતિ. એવરૂપો સમાનોપિ અથ ચ પન મે ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતિ, તદિદં અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તેતિ એવં અત્તનો વિમ્હયં પકાસેન્તો પઞ્હં પુચ્છિત્વા તુણ્હીભૂતો નિસીદિ.

ભગવા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘આનન્દો ભવગ્ગગહણાય હત્થં પસારેન્તો વિય સિનેરું ભિન્દિત્વા મિઞ્જં નીહરિતું વાયમમાનો વિય વિના નાવાય મહાસમુદ્દં તરિતુકામો વિય પથવિં પરિવત્તેત્વા પથવોજં ગહેતું વાયમમાનો વિય બુદ્ધવિસયં પઞ્હં અત્તનો ઉત્તાનુત્તાનન્તિ વદતિ, હન્દસ્સ ગમ્ભીરભાવં આચિક્ખામી’’તિ ચિન્તેત્વા મા હેવન્તિઆદિમાહ.

તત્થ મા હેવન્તિ હ-કારો નિપાતમત્તં, એવં મા ભણીતિ અત્થો. ‘‘મા હેવ’’ન્તિ ચ ઇદં વચનં ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં ઉસ્સાદેન્તોપિ ભણતિ અપસાદેન્તોપિ. તત્થ ઉસ્સાદેન્તોપીતિ, આનન્દ, ત્વં મહાપઞ્ઞો વિસદઞાણો, તેન તે ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો વિય ખાયતિ, અઞ્ઞેસં પનેસ ઉત્તાનકોતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બો, ગમ્ભીરોયેવ ચ સો ગમ્ભીરાવભાસો ચ.

તત્થ ચતસ્સો ઉપમા વદન્તિ – છ માસે સુભોજનરસપુટ્ઠસ્સ કિર કતયોગસ્સ મહામલ્લસ્સ સમજ્જસમયે કતમલ્લપાસાણપરિચયસ્સ યુદ્ધભૂમિં ગચ્છન્તસ્સ અન્તરા મલ્લપાસાણં દસ્સેસું. સો ‘‘કિં એત’’ન્તિ આહ. મલ્લપાસાણોતિ. આહરથ નન્તિ. ‘‘ઉક્ખિપિતું ન સક્કોમા’’તિ વુત્તે સયં ગન્ત્વા ‘‘કુહિં ઇમસ્સ ભારિયટ્ઠાન’’ન્તિ વત્વા દ્વીહિ હત્થેહિ દ્વે પાસાણે ઉક્ખિપિત્વા કીળાગુળે વિય ખિપિત્વા અગમાસિ. તત્થ મલ્લસ્સ મલ્લપાસાણો લહુકોતિ ન અઞ્ઞેસમ્પિ લહુકોતિ વત્તબ્બો. છ માસે સુભોજનરસપુટ્ઠો મલ્લો વિય હિ કપ્પસતસહસ્સં અભિનીહારસમ્પન્નો આયસ્મા આનન્દો. યથા મલ્લસ્સ મહાબલતાય મલ્લપાસાણો લહુકો, એવં થેરસ્સ મહાપઞ્ઞતાય પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ વત્તબ્બો, સો અઞ્ઞેસં ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો.

મહાસમુદ્દે ચ તિમિ નામ મહામચ્છો દ્વિયોજનસતિકો, તિમિઙ્ગલો તિયોજનસતિકો, તિમિરપિઙ્ગલો પઞ્ચયોજનસતિકો, આનન્દો તિમિનન્દો અજ્ઝારોહો મહાતિમીતિ ઇમે ચત્તારો યોજનસહસ્સિકા. તત્થ તિમિરપિઙ્ગલેનેવ દીપેન્તિ. તસ્સ કિર દક્ખિણકણ્ણં ચાલેન્તસ્સ પઞ્ચયોજનસતે પદેસે ઉદકં ચલતિ, તથા વામકણ્ણં, તથા નઙ્ગુટ્ઠં, તથા સીસં. દ્વે પન કણ્ણે ચાલેત્વા નઙ્ગુટ્ઠેન પહરિત્વા સીસં અપરાપરં કત્વા કીળિતું આરદ્ધસ્સ સત્તટ્ઠયોજનસતે ઠાને ભાજને પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધને આરોપિતં વિય ઉદકં પક્કુથતિ. યોજનસતમત્તે પદેસે ઉદકં પિટ્ઠિં છાદેતું ન સક્કોતિ. સો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરોતિ વદન્તિ, કુતસ્સ ગમ્ભીરતા, મયં પિટ્ઠિમત્તચ્છાદનમ્પિ ઉદકં ન લભામા’’તિ. તત્થ કાયૂપપન્નસ્સ તિમિરપિઙ્ગલસ્સ મહાસમુદ્દો ઉત્તાનોતિ અઞ્ઞેસઞ્ચ ખુદ્દકમચ્છાનં ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો, એવમેવ ઞાણૂપપન્નસ્સ થેરસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ અઞ્ઞેસમ્પિ ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો. સુપણ્ણરાજા ચ દિયડ્ઢયોજનસતિકો હોતિ. તસ્સ દક્ખિણપક્ખો પઞ્ઞાસયોજનિકો હોતિ, તથા વામપક્ખો, પિઞ્છવટ્ટિ ચ સટ્ઠિયોજનિકા, ગીવા તિંસયોજનિકા, મુખં નવયોજનં, પાદા દ્વાદસયોજનિકા, તસ્મિં સુપણ્ણવાતં દસ્સેતું આરદ્ધે સત્તટ્ઠયોજનસતં ઠાનં નપ્પહોતિ. સો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં આકાસો અનન્તોતિ વદન્તિ, કુતસ્સ અનન્તતા, મયં પક્ખવાતપ્પત્થરણોકાસમ્પિ ન લભામા’’તિ. તત્થ કાયૂપપન્નસ્સ સુપણ્ણરઞ્ઞો આકાસો પરિત્તોતિ અઞ્ઞેસઞ્ચ ખુદ્દકપક્ખીનં પરિત્તોતિ ન વત્તબ્બો, એવમેવ ઞાણૂપપન્નસ્સ થેરસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ અઞ્ઞેસમ્પિ ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો.

રાહુ અસુરિન્દો પન પાદન્તતો યાવ કેસન્તા યોજનાનં ચત્તારિ સહસ્સાનિ અટ્ઠ ચ સતાનિ હોન્તિ. તસ્સ દ્વિન્નં બાહાનં અન્તરે દ્વાદસયોજનસતિકં, બહલત્તેન છયોજનસતિકં, હત્થપાદતલાનિ તિયોજનસતિકાનિ, તથા મુખં, એકઙ્ગુલિપબ્બં પઞ્ઞાસયોજનં, તથા ભમુકન્તરં, નલાટં તિયોજનસતિકં, સીસં નવયોજનસતિકં. તસ્સ મહાસમુદ્દં ઓતિણ્ણસ્સ ગમ્ભીરં ઉદકં જાણુપ્પમાણં હોતિ. સો એવં વદેય્ય – ‘‘અયં મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરોતિ વદન્તિ. કુતસ્સ ગમ્ભીરતા? મયં જાણુપ્પટિચ્છાદનમત્તમ્પિ ઉદકં ન લભામા’’તિ. તત્થ કાયૂપપન્નસ્સ રાહુનો મહાસમુદ્દો ઉત્તાનોતિ અઞ્ઞેસઞ્ચ ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો. એવમેવ ઞાણૂપપન્નસ્સ થેરસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ અઞ્ઞેસમ્પિ ઉત્તાનોતિ ન વત્તબ્બો. એતમત્થં સન્ધાય ભગવા મા હેવં, આનન્દ, મા હેવં, આનન્દાતિ આહ.

થેરસ્સ હિ ચતૂહિ કારણેહિ ગમ્ભીરો પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનોતિ ઉપટ્ઠાસિ. કતમેહિ ચતૂહિ? પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા તિત્થવાસેન સોતાપન્નતાય બહુસ્સુતભાવેનાતિ.

ઇતો કિર સતસહસ્સિમે કપ્પે પદુમુત્તરો નામ સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિ. તસ્સ હંસવતી નામ નગરં અહોસિ, આનન્દો નામ રાજા પિતા, સુમેધા નામ દેવી માતા, બોધિસત્તો ઉત્તરકુમારો નામ અહોસિ. સો પુત્તસ્સ જાતદિવસે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમ્મ પબ્બજિત્વા પધાનમનુયુત્તો અનુક્કમેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા, ‘‘અનેકજાતિસંસાર’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તાહં બોધિપલ્લઙ્કે વીતિનામેત્વા ‘‘પથવિયં પાદં ઠપેસ્સામી’’તિ પાદં અભિનીહરિ. અથ પથવિં ભિન્દિત્વા મહન્તં પદુમં ઉટ્ઠાસિ. તસ્સ ધુરપત્તાનિ નવુતિહત્થાનિ, કેસરં તિંસહત્થં, કણ્ણિકા દ્વાદસહત્થા, નવઘટપ્પમાણા રેણુ અહોસિ.

સત્થા પન ઉબ્બેધતો અટ્ઠપઞ્ઞાસહત્થો અહોસિ, તસ્સ ઉભિન્નં બાહાનમન્તરં અટ્ઠારસહત્થં, નલાટં પઞ્ચહત્થં, હત્થપાદા એકાદસહત્થા. તસ્સ એકાદસહત્થેન પાદેન દ્વાદસહત્થાય કણ્ણિકાય અક્કન્તમત્તાય નવઘટપ્પમાણા રેણુ ઉટ્ઠાય અટ્ઠપઞ્ઞાસહત્થં પદેસં ઉગ્ગન્ત્વા ઓકિણ્ણમનોસિલાચુણ્ણં વિય પચ્ચોકિણ્ણં. તદુપાદાય ભગવા ‘‘પદુમુત્તરો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તસ્સ દેવિલો ચ સુજાતો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા અહેસું, અમિતા ચ અસમા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, સુમનો નામ ઉપટ્ઠાકો. પદુમુત્તરો ભગવા પિતુસઙ્ગહં કુરુમાનો ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારો હંસવતિયા રાજધાનિયા વસતિ.

કનિટ્ઠભાતા પનસ્સ સુમનકુમારો નામ. તસ્સ રાજા હંસવતિતો વીસયોજનસતે ભોગં અદાસિ. સો કદાચિ આગન્ત્વા પિતરઞ્ચ સત્થારઞ્ચ પસ્સતિ. અથેકદિવસં પચ્ચન્તો કુપિતો. સુમનો રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ. રાજા ‘‘ત્વં મયા, તાત, કસ્મા ઠપિતો’’તિ પટિપેસેસિ. સો ચોરે વૂપસમેત્વા ‘‘ઉપસન્તો, દેવ, જનપદો’’તિ રઞ્ઞો પેસેસિ. રાજા તુટ્ઠો ‘‘સીઘં મમ પુત્તો આગચ્છતૂ’’તિ આહ. તસ્સ સહસ્સમત્તા અમચ્ચા હોન્તિ. સો તેહિ સદ્ધિં અન્તરામગ્ગે મન્તેસિ – ‘‘મય્હં પિતા તુટ્ઠો સચે મે વરં દેતિ, કિં ગણ્હામી’’તિ? અથ નં એકચ્ચે ‘‘હત્થિં ગણ્હથ, અસ્સં ગણ્હથ, જનપદં ગણ્હથ, સત્તરતનાનિ ગણ્હથા’’તિ આહંસુ. અપરે ‘‘તુમ્હે પથવિસ્સરસ્સ પુત્તા, ન તુમ્હાકં ધનં દુલ્લભં, લદ્ધમ્પિ ચેતં સબ્બં પહાય ગમનીયં, પુઞ્ઞમેવ એકં આદાય ગમનીયં, તસ્મા દેવે વરં દદમાને તેમાસં પદુમુત્તરં ભગવન્તં ઉપટ્ઠાતું વરં ગણ્હથા’’તિ. સો ‘‘તુમ્હે મય્હં કલ્યાણમિત્તા નામ, મમેતં ચિત્તં નત્થિ, તુમ્હેહિ પન ઉપ્પાદિતં, એવં કરિસ્સામી’’તિ, ગન્ત્વા પિતરં વન્દિત્વા પિતરા આલિઙ્ગેત્વા, મત્થકે ચુમ્બિત્વા ‘‘વરં તે, પુત્ત, દેમી’’તિ વુત્તે ‘‘ઇચ્છામહં, મહારાજ, ભગવન્તં તેમાસં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહન્તો જીવિતં અવઞ્ઝં કાતું, ઇદં મે વરં દેહી’’તિ આહ. ન સક્કા, તાત, અઞ્ઞં વરેહીતિ. દેવ, ખત્તિયાનં નામ દ્વેકથા નત્થિ, એતમેવ મે દેહિ, ન મમઞ્ઞેન અત્થોતિ. તાત, બુદ્ધાનં નામ ચિત્તં દુજ્જાનં, સચે ભગવા ન ઇચ્છિસ્સતિ, મયા દિન્નમ્પિ કિં ભવિસ્સતીતિ? ‘‘સાધુ, દેવ, અહં ભગવતો ચિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ વિહારં ગતો.

તેન ચ સમયેન ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા ભગવા ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠો હોતિ. સો મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં ભિક્ખૂનં સન્તિકં અગમાસિ. તે નં આહંસુ – ‘‘રાજપુત્ત કસ્મા આગતોસી’’તિ? ભગવન્તં દસ્સનાય, દસ્સેથ મે ભગવન્તન્તિ. ‘‘ન મયં, રાજપુત્ત, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સત્થારં દટ્ઠું લભામા’’તિ. કો પન, ભન્તે, લભતીતિ? સુમનત્થેરો નામ રાજપુત્તાતિ. સો ‘‘કુહિં ભન્તે થેરો’’તિ? થેરસ્સ નિસિન્નટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા ગન્ત્વા વન્દિત્વા – ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, ભગવન્તં પસ્સિતું, દસ્સેથ મે ભગવન્ત’’ન્તિ આહ. થેરો ‘‘એહિ, રાજપુત્તા’’તિ તં ગહેત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે ઠપેત્વા ગન્ધકુટિં આરુહિ. અથ નં ભગવા ‘‘સુમન, કસ્મા આગતોસી’’તિ આહ. રાજપુત્તો, ભન્તે, ભગવન્તં દસ્સનાય આગતોતિ. તેન હિ ભિક્ખુ આસનં પઞ્ઞપેહીતિ. થેરો આસનં પઞ્ઞપેસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. રાજપુત્તો ભગવન્તં વન્દિત્વા પટિસન્થારં અકાસિ, ‘‘કદા આગતોસિ રાજપુત્તા’’તિ? ભન્તે, તુમ્હેસુ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠેસુ, ભિક્ખૂ પન ‘‘ન મયં ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ભગવન્તં દટ્ઠું લભામા’’તિ મં થેરસ્સ સન્તિકં પાહેસું, થેરો પન એકવચનેનેવ દસ્સેસિ, થેરો, ભન્તે, તુમ્હાકં સાસને વલ્લભો મઞ્ઞેતિ. આમ, રાજકુમાર, વલ્લભો એસ ભિક્ખુ મય્હં સાસનેતિ. ભન્તે, બુદ્ધાનં સાસને કિં કત્વા વલ્લભો હોતીતિ? દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા, કુમારાતિ. ભગવા અહમ્પિ થેરો વિય બુદ્ધસાસને વલ્લભો હોતુકામો, તેમાસં મે વસ્સાવાસં અધિવાસેથાતિ. ભગવા, ‘‘અત્થિ નુ ખો ગતેન અત્થો’’તિ ઓલોકેત્વા ‘‘અત્થી’’તિ દિસ્વા ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો, રાજકુમાર, તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ આહ. કુમારો ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’તિ વત્વા – ‘‘અહં, ભન્તે, પુરિમતરં ગન્ત્વા વિહારં કારેમિ, મયા પેસિતે ભિક્ખુસતસહસ્સેન સદ્ધિં આગચ્છથા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પિતુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘દિન્ના મે, દેવ, ભગવતા પટિઞ્ઞા, મયા પહિતે તુમ્હે ભગવન્તં પેસેય્યાથા’’તિ પિતરં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા યોજને યોજને વિહારં કારેત્વા વીસયોજનસતં અદ્ધાનં ગતો. ગન્ત્વા અત્તનો નગરે વિહારટ્ઠાનં વિચિનન્તો સોભનસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ ઉય્યાનં દિસ્વા સતસહસ્સેન કિણિત્વા સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા વિહારં કારેસિ. તત્થ ભગવતો ગન્ધકુટિં, સેસભિક્ખૂનઞ્ચ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનત્થાય કુટિલેણમણ્ડપે કારાપેત્વા પાકારપરિક્ખેપં દ્વારકોટ્ઠકઞ્ચ નિટ્ઠાપેત્વા પિતુ સન્તિકં પેસેસિ ‘‘નિટ્ઠિતં મય્હં કિચ્ચં, સત્થારં પહિણથા’’તિ.

રાજા ભગવન્તં ભોજેત્વા ‘‘ભગવા સુમનસ્સ કિચ્ચં નિટ્ઠિતં, તુમ્હાકં આગમનં પચ્ચાસીસતી’’તિ. ભગવા સતસહસ્સભિક્ખુપરિવારો યોજને યોજને વિહારેસુ વસમાનો અગમાસિ. કુમારો ‘‘સત્થા આગચ્છતી’’તિ સુત્વા યોજનં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાનો વિહારં પવેસેત્વા –

‘‘સતસહસ્સેન મે કીતં, સતસહસ્સેન માપિતં;

સોભનં નામ ઉય્યાનં પટિગ્ગણ્હ, મહામુની’’તિ. –

વિહારં નિય્યાતેસિ. સો વસ્સૂપનાયિકદિવસે દાનં દત્વા અત્તનો પુત્તદારે ચ અમચ્ચે ચ પક્કોસાપેત્વા આહ –‘‘સત્થા અમ્હાકં સન્તિકં દૂરતો આગતો, બુદ્ધા ચ નામ ધમ્મગરુનોવ, નામિસગરુકા. તસ્મા અહં ઇમં તેમાસં દ્વે સાટકે નિવાસેત્વા દસ સીલાનિ સમાદિયિત્વા ઇધેવ વસિસ્સામિ, તુમ્હે ખીણાસવસતસહસ્સસ્સ ઇમિનાવ નીહારેન તેમાસં દાનં દદેય્યાથા’’તિ.

સો સુમનત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનસભાગેયેવ ઠાને વસન્તો યં થેરો ભગવતો વત્તં કરોતિ, તં સબ્બં દિસ્વા, ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને એકન્તવલ્લભો એસ થેરો, એતસ્સેવ ઠાનન્તરં પત્થેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ઉપકટ્ઠાય પવારણાય ગામં પવિસિત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા સત્તમે દિવસે ભિક્ખૂસતસહસ્સસ્સ પાદમૂલે તિચીવરં ઠપેત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યદેતં મયા મગ્ગે યોજનન્તરિકવિહારકારાપનતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞં કતં, તં નેવ સક્કસમ્પત્તિં, ન મારબ્રહ્મસમ્પત્તિં પત્થયન્તેન, બુદ્ધસ્સ પન ઉપટ્ઠાકભાવં પત્થેન્તેન કતં. તસ્મા અહમ્પિ ભગવા અનાગતે સુમનત્થેરો વિય એકસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપટ્ઠાકો હોમી’’તિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન પતિત્વા વન્દિત્વા નિપન્નો. ભગવા ‘‘મહન્તં કુલપુત્તસ્સ ચિત્તં, ઇજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો, નો’’તિ ઓલોકેન્તો, ‘‘અનાગતે ઇતો સતસહસ્સિમે કપ્પે ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સેવ ઉપટ્ઠાકો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા –

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, સબ્બમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, ચન્દો પન્નરસો યથા’’તિ. –

આહ. કુમારો સુત્વા ‘‘બુદ્ધા નામ અદ્વેજ્ઝકથા હોન્તી’’તિ દુતિયદિવસેયેવ તસ્સ ભગવતો પત્તચીવરં ગહેત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગચ્છન્તો વિય અહોસિ. સો તસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વસ્સસતસહસ્સં દાનં દત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલેપિ પિણ્ડાય ચરતો થેરસ્સ પત્તગ્ગહણત્થં ઉત્તરિસાટકં દત્વા પૂજં અકાસિ. પુન સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો બારાણસિરાજા હુત્વા અટ્ઠન્નં પચ્ચેકબુદ્ધાનં પણ્ણસાલાયો કારેત્વા મણિઆધારકે ઉપટ્ઠપેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ દસવસ્સસહસ્સાનિ ઉપટ્ઠાનં અકાસિ. એતાનિ પાકટટ્ઠાનાનિ.

કપ્પસતસહસ્સં પન દાનં દદમાનોવ અમ્હાકં બોધિસત્તેન સદ્ધિં તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો અમિતોદનસક્કસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન કતાભિનિક્ખમનો સમ્માસમ્બોધિં પત્વા પઠમગમનેન કપિલવત્થું આગન્ત્વા તતો નિક્ખમન્તે ભગવતિ ભગવતો પરિવારત્થં રાજકુમારેસુ પબ્બજન્તેસુ ભદ્દિયાદીહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ મન્તાણિપુત્તસ્સ સન્તિકે ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. એવમેસ આયસ્મા પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પન્નો, તસ્સિમાય પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ.

તિત્થવાસોતિ પન ગરૂનં સન્તિકે ઉગ્ગહણસવનપરિપુચ્છનધારણાનિ વુચ્ચન્તિ. સો થેરસ્સ અતિવિય પરિસુદ્ધો. તેનાપિસ્સાયં ગમ્ભીરોપિ ઉત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ. સોતાપન્નાનઞ્ચ નામ પચ્ચયાકારો ઉત્તાનકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, અયઞ્ચ આયસ્મા સોતાપન્નો. બહુસ્સુતાનં ચતુહત્થે ઓવરકે પદીપે જલમાને મઞ્ચપીઠં વિય નામરૂપપરિચ્છેદો પાકટો હોતિ, અયઞ્ચ આયસ્મા બહુસ્સુતાનં અગ્ગો. ઇતિ બાહુસચ્ચભાવેનપિસ્સ ગમ્ભીરોપિ પચ્ચયાકારો ઉત્તાનકો વિય ઉપટ્ઠાસિ. પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચતૂહિ ગમ્ભીરતાહિ ગમ્ભીરો. સા પનસ્સ ગમ્ભીરતા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાવ. સા સબ્બાપિ થેરસ્સ ઉત્તાનકા વિય ઉપટ્ઠાસિ. તેન ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં ઉસ્સાદેન્તો મા હેવન્તિઆદિમાહ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – આનન્દ, ત્વં મહાપઞ્ઞો વિસદઞાણો, તેન તે ગમ્ભીરોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો વિય ખાયતિ. તસ્મા ‘‘મય્હમેવ નુ ખો એસ ઉત્તાનકો વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેસમ્પી’’તિ મા એવં અવચ.

યં પન વુત્તં ‘‘અપસાદેન્તો’’તિ, તત્થાયમધિપ્પાયો – આનન્દ, ‘‘અથ ચ પન મે ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતી’’તિ મા હેવં અવચ. યદિ હિ તે એસ ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતિ, કસ્મા ત્વં અત્તનો ધમ્મતાય સોતાપન્નો નાહોસિ, મયા દિન્નનયે ઠત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં પટિવિજ્ઝિ? આનન્દ, ઇદં નિબ્બાનમેવ ગમ્ભીરં, પચ્ચયાકારો પન ઉત્તાનકો જાતો, અથ કસ્મા ઓળારિકં કામરાગસંયોજનં પટિઘસંયોજનં ઓળારિકં કામરાગાનુસયં પટિઘાનુસયન્તિ ઇમે ચત્તારો કિલેસે સમુગ્ઘાતેત્વા સકદાગામિફલં ન સચ્છિકરોસિ, તેયેવ અણુસહગતે ચત્તારો કિલેસે સમુગ્ઘાતેત્વા અનાગામિફલં ન સચ્છિકરોસિ, રૂપરાગાદીનિ પઞ્ચ સંયોજનાનિ, માનાનુસયં ભવરાગાનુસયં અવિજ્જાનુસયન્તિ ઇમે અટ્ઠ કિલેસે સમુગ્ઘાતેત્વા અરહત્તં ન સચ્છિકરોસિ? કસ્મા વા સતસહસ્સકપ્પાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં પૂરિતપારમિનો સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના વિય સાવકપારમીઞાણં ન પટિવિજ્ઝસિ, સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિનો પચ્ચેકબુદ્ધા વિય ચ પચ્ચેકબોધિઞાણં ન પટિવિજ્ઝસિ? યદિ વા તે સબ્બથાવ એસ ઉત્તાનકો હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ. અથ કસ્મા સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અટ્ઠ સોળસ વા અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિનો બુદ્ધા વિય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ન સચ્છિકરોસિ? કિં અનત્થિકોસિ એતેહિ વિસેસાધિગમેહિ? પસ્સ યાવ ચ તે અપરદ્ધં, ત્વં નામ સાવકપદેસઞાણે ઠિતો અતિગમ્ભીરં પચ્ચયાકારં ‘‘ઉત્તાનકો વિય મે ઉપટ્ઠાતી’’તિ વદસિ. તસ્સ તે ઇદં વચનં બુદ્ધાનં કથાય પચ્ચનીકં હોતિ. તાદિસેન નામ ભિક્ખુના બુદ્ધાનં કથાય પચ્ચનીકં કથેતબ્બન્તિ ન યુત્તમેતં. નનુ મય્હં, આનન્દ, ઇમં પચ્ચયાકારં પટિવિજ્ઝિતું વાયમન્તસ્સેવ કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ અતિક્કન્તાનિ. પચ્ચયાકારપટિવિજ્ઝનત્થાય ચ પન મે અદિન્નદાનં નામ નત્થિ, અપૂરિતપારમી નામ નત્થિ. ‘‘અજ્જ પચ્ચયાકારં પટિવિજ્ઝિસ્સામી’’તિ પન મે નિરુસ્સાહં વિય મારબલં વિધમન્તસ્સ અયં મહાપથવી દ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ નાકમ્પિ, તથા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું સમ્પાદેન્તસ્સ. પચ્છિમયામે પન મે બલવપચ્ચૂસસમયે, ‘‘અવિજ્જા સઙ્ખારાનં નવહિ આકારેહિ પચ્ચયો હોતી’’તિ દિટ્ઠમત્તેયેવ દસસહસ્સિલોકધાતુ અયદણ્ડેન આકોટિતકંસથાલો વિય વિરવસતં વિરવસહસ્સં મુઞ્ચમાના વાતાહતે પદુમિનિપણ્ણે ઉદકબિન્દુ વિય પકમ્પિત્થ. એવં ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવભાસો ચ, એતસ્સ, આનન્દ, ધમ્મસ્સ અનનુબોધા…પે… નાતિવત્તતીતિ.

એતસ્સ ધમ્મસ્સાતિ એતસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ. અનનુબોધાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાવસેન અનનુબુજ્ઝના. અપ્પટિવેધાતિ તીરણપ્પહાનપરિઞ્ઞાવસેન અપ્પટિવિજ્ઝના. તન્તાકુલકજાતાતિ તન્તં વિય આકુલજાતા. યથા નામ દુન્નિક્ખિત્તં મૂસિકચ્છિન્નં પેસકારાનં તન્તં તહિં તહિં આકુલં હોતિ, ‘‘ઇદં અગ્ગં, ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં હોતિ. એવમેવ સત્તા ઇમસ્મિં પચ્ચયાકારે ખલિતા આકુલા બ્યાકુલા હોન્તિ, ન સક્કોન્તિ પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું. તત્થ તન્તં પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કાપિ ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. યથા પન આકુલં તન્તં કઞ્જિયં દત્વા કોચ્છેન પહટં તત્થ તત્થ ગુળકજાતં હોતિ ગણ્ઠિબદ્ધં, એવમિમે સત્તા પચ્ચયેસુ પક્ખલિત્વા પચ્ચયે ઉજું કાતું અસક્કોન્તા દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવસેન ગુળકજાતા હોન્તિ ગણ્ઠિબદ્ધા. યે હિ કેચિ દિટ્ઠિયો સન્નિસ્સિતા, સબ્બે તે પચ્ચયં ઉજું કાતું અસક્કોન્તાયેવ.

કુલાગણ્ઠિકજાતાતિ કુલાગણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્તં. કુલા નામ સકુણિકા, તસ્સા કુલાવકોતિપિ એકે. યથા હિ તદુભયમ્પિ આકુલં અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરન્તિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

મુઞ્જપબ્બજભૂતાતિ મુઞ્જતિણં વિય પબ્બજતિણં વિય ચ ભૂતા તાદિસા જાતા. યથા હિ તાનિ તિણાનિ કોટ્ટેત્વા કતરજ્જુ જિણ્ણકાલે કત્થચિ પતિતં ગહેત્વા તેસં તિણાનં ‘‘ઇદં અગ્ગં, ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં, તમ્પિ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કા ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ, એવમયં પજા પચ્ચયં ઉજું કાતું અસક્કોન્તી દિટ્ઠિગતવસેન ગણ્ઠિકજાતા હુત્વા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ.

તત્થ અપાયોતિ નિરયતિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયઅસુરકાયા. સબ્બેપિ હિ તે વડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ અયસ્સ અભાવતો ‘‘અપાયો’’તિ વુચ્ચતિ, તથા દુક્ખસ્સ ગતિભાવતો દુગ્ગતિ, સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતો. ઇતરો પન –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્ભોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતિ’’.

તં સબ્બમ્પિ નાતિવત્તતિ નાતિક્કમતિ, અથ ખો ચુતિતો પટિસન્ધિં, પટિસન્ધિતો ચુતિન્તિ એવં પુનપ્પુનં ચુતિપટિસન્ધિયો ગણ્હમાના તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ મહાસમુદ્દે વાતક્ખિત્તા નાવા વિય યન્તે યુત્તગોણો વિય ચ પરિબ્ભમતિયેવ. ઇતિ સબ્બમેતં ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં અપસાદેન્તો આહ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવાતિ. દસમં.

દુક્ખવગ્ગો છટ્ઠો.