૪. કળારખત્તિયવગ્ગો

૧. ભૂતસુત્તવણ્ણના

૩૧. કળારખત્તિયવગ્ગસ્સ પઠમે અજિતપઞ્હેતિ અજિતમાણવેન પુચ્છિતપઞ્હે. સઙ્ખાતધમ્માસેતિ સઙ્ખાતધમ્મા વુચ્ચન્તિ ઞાતધમ્મા તુલિતધમ્મા તીરિતધમ્મા. સેક્ખાતિ સત્ત સેક્ખા. પુથૂતિ તેયેવ સત્ત જને સન્ધાય પુથૂતિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. નિપકોતિ નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય સમન્નાગતત્તા નિપકો, ત્વં પણ્ડિતો પબ્રૂહીતિ યાચતિ. ઇરિયન્તિ વુત્તિં આચારં ગોચરં વિહારં પટિપત્તિં. મારિસાતિ ભગવન્તં આલપતિ. સેક્ખાનઞ્ચ સઙ્ખાતધમ્માનઞ્ચ ખીણાસવાનઞ્ચ પટિપત્તિં મયા પુચ્છિતો પણ્ડિત, મારિસ, મય્હં કથેહીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો.

તુણ્હી અહોસીતિ કસ્મા યાવ તતિયં પુટ્ઠો તુણ્હી અહોસિ? કિં પઞ્હે કઙ્ખતિ, ઉદાહુ અજ્ઝાસયેતિ? અજ્ઝાસયે કઙ્ખતિ, નો પઞ્હે. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સત્થા મં સેક્ખાસેક્ખાનં આગમનીયપટિપદં કથાપેતુકામો; સા ચ ખન્ધવસેન ધાતુવસેન આયતનવસેન પચ્ચયાકારવસેનાતિ બહૂહિ કારણેહિ સક્કા કથેતું. કથં કથેન્તો નુ ખો સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેત્વા કથેતું સક્ખિસ્સામી’’તિ? અથ સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો પત્તં આદાય ચરન્તો સાવકો નામ પઞ્ઞાય સારિપુત્તસમો નત્થિ. અયમ્પિ મયા પઞ્હં પુટ્ઠો યાવ તતિયં તુણ્હી એવ. પઞ્હે નુ ખો કઙ્ખતિ, ઉદાહુ અજ્ઝાસયે’’તિ. અથ ‘‘અજ્ઝાસયે’’તિ ઞત્વા પઞ્હકથનત્થાય નયં દદમાનો ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, પસ્સસીતિ આહ.

તત્થ ભૂતન્તિ જાતં નિબ્બત્તં, ખન્ધપઞ્ચકસ્સેતં નામં. ઇતિ સત્થા ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધવસેન, સારિપુત્ત, ઇમં પઞ્હં કથેહી’’તિ થેરસ્સ નયં દેતિ. સહનયદાનેન પન થેરસ્સ તીરે ઠિતપુરિસસ્સ વિવટો એકઙ્ગણો મહાસમુદ્દો વિય નયસતેન નયસહસ્સેન પઞ્હબ્યાકરણં ઉપટ્ઠાસિ. અથ નં બ્યાકરોન્તો ભૂતમિદન્તિ, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ ભૂતમિદન્તિ ઇદં નિબ્બત્તં ખન્ધપઞ્ચકં. સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતીતિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય સમ્મા પસ્સતિ. પટિપન્નો હોતીતિ સીલતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા નિબ્બિદાદીનં અત્થાય પટિપન્નો હોતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ ઇદં કસ્મા આરભિ? એતં ખન્ધપઞ્ચકં આહારં પટિચ્ચ ઠિતં, તસ્મા તં આહારસમ્ભવં નામ કત્વા દસ્સેતું ઇદં આરભિ. ઇતિ ઇમિનાપિ પરિયાયેન સેક્ખપટિપદા કથિતા હોતિ. તદાહારનિરોધાતિ તેસં આહારાનં નિરોધેન. ઇદં કસ્મા આરભિ? તઞ્હિ ખન્ધપઞ્ચકં આહારનિરોધા નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા તં આહારનિરોધસમ્ભવં નામ કત્વા દસ્સેતું ઇદં આરભિ. ઇતિ ઇમિનાપિ પરિયાયેન સેક્ખસ્સેવ પટિપદા કથિતા. નિબ્બિદાતિ આદીનિ સબ્બાનિ કારણવચનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. અનુપાદા વિમુત્તોતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ કઞ્ચિ ધમ્મં અગહેત્વા વિમુત્તો. સાધુ સાધૂતિ ઇમિના થેરસ્સ બ્યાકરણં સમ્પહંસેત્વા સયમ્પિ તથેવ બ્યાકરોન્તો પુન ‘‘ભૂતમિદ’’ન્તિઆદિમાહાતિ. પઠમં.

૨. કળારસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે કળારખત્તિયોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. દન્તા પનસ્સ કળારા વિસમસણ્ઠાના, તસ્મા ‘‘કળારો’’તિ વુચ્ચતિ. હીનાયાવત્તોતિ હીનસ્સ ગિહિભાવસ્સ અત્થાય નિવત્તો. અસ્સાસમલત્થાતિ અસ્સાસં અવસ્સયં પતિટ્ઠં ન હિ નૂન અલત્થ, તયો મગ્ગે તીણિ ચ ફલાનિ નૂન નાલત્થાતિ દીપેતિ. યદિ હિ તાનિ લભેય્ય, ન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તેય્યાતિ અયં થેરસ્સ અધિપ્પાયો. ન ખ્વાહં, આવુસોતિ અહં ખો, આવુસો, ‘‘અસ્સાસં પત્તો, ન પત્તો’’તિ ન કઙ્ખામિ. થેરસ્સ હિ સાવકપારમીઞાણં અવસ્સયો, તસ્મા સો ન કઙ્ખતિ. આયતિં પનાવુસોતિ ઇમિના ‘‘આયતિં પટિસન્ધિ તુમ્હાકં ઉગ્ઘાટિતા, ન ઉગ્ઘાટિતા’’તિ અરહત્તપ્પત્તિં પુચ્છતિ. ન ખ્વાહં, આવુસો, વિચિકિચ્છામીતિ ઇમિના થેરો તત્થ વિચિકિચ્છાભાવં દીપેતિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘ઇમં સુતકારણં ભગવતો આરોચેસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ. અઞ્ઞા બ્યાકતાતિ અરહત્તં બ્યાકતં. ખીણા જાતીતિ ન થેરેન એવં બ્યાકતા, અયં પન થેરો તુટ્ઠો પસન્નો એવં પદબ્યઞ્જનાનિ આરોપેત્વા આહ. અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસીતિ તં સુત્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘સારિપુત્તો ધીરો ગમ્ભીરો. ન સો કેનચિ કારણેન એવં બ્યાકરિસ્સતિ. સંખિત્તેન પન પઞ્હો બ્યાકતો ભવિસ્સતિ. પક્કોસાપેત્વા નં પઞ્હં બ્યાકરાપેસ્સામી’’તિ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ.

સચે તં સારિપુત્તાતિ ઇદં ભગવા ‘‘ન એસ અત્તનો ધમ્મતાય અઞ્ઞં બ્યાકરિસ્સતિ, પઞ્હમેતં પુચ્છિસ્સામિ, તં કથેન્તોવ અઞ્ઞં બ્યાકરિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞં બ્યાકરાપેતું એવં પુચ્છિ. યંનિદાનાવુસો, જાતીતિ, આવુસો, અયં જાતિ નામ યંપચ્ચયા, તસ્સ પચ્ચયસ્સ ખયા ખીણસ્મિં જાતિયા પચ્ચયે જાતિસઙ્ખાતં ફલં ખીણન્તિ વિદિતં. ઇધાપિ ચ થેરો પઞ્હે અકઙ્ખિત્વા અજ્ઝાસયે કઙ્ખતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અઞ્ઞા નામ તણ્હા ખીણા, ઉપાદાનં ખીણં, ભવો ખીણો, પચ્ચયો ખીણો, કિલેસા ખીણાતિઆદીહિ બહૂહિ કારણેહિ સક્કા બ્યાકાતું, કથં કથેન્તો પન સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેતું સક્ખિસ્સામી’’તિ.

કિઞ્ચાપિ એવં અજ્ઝાસયે કઙ્ખતિ, પઞ્હં પન અટ્ઠપેત્વાવ પચ્ચયાકારવસેન બ્યાકાસિ. સત્થાપિ પચ્ચયાકારવસેનેવ બ્યાકરાપેતુકામો, તસ્મા એસ બ્યાકરોન્તોવ અજ્ઝાસયં ગણ્હિ. તાવદેવ ‘‘ગહિતો મે સત્થુ અજ્ઝાસયો’’તિ અઞ્ઞાસિ. અથસ્સ નયસતેન નયસહસ્સેન પઞ્હબ્યાકરણં ઉપટ્ઠાસિ. યસ્મા પન ભગવા ઉત્તરિ પઞ્હં પુચ્છતિ, તસ્મા તેન તં બ્યાકરણં અનુમોદિતન્તિ વેદિતબ્બં.

કથં જાનતો પન તેતિ ઇદં કસ્મા આરભિ? સવિસયે સીહનાદં નદાપેતું. થેરો કિર સૂકરનિખાતલેણદ્વારે દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તે કથિયમાને તાલવણ્ટં ગહેત્વા સત્થારં બીજયમાનો ઠિતો તિસ્સો વેદના પરિગ્ગહેત્વા સાવકપારમીઞાણં અધિગતો, અયમસ્સ સવિસયો. ઇમસ્મિં સવિસયે ઠિતો સીહનાદં નદિસ્સતીતિ નં સન્ધાય સત્થા ઇદં પઞ્હં પુચ્છિ. અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સુખા વેદના ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખા, દુક્ખા વેદના ઠિતિદુક્ખા વિપરિણામસુખા, અદુક્ખમસુખા ઞાણસુખા અઞ્ઞાણદુક્ખા, વિપરિણામકોટિયા પન સબ્બાવ દુક્ખા નામ જાતા. વિદિતન્તિ યસ્મા એવં વેદનાત્તયં દુક્ખન્તિ વિદિતં, તસ્મા યા તત્થ તણ્હા, સા ન ઉપટ્ઠાસીતિ દસ્સેતિ.

સાધુ સાધૂતિ થેરસ્સ વેદનાપરિચ્છેદજાનને સમ્પહંસનં. થેરો હિ વેદના એકાતિ વા દ્વે તિસ્સો ચતસ્સોતિ વા અવુત્તેપિ વુત્તનયેન તાસં તિસ્સોતિ પરિચ્છેદં અઞ્ઞાસિ, તેન તં ભગવા સમ્પહંસન્તો એવમાહ. દુક્ખસ્મિન્તિ ઇદં ભગવા ઇમિના અધિપ્પાયેન આહ – ‘‘સારિપુત્ત, યં તયા ‘ઇમિના કારણેન વેદનાસુ તણ્હા ન ઉપટ્ઠાસી’તિ બ્યાકતં, તં સુબ્યાકતં. ‘તિસ્સો વેદના’તિ વિભજન્તેન પન તે અતિપ્પપઞ્ચો કતો, તં ‘દુક્ખસ્મિ’ન્તિ બ્યાકરોન્તેનપિ હિ તે સુબ્યાકતમેવ ભવેય્ય. યંકિઞ્ચિ વેદયિતં, તં દુક્ખન્તિ ઞાતમત્તેપિ હિ વેદનાસુ તણ્હા ન તિટ્ઠતિ’’.

કથં વિમોક્ખાતિ કતરા વિમોક્ખા, કતરેન વિમોક્ખેન તયા અઞ્ઞા બ્યાકતાતિ અત્થો? અજ્ઝત્તં વિમોક્ખાતિ અજ્ઝત્તવિમોક્ખેન, અજ્ઝત્તસઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા પત્તઅરહત્તેનાતિ અત્થો. તત્થ ચતુક્કં વેદિતબ્બં – અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનં, અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં, બહિદ્ધા અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં, બહિદ્ધા અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનન્તિ. અજ્ઝત્તઞ્હિ અભિનિવેસિત્વા બહિદ્ધાધમ્માપિ દટ્ઠબ્બાયેવ, બહિદ્ધા અભિનિવેસિત્વા અજ્ઝત્તધમ્માપિ. તસ્મા કોચિ ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા તે વવત્થપેત્વા બહિદ્ધા ઓતારેતિ, બહિદ્ધાપિ પરિગ્ગહેત્વા પુન અજ્ઝત્તં ઓતારેતિ, તસ્સ અજ્ઝત્ત સઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનં નામ. કોચિ અજ્ઝત્તં સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા તે વવત્થપેત્વા બહિદ્ધા ઓતારેતિ, તસ્સ બહિદ્ધા સઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ અજ્ઝત્તં અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં નામ. કોચિ બહિદ્ધા સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા, તે વવત્થપેત્વા અજ્ઝત્તં ઓતારેતિ, અજ્ઝત્તમ્પિ પરિગ્ગહેત્વા પુન બહિદ્ધા ઓતારેતિ, તસ્સ બહિદ્ધા સઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ બહિદ્ધા અભિનિવેસો બહિદ્ધા વુટ્ઠાનં નામ. કોચિ બહિદ્ધા સઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા તે વવત્થપેત્વા અજ્ઝત્તં ઓતારેતિ, તસ્સ અજ્ઝત્તસઙ્ખારે સમ્મસનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ. ઇતિ બહિદ્ધા અભિનિવેસો અજ્ઝત્તં વુટ્ઠાનં નામ. તત્ર થેરો ‘‘અજ્ઝત્તસઙ્ખારે પરિગ્ગહેત્વા તેસં વવત્થાનકાલે મગ્ગવુટ્ઠાનેન અરહત્તં પત્તોસ્મી’’તિ દસ્સેન્તો અજ્ઝત્તં વિમોક્ખા ખ્વાહં, આવુસોતિ આહ.

સબ્બુપાદાનક્ખયાતિ સબ્બેસં ચતુન્નમ્પિ ઉપાદાનાનં ખયેન. તથા સતો વિહરામીતિ તેનાકારેન સતિયા સમન્નાગતો વિહરામિ. યથા સતં વિહરન્તન્તિ યેનાકારેન મં સતિયા સમન્નાગતં વિહરન્તં. આસવા નાનુસ્સવન્તીતિ ચક્ખુતો રૂપે સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ એવં છહિ દ્વારેહિ છસુ આરમ્મણેસુ સવનધમ્મા કામાસવાદયો આસવા નાનુસ્સવન્તિ નાનુપ્પવડ્ઢન્તિ, યથા મે ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અત્તાનઞ્ચ નાવજાનામીતિ અત્તાનઞ્ચ ન અવજાનામિ. ઇમિના ઓમાનપહાનં કથિતં. એવઞ્હિ સતિ પજાનના પસન્ના હોતિ.

સમણેનાતિ બુદ્ધસમણેન. તેસ્વાહં ન કઙ્ખામીતિ તેસુ અહં ‘‘કતરો કામાસવો, કતરો ભવાસવો, કતરો દિટ્ઠાસવો, કતરો અવિજ્જાસવો’’તિ એવં સરૂપભેદતોપિ, ‘‘ચત્તારો આસવા’’તિ એવં ગણનપરિચ્છેદતોપિ ન કઙ્ખામિ. તે મે પહીનાતિ ન વિચિકિચ્છામીતિ તે મય્હં પહીનાતિ વિચિકિચ્છં ન ઉપ્પાદેમિ. ઇદં ભગવા ‘‘એવં બ્યાકરોન્તેનપિ તયા સુબ્યાકતં ભવેય્ય ‘અજ્ઝત્તં વિમોક્ખા ખ્વાહં, આવુસો’તિઆદીનિ પન તે વદન્તેન અતિપ્પપઞ્ચો કતો’’તિ દસ્સેન્તો આહ.

ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસીતિ પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા વિહારં અન્તોમહાગન્ધકુટિં પાવિસિ અસમ્ભિન્નાય એવ પરિસાય. કસ્મા? બુદ્ધા હિ અનિટ્ઠિતાય દેસનાય અસમ્ભિન્નાય પરિસાય ઉટ્ઠાયાસના ગન્ધકુટિં પવિસન્તા પુગ્ગલથોમનત્થં વા પવિસન્તિ ધમ્મથોમનત્થં વા. તત્થ પુગ્ગલથોમનત્થં પવિસન્તો સત્થા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં મયા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિટ્ઠં વિત્થારેન ચ અવિભત્તં ધમ્મપટિગ્ગાહકા ભિક્ખૂ ઉગ્ગહેત્વા આનન્દં વા કચ્ચાયનં વા ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સન્તિ, તે મય્હં ઞાણેન સંસન્દેત્વા કથેસ્સન્તિ, તતોપિ ધમ્મપટિગ્ગાહકા પુન મં પુચ્છિસ્સન્તિ. તેસમહં ‘સુકથિતં, ભિક્ખવે, આનન્દેન, સુકથિતં કચ્ચાયનેન, મં ચેપિ તુમ્હે એતમત્થં પુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ નં એવમેવ બ્યાકરેય્ય’ન્તિ એવં તે પુગ્ગલે થોમેસ્સામિ. તતો તેસુ ગારવં જનેત્વા ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિસ્સન્તિ, તેપિ ભિક્ખૂ અત્થે ચ ધમ્મે ચ નિયોજેસ્સન્તિ, તે તેહિ નિયોજિતા તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ.

અથ વા પનસ્સ એવં હોતિ – ‘‘એસ મયિ પક્કન્તે અત્તનો આનુભાવં કરિસ્સતિ, અથ નં અહમ્પિ તથેવ થોમેસ્સામિ, તં મમ થોમનં સુત્વા ગારવજાતા ભિક્ખૂ ઇમં ઉપસઙ્કમિતબ્બં, વચનઞ્ચસ્સ સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તં તેસં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ ધમ્મથોમનત્થં પવિસન્તો એવં ચિન્તેસિ યથા ધમ્મદાયાદસુત્તે ચિન્તેસિ. તત્ર હિસ્સ એવં અહોસિ – ‘‘મયિ વિહારં પવિટ્ઠે આમિસદાયાદં ગરહન્તો ધમ્મદાયાદઞ્ચ થોમેન્તો ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ નિસિન્નો સારિપુત્તો ધમ્મં દેસેસ્સતિ, એવં દ્વિન્નમ્પિ અમ્હાકં એકજ્ઝાસયાય મતિયા દેસિતા અયં દેસના અગ્ગા ચ ગરુકા ચ ભવિસ્સતિ પાસાણચ્છત્તસદિસા’’તિ.

ઇધ પન આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ઉક્કંસેત્વા પકાસેત્વા ઠપેતુકામો પુગ્ગલથોમનત્થં ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ. ઈદિસેસુ ઠાનેસુ ભગવા નિસિન્નાસનેયેવ અન્તરહિતો ચિત્તગતિયા વિહારં પવિસતીતિ વેદિતબ્બો. યદિ હિ કાયગતિયા ગચ્છેય્ય, સબ્બા પરિસા ભગવન્તં પરિવારેત્વા ગચ્છેય્ય, સા એકવારં ભિન્ના પુન દુસ્સન્નિપાતા ભવેય્યાતિ ભગવા અદિસ્સમાનેન કાયેન ચિત્તગતિયા એવ પાવિસિ.

એવં પવિટ્ઠે પન ભગવતિ ભગવતો અધિપ્પાયાનુરૂપમેવ સીહનાદં નદિતુકામો તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતન્તિ ઇદં નામ પુચ્છિસ્સતીતિ પુબ્બે મયા અવિદિતં અઞ્ઞાતં. પઠમં પઞ્હન્તિ, ‘‘સચે તં, સારિપુત્ત, એવં પુચ્છેય્યું કથં જાનતા પન તયા, આવુસો સારિપુત્ત, કથં પસ્સતા અઞ્ઞા બ્યાકતા ખીણા જાતી’’તિ ઇમં પઠમં પઞ્હં. દન્ધાયિતત્તન્તિ સત્થુ આસયજાનનત્થં દન્ધભાવો અસીઘતા. પઠમં પઞ્હં અનુમોદીતિ, ‘‘જાતિ પનાવુસો સારિપુત્ત, કિંનિદાના’’તિ ઇમં દુતિયં પઞ્હં પુચ્છન્તો, ‘‘યંનિદાનાવુસો, જાતી’’તિ એવં વિસ્સજ્જિતં પઠમં પઞ્હં અનુમોદિ.

એતદહોસીતિ ભગવતા અનુમોદિતે નયસતેન નયસહસ્સેન પઞ્હસ્સ એકઙ્ગણિકભાવેન પાકટીભૂતત્તા એતં અહોસિ. દિવસમ્પાહં ભગવતો એતમત્થં બ્યાકરેય્યન્તિ સકલદિવસમ્પિ અહં ભગવતો એતં પટિચ્ચસમુપ્પાદત્થં પુટ્ઠો સકલદિવસમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ બ્યાકરેય્યં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘થેરો ઉળારસીહનાદં નદતિ, સુકારણં એતં, દસબલસ્સ નં આરોચેસ્સામી’’તિ. તસ્મા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

સા હિ ભિક્ખુ સારિપુત્તસ્સ ધમ્મધાતૂતિ એત્થ ધમ્મધાતૂતિ પચ્ચયાકારસ્સ વિવટભાવદસ્સનસમત્થં સાવકપારમીઞાણં. સાવકાનઞ્હિ સાવકપારમીઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકમેવ હોતિ. યથા બુદ્ધાનં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ના ધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પાકટા હોન્તિ, એવં થેરસ્સ સાવકપારમીઞાણં સબ્બેપિ સાવકઞાણસ્સ ગોચરધમ્મે જાનાતીતિ. દુતિયં.

૩. ઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે તં સુણાથાતિ તં ઞાણવત્થુદેસનં સુણાથ. ઞાણવત્થૂનીતિ ચેત્થ ઞાણમેવ ઞાણવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. જરામરણે ઞાણન્તિઆદીસુ ચતૂસુ પઠમં સવનમયઞાણં સમ્મસનઞાણં પટિવેધઞાણં પચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ ચતુબ્બિધં વટ્ટતિ, તથા દુતિયં. તતિયં પન ઠપેત્વા સમ્મસનઞાણં તિવિધમેવ હોતિ, તથા ચતુત્થં. લોકુત્તરધમ્મેસુ હિ સમ્મસનં નામ નત્થિ. જાતિયા ઞાણન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમિના ધમ્મેનાતિ ઇમિના ચતુસચ્ચધમ્મેન વા મગ્ગઞાણધમ્મેન વા.

દિટ્ઠેનાતિઆદીસુ દિટ્ઠેનાતિ ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠેન. વિદિતેનાતિ પઞ્ઞાય વિદિતેન. અકાલિકેનાતિ કિઞ્ચિ કાલં અનતિક્કમિત્વા પટિવેધાનન્તરંયેવ ફલદાયકેન. પત્તેનાતિ અધિગતેન. પરિયોગાળ્હેનાતિ પરિયોગાહિતેન પઞ્ઞાય અનુપવિટ્ઠેન. અતીતાનાગતે નયં નેતીતિ ‘‘યે ખો કેચી’’તિઆદિના નયેન અતીતે ચ અનાગતે ચ નયં નેતિ. એત્થ ચ ન ચતુસચ્ચધમ્મેન વા મગ્ગઞાણધમ્મેન વા સક્કા અતીતાનાગતે નયં નેતું, ચતુસચ્ચે પન મગ્ગઞાણેન પટિવિદ્ધે પરતો પચ્ચવેક્ખણઞાણં નામ હોતિ. તેન નયં નેતીતિ વેદિતબ્બા. અબ્ભઞ્ઞંસૂતિ અભિઅઞ્ઞંસુ જાનિંસુ. સેય્યથાપાહં, એતરહીતિ યથા અહં એતરહિ ચતુસચ્ચવસેન જાનામિ. અન્વયે ઞાણન્તિ અનુઅયે ઞાણં, ધમ્મઞાણસ્સ અનુગમને ઞાણં, પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સેતં નામં. ધમ્મે ઞાણન્તિ મગ્ગઞાણં. ઇમસ્મિં સુત્તે ખીણાસવસ્સ સેક્ખભૂમિ કથિતા હોતિ. તતિયં.

૪. દુતિયઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે સત્તસત્તરીતિ સત્ત ચ સત્તરિ ચ. બ્યઞ્જનભાણકા કિર તે ભિક્ખૂ, બહુબ્યઞ્જનં કત્વા વુચ્ચમાને પટિવિજ્ઝિતું સક્કોન્તિ, તસ્મા તેસં અજ્ઝાસયેન ઇદં સુત્તં વુત્તં. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ પચ્ચયાકારે ઞાણં. પચ્ચયાકારો હિ ધમ્માનં પવત્તિટ્ઠિતિકારણત્તા ધમ્મટ્ઠિતીતિ વુચ્ચતિ, એત્થ ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, એતસ્સેવ છબ્બિધસ્સ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. ખયધમ્મન્તિ ખયગમનસભાવં. વયધમ્મન્તિ વયગમનસભાવં. વિરાગધમ્મન્તિ વિરજ્જનસભાવં. નિરોધધમ્મન્તિ નિરુજ્ઝનસભાવં. સત્તસત્તરીતિ એકેકસ્મિં સત્ત સત્ત કત્વા એકાદસસુ પદેસુ સત્તસત્તરિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વિપસ્સનાપટિવિપસ્સના કથિતા. ચતુત્થં.

૫. અવિજ્જાપચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે સમુદયો હોતીતિ સત્થા ઇધેવ દેસનં ઓસાપેસિ. કિંકારણાતિ? દિટ્ઠિગતિકસ્સ ઓકાસદાનત્થં. તસ્સઞ્હિ પરિસતિ ઉપારમ્ભચિત્તો દિટ્ઠિગતિકો અત્થિ, સો પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, અથસ્સાહં વિસ્સજ્જેસ્સામીતિ તસ્સ ઓકાસદાનત્થં દેસનં ઓસાપેસિ. નો કલ્લો પઞ્હોતિ અયુત્તો પઞ્હો. દુપ્પઞ્હો એસોતિ અત્થો. નનુ ચ ‘‘કતમં નુ ખો, ભન્તે, જરામરણ’’ન્તિ? ઇદં સુપુચ્છિતન્તિ. કિઞ્ચાપિ સુપુચ્છિતં, યથા પન સતસહસ્સગ્ઘનિકે સુવણ્ણથાલે વડ્ઢિતસ્સ સુભોજનસ્સ મત્થકે આમલકમત્તેપિ ગૂથપિણ્ડે ઠપિતે સબ્બં ભોજનં દુબ્ભોજનં હોતિ છડ્ડેતબ્બં, એવમેવ ‘‘કસ્સ ચ પનિદં જરામરણ’’ન્તિ? ઇમિના સત્તૂપલદ્ધિવાદપદેન ગૂથપિણ્ડેન તં ભોજનં દુબ્ભોજનં વિય અયમ્પિ સબ્બો દુપ્પઞ્હોવ જાતોતિ.

બ્રહ્મચરિયવાસોતિ અરિયમગ્ગવાસો. તં જીવં તં સરીરન્તિ યસ્સ હિ અયં દિટ્ઠિ, સો ‘‘જીવે ઉચ્છિજ્જમાને સરીરં ઉચ્છિજ્જતિ, સરીરે ઉચ્છિજ્જન્તે જીવિતં ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ગણ્હાતિ. એવં ગણ્હતો સા દિટ્ઠિ ‘‘સત્તો ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ગહિતત્તા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ નામ હોતિ. સચે પન સઙ્ખારાવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ નિરુજ્ઝન્તિ ચાતિ ગણ્હેય્ય, સાસનાવચરા સમ્માદિટ્ઠિ નામ ભવેય્ય. અરિયમગ્ગો ચ નામેસો વટ્ટં નિરોધેન્તો વટ્ટં સમુચ્છિન્દન્તો ઉપ્પજ્જતિ, તદેવ તં વટ્ટં ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ગહિતાકારસ્સ સમ્ભવે સતિ વિનાવ મગ્ગભાવનાય નિરુજ્ઝતીતિ મગ્ગભાવના નિરત્થકા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતી’’તિ.

દુતિયનયે અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ યસ્સ અયં દિટ્ઠિ, સો ‘‘સરીરં ઇધેવ ઉચ્છિજ્જતિ, ન જીવિતં, જીવિતં પન પઞ્જરતો સકુણો વિય યથાસુખં ગચ્છતી’’તિ ગણ્હાતિ. એવં ગણ્હતો સા દિટ્ઠિ ‘‘ઇમસ્મા લોકા જીવિતં પરલોકં ગત’’ન્તિ ગહિતત્તા સસ્સતદિટ્ઠિ નામ હોતિ. અયઞ્ચ અરિયમગ્ગો તેભૂમકવટ્ટં વિવટ્ટેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, સો એકસઙ્ખારેપિ નિચ્ચે ધુવે સસ્સતે સતિ ઉપ્પન્નોપિ વટ્ટં વિવટ્ટેતું ન સક્કોતીતિ મગ્ગભાવના નિરત્થકા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા ભિક્ખુ દિટ્ઠિયા સતિ બ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતી’’તિ.

વિસૂકાયિકાનીતિઆદિ સબ્બં મિચ્છાદિટ્ઠિવેવચનમેવ. સા હિ સમ્માદિટ્ઠિયા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન વિસૂકમિવ અત્તાનં આવરણતો વિસૂકાયિકં, સમ્માદિટ્ઠિં અનનુવત્તિત્વા તસ્સા વિરોધેન પવત્તનતો વિસેવિતં, કદાચિ ઉચ્છેદસ્સ કદાચિ સસ્સતસ્સ ગહણતો વિરૂપં ફન્દિતં વિપ્ફન્દિતન્તિ વુચ્ચતિ. તાલાવત્થુકતાનીતિ તાલવત્થુ વિય કતાનિ, પુન અવિરુહણટ્ઠેન મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય સમૂલં તાલં ઉદ્ધરિત્વા તસ્સ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં વિય ચ કતાનીતિ અત્થો. અનભાવંકતાનીતિ અનુઅભાવં કતાનીતિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયઅવિજ્જાપચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે ઇતિ વા, ભિક્ખવે, યો વદેય્યાતિ તસ્સં પરિસતિ દિટ્ઠિગતિકો પઞ્હં પુચ્છિતુકામો અત્થિ, સો પન અવિસારદધાતુકો ઉટ્ઠાય દસબલં પુચ્છિતું ન સક્કોતિ, તસ્મા તસ્સ અજ્ઝાસયેન સયમેવ પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેન્તો સત્થા એવમાહ. છટ્ઠં.

૭. નતુમ્હસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે ન તુમ્હાકન્તિ અત્તનિ હિ સતિ અત્તનિયં નામ હોતિ. અત્તાયેવ ચ નત્થિ, તસ્મા ‘‘ન તુમ્હાક’’ન્તિ આહ. નપિ અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞો નામ પરેસં અત્તા, તસ્મિં સતિ અઞ્ઞેસં નામ સિયા, સોપિ નત્થિ, તસ્મા ‘‘નપિ અઞ્ઞેસ’’ન્તિ આહ. પુરાણમિદં, ભિક્ખવે, કમ્મન્તિ નયિદં પુરાણકમ્મમેવ, પુરાણકમ્મનિબ્બત્તો પનેસ કાયો, તસ્મા પચ્ચયવોહારેન એવં વુત્તો. અભિસઙ્ખતન્તિઆદિ કમ્મવોહારસ્સેવ વસેન પુરિમલિઙ્ગસભાગતાય વુત્તં, અયં પનેત્થ અત્થો – અભિસઙ્ખતન્તિ પચ્ચયેહિ કતોતિ દટ્ઠબ્બો. અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ ચેતનાવત્થુકો ચેતનામૂલકોતિ દટ્ઠબ્બો. વેદનિયન્તિ વેદનિયવત્થૂતિ દટ્ઠબ્બો. સત્તમં.

૮. ચેતનાસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે યઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચેતેતીતિ યં ચેતનં ચેતેતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. યઞ્ચ પકપ્પેતીતિ યં પકપ્પનં પકપ્પેતિ, પવત્તેતિચ્ચેવ અત્થો. યઞ્ચ અનુસેતીતિ યઞ્ચ અનુસયં અનુસેતિ, પવત્તેતિચ્ચેવ અત્થો. એત્થ ચ ચેતેતીતિ તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના ગહિતા, પકપ્પેતીતિ અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તેસુ તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પા ગહિતા, અનુસેતીતિ દ્વાદસન્નં ચેતનાનં સહજાતકોટિયા ચેવ ઉપનિસ્સયકોટિયા ચ અનુસયો ગહિતો. આરમ્મણમેતં હોતીતિ (ચેતનાદિધમ્મજાતે સતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિયા અવારિતત્તા) એતં ચેતનાદિધમ્મજાતં પચ્ચયો હોતિ. પચ્ચયો હિ ઇધ આરમ્મણન્તિ અધિપ્પેતા. વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતત્થં. આરમ્મણે સતીતિ તસ્મિં પચ્ચયે સતિ. પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતીતિ તસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠા હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતે વિઞ્ઞાણેતિ તસ્મિં કમ્મવિઞ્ઞાણે પતિટ્ઠિતે. વિરૂળ્હેતિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય નિબ્બત્તમૂલે જાતે. પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ પુનબ્ભવસઙ્ખાતા અભિનિબ્બત્તિ.

નો ચે, ભિક્ખવે, ચેતેતીતિ ઇમિના તેભૂમકચેતનાય અપ્પવત્તનક્ખણો વુત્તો. નો ચે પકપ્પેતીતિ ઇમિના તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પાનં અપ્પવત્તનક્ખણો. અથ ચે અનુસેતીતિ ઇમિના તેભૂમકવિપાકેસુ પરિત્તકિરિયાસુ રૂપેતિ એત્થ અપ્પહીનકોટિયા અનુસયો ગહિતો. આરમ્મણમેતં હોતીતિ અનુસયે સતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિયા અવારિતત્તા એતં અનુસયજાતં પચ્ચયોવ હોતિ.

નો ચેવ ચેતેતીતિઆદીસુ પઠમપદે તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના નિવત્તા, દુતિયપદે અટ્ઠસુ ચિત્તેસુ તણ્હાદિટ્ઠિયો, તતિયપદે વુત્તપ્પકારેસુ ધમ્મેસુ યો અપ્પહીનકોટિયા અનુસયિતો અનુસયો, સો નિવત્તો.

અપિચેત્થ અસમ્મોહત્થં ચેતેતિ પકપ્પેતિ અનુસેતિ, ચેતેતિ ન પકપ્પેતિ અનુસેતિ, ન ચેતેતિ ન પકપ્પેતિ અનુસેતિ, ન ચેતેતિ ન પકપ્પેતિ ન અનુસેતીતિ ઇદમ્પિ ચતુક્કં વેદિતબ્બં. તત્થ પઠમનયે ધમ્મપરિચ્છેદો દસ્સિતો. દુતિયનયે ચેતેતીતિ તેભૂમકકુસલચેતના ચેવ ચતસ્સો ચ અકુસલચેતના ગહિતા. ન પકપ્પેતીતિ અટ્ઠસુ ચિત્તેસુ તણ્હાદિટ્ઠિયો નિવત્તા. અનુસેતીતિ તેભૂમકકુસલે ઉપનિસ્સયકોટિયા, ચતૂસુ અકુસલચેતનાસુ સહજાતકોટિયા ચેવ ઉપનિસ્સયકોટિયા ચ અનુસયો ગહિતો. તતિયનયે ન ચેતેતીતિ તેભૂમકકુસલાકુસલં નિવત્તં, ન પકપ્પેતીતિ અટ્ઠસુ ચિત્તેસુ તણ્હાદિટ્ઠિયો નિવત્તા, અનુસેતીતિ સુત્તે આગતં વારેત્વા તેભૂમકકુસલાકુસલવિપાકકિરિયારૂપેસુ અપ્પહીનકોટિયા ઉપનિસ્સયો ગહિતો. ચતુત્થનયો પુરિમસદિસોવ.

તદપ્પતિટ્ઠિતેતિ તસ્મિં અપ્પતિટ્ઠિતે. અવિરૂળ્હેતિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય અનિબ્બત્તમૂલે. એત્થ પન કિં કથિતન્તિ? અરહત્તમગ્ગસ્સ કિચ્ચં, ખીણાસવસ્સ કિચ્ચકરણન્તિપિ નવલોકુત્તરધમ્માતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. એત્થ ચ વિઞ્ઞાણસ્સ ચેવ આયતિં પુનબ્ભવસ્સ ચ અન્તરે એકો સન્ધિ, વેદનાતણ્હાનમન્તરે એકો, ભવજાતીનમન્તરે એકોતિ. અટ્ઠમં.

૯. દુતિયચેતનાસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, વેદનાતણ્હાનમન્તરે એકો, ભવજાતીનમન્તરે એકોતિ. નવમં.

૧૦. તતિયચેતનાસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે નતીતિ તણ્હા. સા હિ પિયરૂપેસુ રૂપાદીસુ નમનટ્ઠેન ‘‘નતી’’તિ વુચ્ચતિ. આગતિ ગતિ હોતીતિ આગતિમ્હિ ગતિ હોતિ, આગતે પચ્ચુપટ્ઠિતે કમ્મે વા કમ્મનિમિત્તે વા ગહિનિમિત્તે વા પટિસન્ધિવસેન વિઞ્ઞાણસ્સ ગતિ હોતિ. ચુતૂપપાતોતિ એવં વિઞ્ઞાણસ્સ આગતે પટિસન્ધિવિસયે ગતિયા સતિ ઇતો ચવનસઙ્ખાતા ચુતિ, તત્થૂપપત્તિસઙ્ખાતો ઉપપાતોતિ અયં ચુતૂપપાતો નામ હોતિ. એવં ઇમસ્મિં સુત્તે નતિયા ચ આગતિગતિયા ચ અન્તરે એકોવ સન્ધિ કથિતોતિ. દસમં.

કળારખત્તિયવગ્ગો ચતુત્થો.