૨. કળારસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે કળારખત્તિયોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. દન્તા પનસ્સ કળારા વિસમસણ્ઠાના, તસ્મા ‘‘કળારો’’તિ વુચ્ચતિ. હીનાયાવત્તોતિ હીનસ્સ ગિહિભાવસ્સ અત્થાય નિવત્તો. અસ્સાસમલત્થાતિ અસ્સાસં અવસ્સયં પતિટ્ઠં ન હિ નૂન અલત્થ, તયો મગ્ગે તીણિ ચ ફલાનિ નૂન નાલત્થાતિ દીપેતિ. યદિ હિ તાનિ લભેય્ય, ન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તેય્યાતિ અયં થેરસ્સ અધિપ્પાયો. ન ખ્વાહં, આવુસોતિ અહં ખો, આવુસો, ‘‘અસ્સાસં પત્તો, ન પત્તો’’તિ ન કઙ્ખામિ. થેરસ્સ હિ સાવકપારમીઞાણં અવસ્સયો, તસ્મા સો ન કઙ્ખતિ. આયતિં પનાવુસોતિ ઇમિના ‘‘આયતિં પટિસન્ધિ તુમ્હાકં ઉગ્ઘાટિતા, ન ઉગ્ઘાટિતા’’તિ અરહત્તપ્પત્તિં પુચ્છતિ. ન ખ્વાહં, આવુસો, વિચિકિચ્છામીતિ ઇમિના થેરો તત્થ વિચિકિચ્છાભાવં દીપેતિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘ઇમં સુતકારણં ભગવતો આરોચેસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ. અઞ્ઞા બ્યાકતાતિ અરહત્તં બ્યાકતં. ખીણા જાતીતિ ન થેરેન એવં બ્યાકતા, અયં પન થેરો તુટ્ઠો પસન્નો એવં પદબ્યઞ્જનાનિ આરોપેત્વા આહ. અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસીતિ તં સુત્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘સારિપુત્તો ધીરો ગમ્ભીરો. ન સો કેનચિ કારણેન એવં બ્યાકરિસ્સતિ. સંખિત્તેન પન પઞ્હો બ્યાકતો ભવિસ્સતિ. પક્કોસાપેત્વા નં પઞ્હં બ્યાકરાપેસ્સામી’’તિ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ.

સચે તં સારિપુત્તાતિ ઇદં ભગવા ‘‘ન એસ અત્તનો ધમ્મતાય અઞ્ઞં બ્યાકરિસ્સતિ, પઞ્હમેતં પુચ્છિસ્સામિ, તં કથેન્તોવ અઞ્ઞં બ્યાકરિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞં બ્યાકરાપેતું એવં પુચ્છિ. યંનિદાનાવુસો, જાતીતિ, આવુસો, અયં જાતિ નામ યંપચ્ચયા, તસ્સ પચ્ચયસ્સ ખયા ખીણસ્મિં જાતિયા પચ્ચયે જાતિસઙ્ખાતં ફલં ખીણન્તિ વિદિતં. ઇધાપિ ચ થેરો પઞ્હે અકઙ્ખિત્વા અજ્ઝાસયે કઙ્ખતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અઞ્ઞા નામ તણ્હા ખીણા, ઉપાદાનં ખીણં, ભવો ખીણો, પચ્ચયો ખીણો, કિલેસા ખીણાતિઆદીહિ બહૂહિ કારણેહિ સક્કા બ્યાકાતું, કથં કથેન્તો પન સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેતું સક્ખિસ્સામી’’તિ.

કિઞ્ચાપિ એવં અજ્ઝાસયે કઙ્ખતિ, પઞ્હં પન અટ્ઠપેત્વાવ પચ્ચયાકારવસેન બ્યાકાસિ. સત્થાપિ પચ્ચયાકારવસેનેવ બ્યાકરાપેતુકામો, તસ્મા એસ બ્યાકરોન્તોવ અજ્ઝાસયં ગણ્હિ. તાવદેવ ‘‘ગહિતો મે સત્થુ અજ્ઝાસયો’’તિ અઞ્ઞાસિ. અથસ્સ નયસતેન નયસહસ્સેન પઞ્હબ્યાકરણં ઉપટ્ઠાસિ. યસ્મા પન ભગવા ઉત્તરિ પઞ્હં પુચ્છતિ, તસ્મા તેન તં બ્યાકરણં અનુમોદિતન્તિ વેદિતબ્બં.

કથં જાનતો પન તેતિ ઇદં કસ્મા આરભિ? સવિસયે સીહનાદં નદાપેતું. થેરો કિર સૂકરનિખાતલેણદ્વારે દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તે કથિયમાને તાલવણ્ટં ગહેત્વા સત્થારં બીજયમાનો ઠિતો તિસ્સો વેદના પરિગ્ગહેત્વા સાવકપારમીઞાણં અધિગતો, અયમસ્સ સવિસયો. ઇમસ્મિં સવિસયે ઠિતો સીહનાદં નદિસ્સતીતિ નં સન્ધાય સત્થા ઇદં પઞ્હં પુચ્છિ. અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સુખા વેદના ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખા, દુક્ખા વેદના ઠિતિદુક્ખા વિપરિણામસુખા, અદુક્ખમસુખા ઞાણસુખા અઞ્ઞાણદુક્ખા, વિપરિણામકોટિયા પન સબ્બાવ દુક્ખા નામ જાતા. વિદિતન્તિ યસ્મા એવં વેદનાત્તયં દુક્ખન્તિ વિદિતં, તસ્મા યા તત્થ તણ્હા, સા ન ઉપટ્ઠાસીતિ દસ્સેતિ.

સાધુ સાધૂતિ થેરસ્સ વેદનાપરિચ્છેદજાનને સમ્પહંસનં. થેરો હિ વેદના એકાતિ વા દ્વે તિસ્સો ચતસ્સોતિ વા અવુત્તેપિ વુત્તનયેન તાસં તિસ્સોતિ પરિચ્છેદં અઞ્ઞાસિ, તેન તં ભગવા સમ્પહંસન્તો એવમાહ. દુક્ખસ્મિન્તિ ઇદં ભગવા ઇમિના અધિપ્પાયેન આહ – ‘‘સારિપુત્ત, યં તયા ‘ઇમિના કારણેન વેદનાસુ તણ્હા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ બ્યાકતં, તં સુબ્યાકતં. ‘તિસ્સો વેદના’તિ વિભજન્તેન પન તે અતિપ્પપઞ્ચો કતો, તં ‘દુક્ખસ્મિ’ન્તિ બ્યાકરોન્તેનપિ હિ તે સુબ્યાકતમેવ ભવેય્ય. યંકિઞ્ચિ વેદયિતં, તં દુક્ખન્તિ ઞાતમત્તેપિ હિ વેદનાસુ તણ્હા ન તિટ્ઠતિ’’.

કથં વિમોક્ખાતિ કતરા વિમોક્ખા, કતરેન વિમોક્ખેન તયા અઞ્ઞા બ્યાકતાતિ અત્થો? અજ્ઝત્તં વિમોક્ખાતિ અજ્ઝત્તવિમોક્ખેન, અજ્ઝત્તસઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા પત્તઅરહત્તેનાતિ અત્થો. તત્થ ચતુક્કં વેદિતબ્બં – અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનં, અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં, બહિદ્ધા અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં, બહિદ્ધા અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનન્તિ. અજ્ઝત્તઞ્હિ અભિનિવેસિત્વા બહિદ્ધાધમ્માપિ દટ્ઠબ્બાયેવ, બહિદ્ધા અભિનિવેસિત્વા અજ્ઝત્તધમ્માપિ. તસ્મા કોચિ ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા તે વવત્થપેત્વા બહિદ્ધા ઓતારેતિ, બહિદ્ધાપિ પરિગ્ગહેત્વા પુન અજ્ઝત્તં ઓતારેતિ, તસ્સ અજ્ઝત્ત સઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનં નામ. કોચિ અજ્ઝત્તં સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા તે વવત્થપેત્વા બહિદ્ધા ઓતારેતિ, તસ્સ બહિદ્ધા સઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં નામ. કોચિ બહિદ્ધા સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા, તે વવત્થપેત્વા અજ્ઝત્તં ઓતારેતિ, અજ્ઝત્તમ્પિ પરિગ્ગહેત્વા પુન બહિદ્ધા ઓતારેતિ, તસ્સ બહિદ્ધા સઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ બહિદ્ધા અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં નામ. કોચિ બહિદ્ધા સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા તે વવત્થપેત્વા અજ્ઝત્તં ઓતારેતિ, તસ્સ અજ્ઝત્તસઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ બહિદ્ધા અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનં નામ. તત્ર થેરો ‘‘અજ્ઝત્તસઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા તેસં વવત્થાનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનેન અરહત્તં પત્તોસ્મી’’તિ દસ્સેન્તો અજ્ઝત્તં વિમોક્ખા ખ્વાહં, આવુસોતિ આહ.

સબ્બુપાદાનક્ખયાતિ સબ્બેસં ચતુન્નમ્પિ ઉપાદાનાનં ખયેન. તથા સતો વિહરામીતિ તેનાકારેન સતિયા સમન્નાગતો વિહરામિ. યથા સતં વિહરન્તન્તિ યેનાકારેન મં સતિયા સમન્નાગતં વિહરન્તં. આસવા નાનુસ્સવન્તીતિ ચક્ખુતો રૂપે સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ એવં છહિ દ્વારેહિ છસુ આરમ્મણેસુ સવનધમ્મા કામાસવાદયો આસવા નાનુસ્સવન્તિ નાનુપ્પવડ્ઢન્તિ, યથા મે ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અત્તાનઞ્ચ નાવજાનામીતિ અત્તાનઞ્ચ ન અવજાનામિ. ઇમિના ઓમાનપહાનં કથિતં. એવઞ્હિ સતિ પજાનના પસન્ના હોતિ.

સમણેનાતિ બુદ્ધસમણેન. તેસ્વાહં ન કઙ્ખામીતિ તેસુ અહં ‘‘કતરો કામાસવો, કતરો ભવાસવો, કતરો દિટ્ઠાસવો, કતરો અવિજ્જાસવો’’તિ એવં સરૂપભેદતોપિ, ‘‘ચત્તારો આસવા’’તિ એવં ગણનપરિચ્છેદતોપિ ન કઙ્ખામિ. તે મે પહીનાતિ ન વિચિકિચ્છામીતિ તે મય્હં પહીનાતિ વિચિકિચ્છં ન ઉપ્પાદેમિ. ઇદં ભગવા ‘‘એવં બ્યાકરોન્તેનપિ તયા સુબ્યાકતં ભવેય્ય ‘અજ્ઝત્તં વિમોક્ખા ખ્વાહં, આવુસો’તિઆદીનિ પન તે વદન્તેન અતિપ્પપઞ્ચો કતો’’તિ દસ્સેન્તો આહ.

ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસીતિ પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા વિહારં અન્તોમહાગન્ધકુટિં પાવિસિ અસમ્ભિન્નાય એવ પરિસાય. કસ્મા? બુદ્ધા હિ અનિટ્ઠિતાય દેસનાય અસમ્ભિન્નાય પરિસાય ઉટ્ઠાયાસના ગન્ધકુટિં પવિસન્તા પુગ્ગલથોમનત્થં વા પવિસન્તિ ધમ્મથોમનત્થં વા. તત્થ પુગ્ગલથોમનત્થં પવિસન્તો સત્થા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં મયા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિટ્ઠં વિત્થારેન ચ અવિભત્તં ધમ્મપટિગ્ગાહકા ભિક્ખૂ ઉગ્ગહેત્વા આનન્દં વા કચ્ચાયનં વા ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સન્તિ, તે મય્હં ઞાણેન સંસન્દેત્વા કથેસ્સન્તિ, તતોપિ ધમ્મપટિગ્ગાહકા પુન મં પુચ્છિસ્સન્તિ. તેસમહં ‘સુકથિતં, ભિક્ખવે, આનન્દેન, સુકથિતં કચ્ચાયનેન, મં ચેપિ તુમ્હે એતમત્થં પુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ નં એવમેવ બ્યાકરેય્ય’ન્તિ એવં તે પુગ્ગલે થોમેસ્સામિ. તતો તેસુ ગારવં જનેત્વા ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિસ્સન્તિ, તેપિ ભિક્ખૂ અત્થે ચ ધમ્મે ચ નિયોજેસ્સન્તિ, તે તેહિ નિયોજિતા તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ.

અથ વા પનસ્સ એવં હોતિ – ‘‘એસ મયિ પક્કન્તે અત્તનો આનુભાવં કરિસ્સતિ, અથ નં અહમ્પિ તથેવ થોમેસ્સામિ, તં મમ થોમનં સુત્વા ગારવજાતા ભિક્ખૂ ઇમં ઉપસઙ્કમિતબ્બં, વચનઞ્ચસ્સ સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તં તેસં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ ધમ્મથોમનત્થં પવિસન્તો એવં ચિન્તેસિ યથા ધમ્મદાયાદસુત્તે ચિન્તેસિ. તત્ર હિસ્સ એવં અહોસિ – ‘‘મયિ વિહારં પવિટ્ઠે આમિસદાયાદં ગરહન્તો ધમ્મદાયાદઞ્ચ થોમેન્તો ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ નિસિન્નો સારિપુત્તો ધમ્મં દેસેસ્સતિ, એવં દ્વિન્નમ્પિ અમ્હાકં એકજ્ઝાસયાય મતિયા દેસિતા અયં દેસના અગ્ગા ચ ગરુકા ચ ભવિસ્સતિ પાસાણચ્છત્તસદિસા’’તિ.

ઇધ પન આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ઉક્કંસેત્વા પકાસેત્વા ઠપેતુકામો પુગ્ગલથોમનત્થં ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ. ઈદિસેસુ ઠાનેસુ ભગવા નિસિન્નાસનેયેવ અન્તરહિતો ચિત્તગતિયા વિહારં પવિસતીતિ વેદિતબ્બો. યદિ હિ કાયગતિયા ગચ્છેય્ય, સબ્બા પરિસા ભગવન્તં પરિવારેત્વા ગચ્છેય્ય, સા એકવારં ભિન્ના પુન દુસ્સન્નિપાતા ભવેય્યાતિ ભગવા અદિસ્સમાનેન કાયેન ચિત્તગતિયા એવ પાવિસિ.

એવં પવિટ્ઠે પન ભગવતિ ભગવતો અધિપ્પાયાનુરૂપમેવ સીહનાદં નદિતુકામો તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતન્તિ ઇદં નામ પુચ્છિસ્સતીતિ પુબ્બે મયા અવિદિતં અઞ્ઞાતં. પઠમં પઞ્હન્તિ, ‘‘સચે તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું કથં જાનતા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતા અઞ્ઞા બ્યાકતા ખીણા જાતી’’તિ ઇમં પઠમં પઞ્હં. દન્ધાયિતત્તન્તિ સત્થુ આસયજાનનત્થં દન્ધભાવો અસીઘતા. પઠમં પઞ્હં અનુમોદીતિ, ‘‘જાતિ પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના’’તિ ઇમં દુતિયં પઞ્હં પુચ્છન્તો, ‘‘યંનિદાનાવુસો, જાતી’’તિ એવં વિસ્સજ્જિતં પઠમં પઞ્હં અનુમોદિ.

એતદહોસીતિ ભગવતા અનુમોદિતે નયસતેન નયસહસ્સેન પઞ્હસ્સ એકઙ્ગણિકભાવેન પાકટીભૂતત્તા એતં અહોસિ. દિવસમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યન્તિ સકલદિવસમ્પિ અહં ભગવતો એતં પટિચ્ચસમુપ્પાદત્થં પુટ્ઠો સકલદિવસમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ બ્યાકરેય્યં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘થેરો ઉળારસીહનાદં નદતિ, સુકારણં એતં, દસબલસ્સ નં આરોચેસ્સામી’’તિ. તસ્મા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

સા હિ ભિક્ખુ સારિપુત્તસ્સ ધમ્મધાતૂતિ એત્થ ધમ્મધાતૂતિ પચ્ચયાકારસ્સ વિવટભાવદસ્સનસમત્થં સાવકપારમીઞાણં. સાવકાનઞ્હિ સાવકપારમીઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકમેવ હોતિ. યથા બુદ્ધાનં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના ધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પાકટા હોન્તિ, એવં થેરસ્સ સાવકપારમીઞાણં સબ્બેપિ સાવકઞાણસ્સ ગોચરધમ્મે જાનાતીતિ. દુતિયં.