૫. ગહપતિવગ્ગો

૧. પઞ્ચવેરભયસુત્તવણ્ણના

૪૧. ગહપતિવગ્ગસ્સ પઠમે યતોતિ યદા. ભયાનિ વેરાનીતિ ભયવેરચેતનાયો. સોતાપત્તિયઙ્ગેહીતિ દુવિધં સોતાપત્તિયા અઙ્ગં, (સોતાપત્તિયા ચ અઙ્ગં,) યં પુબ્બભાગે સોતાપત્તિપટિલાભાય સંવત્તતિ, ‘‘સપ્પુરિસસંસેવો સદ્ધમ્મસ્સવનં યોનિસોમનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૧) એવં આગતં, પટિલદ્ધગુણસ્સ ચ સોતાપત્તિં પત્વા ઠિતસ્સ અઙ્ગં, યં સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગન્તિપિ વુચ્ચતિ, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદાદીનં એતં અધિવચનં. ઇદમિધ અધિપ્પેતં. અરિયોતિ નિદ્દોસો નિરુપારમ્ભો. ઞાયોતિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ઞત્વા ઠિતઞાણમ્પિ પટિચ્ચસમુપ્પાદોપિ. યથાહ – ‘‘ઞાયો વુચ્ચતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, અરિયોપિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઞાયો’’તિ. પઞ્ઞાયાતિ અપરાપરં ઉપ્પન્નાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય. સુદિટ્ઠો હોતીતિ અપરાપરં ઉપ્પજ્જિત્વા દસ્સનવસેન સુટ્ઠુ દિટ્ઠો.

ખીણનિરયોતિઆદીસુ આયતિં તત્થ અનુપ્પજ્જનતાય ખીણો નિરયો મય્હન્તિ સો અહં ખીણનિરયો. એસ નયો સબ્બત્થ. સોતાપન્નોતિ મગ્ગસોતં આપન્નો. અવિનિપાતધમ્મોતિ ન વિનિપાતસભાવો. નિયતોતિ પઠમમગ્ગસઙ્ખાતેન સમ્મત્તનિયામેન નિયતો. સમ્બોધિપરાયનોતિ ઉત્તરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતો સમ્બોધિ પરં અયનં મય્હન્તિ સોહં સમ્બોધિપરાયનો, તં સમ્બોધિં અવસ્સં અભિસમ્બુજ્ઝનકોતિ અત્થો.

પાણાતિપાતપચ્ચયાતિ પાણાતિપાતકમ્મકારણા. ભયં વેરન્તિ અત્થતો એકં. વેરઞ્ચ નામેતં દુવિધં હોતિ બાહિરં અજ્ઝત્તિકન્તિ. એકેન હિ એકસ્સ પિતા મારિતો હોતિ, સો ચિન્તેસિ ‘‘એતેન કિર મે પિતા મારિતો, અહમ્પિ તંયેવ મારેસ્સામી’’તિ નિસિતં સત્થં આદાય ચરતિ. યા તસ્સ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નવેરચેતના, ઇદં બાહિરં વેરં નામ. યા પન ઇતરસ્સ ‘‘અયં કિર મં મારેસ્સામીતિ ચરતિ, અહમેવ નં પઠમતરં મારેસ્સામી’’તિ ચેતના ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં અજ્ઝત્તિકં વેરં નામ. ઇદં તાવ ઉભયમ્પિ દિટ્ઠધમ્મિકમેવ. યા પન તં નિરયે ઉપ્પન્નં દિસ્વા ‘‘એતં પહરિસ્સામી’’તિ જલિતં અયમુગ્ગરં ગણ્હતો નિરયપાલસ્સ ચેતના ઉપ્પજ્જતિ, ઇદમસ્સ સમ્પરાયિકં બાહિરવેરં. યા ચસ્સ ‘‘અયં નિદ્દોસં મં પહરિસ્સામીતિ આગચ્છતિ, અહમેવ નં પઠમતરં પહરિસ્સામી’’તિ ચેતના ઉપ્પજ્જતિ, ઇદમસ્સ સમ્પરાયિકં અજ્ઝત્તવેરં. યં પનેતં બાહિરવેરં, તં અટ્ઠકથાયં ‘‘પુગ્ગલવેર’’ન્તિ વુત્તં. દુક્ખં દોમનસ્સન્તિ અત્થતો એકમેવ. યથા ચેત્થ, એવં સેસપદેસુપિ ‘‘ઇમિના મમ ભણ્ડં હટં, મય્હં દારેસુ ચારિત્તં આપન્નં, મુસા વત્વા અત્થો ભગ્ગો, સુરામદમત્તેન ઇદં નામ કત’’ન્તિઆદિના નયેન વેરુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ અધિગતેન અચલપ્પસાદેન. અરિયકન્તેહીતિ પઞ્ચહિ સીલેહિ. તાનિ હિ અરિયાનં કન્તાનિ પિયાનિ. ભવન્તરગતાપિ અરિયા તાનિ ન વિજહન્તિ, તસ્મા ‘‘અરિયકન્તાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે અનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તમેવ. પઠમં.

૨. દુતિયપઞ્ચવેરભયસુત્તવણ્ણના

૪૨. દુતિયે ભિક્ખૂનં કથિતભાવમત્તમેવ વિસેસો. દુતિયં.

૩. દુક્ખસુત્તવણ્ણના

૪૩. તતિયે દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. સમુદયન્તિ દ્વે સમુદયા ખણિકસમુદયો ચ પચ્ચયસમુદયો ચ. પચ્ચયસમુદયં પસ્સન્તોપિ ભિક્ખુ ખણિકસમુદયં પસ્સતિ, ખણિકસમુદયં પસ્સન્તોપિ પચ્ચયસમુદયં પસ્સતિ. અત્થઙ્ગમોપિ અચ્ચન્તત્થઙ્ગમો ભેદત્થઙ્ગમોતિ દુવિધો. અચ્ચન્તત્થઙ્ગમં પસ્સન્તોપિ ભેદત્થઙ્ગમં પસ્સતિ, ભેદત્થઙ્ગમં પસ્સન્તોપિ અચ્ચન્તત્થઙ્ગમં પસ્સતિ. દેસેસ્સામીતિ ઇદં વટ્ટદુક્ખસ્સ સમુદયઅત્થઙ્ગમં નિબ્બત્તિભેદં નામ દેસેસ્સામિ, તં સુણાથાતિ અત્થો. પટિચ્ચાતિ નિસ્સયવસેન ચેવ આરમ્મણવસેન ચ પચ્ચયં કત્વા. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સોતિ તિણ્ણં સઙ્ગતિયા ફસ્સો. અયં ખો, ભિક્ખવે, દુક્ખસ્સ સમુદયોતિ અયં વટ્ટદુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિ નામ. અત્થઙ્ગમોતિ ભેદો. એવઞ્હિ વટ્ટદુક્ખં ભિન્નં હોતિ અપ્પટિસન્ધિયં. તતિયં.

૪. લોકસુત્તવણ્ણના

૪૪. ચતુત્થે લોકસ્સાતિ સઙ્ખારલોકસ્સ. અયમેત્થ વિસેસો. ચતુત્થં.

૫. ઞાતિકસુત્તવણ્ણના

૪૫. પઞ્ચમે ઞાતિકેતિ દ્વિન્નં ઞાતકાનં ગામે. ગિઞ્જકાવસથેતિ ઇટ્ઠકાહિ કતે મહાપાસાદે. ધમ્મપરિયાયન્તિ ધમ્મકારણં. ઉપસ્સુતીતિ ઉપસ્સુતિટ્ઠાનં, યં ઠાનં ઉપગતેન સક્કા હોતિ ભગવતો સદ્દં સોતું, તત્થ ઠિતોતિ અત્થો. સો કિર ગન્ધકુટિપરિવેણસમ્મજ્જનત્થં આગતો અત્તનો કમ્મં પહાય ભગવતો ધમ્મઘોસં સુણન્તો અટ્ઠાસિ. અદ્દસાતિ તદા કિર ભગવતો આદિતોવ પચ્ચયાકારં મનસિકરોન્તસ્સ ‘‘ઇદં ઇમિના પચ્ચયેન હોતિ, ઇદં ઇમિના’’તિ આવજ્જતો યાવ ભવગ્ગા એકઙ્ગણં અહોસિ, સત્થા મનસિકારં પહાય વચસા સજ્ઝાયં કરોન્તો યથાનુસન્ધિના દેસનં નિટ્ઠપેત્વા, ‘‘અપિ નુ ખો ઇમં ધમ્મપરિયાયં કોચિ અસ્સોસી’’તિ આવજ્જેન્તો તં ભિક્ખુમદ્દસ. તેન વુત્તં ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા’’તિ.

અસ્સોસિ નોતિ અસ્સોસિ નુ. અથ વા અસ્સોસિ નોતિ અમ્હાકં ભાસન્તાનં અસ્સોસીતિ. ઉગ્ગણ્હાહીતિઆદીસુ સુત્વા તુણ્હીભૂતોવ પગુણં કરોન્તો ઉગ્ગણ્હાતિ નામ. પદાનુપદં ઘટેત્વા વાચાય પરિચિતં કરોન્તો પરિયાપુણાતિ નામ. ઉભયથાપિ પગુણં આધારપ્પત્તં કરોન્તો ધારેતિ નામ. અત્થસંહિતોતિ કારણનિસ્સિતો. આદિબ્રહ્મચરિયકોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિ પતિટ્ઠાનભૂતો. ઇતિ તીસુપિ ઇમેસુ સુત્તેસુ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં. પઞ્ચમં.

૬. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૪૬. છટ્ઠે અઞ્ઞતરોતિ નામવસેન અપાકટો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો. છટ્ઠં.

૭. જાણુસ્સોણિસુત્તવણ્ણના

૪૭. સત્તમે જાણુસ્સોણીતિ ઠાનન્તરવસેન એવંલદ્ધનામો અસીતિકોટિવિભવો મહાપુરોહિતો. સત્તમં.

૮. લોકાયતિકસુત્તવણ્ણના

૪૮. અટ્ઠમે લોકાયતિકોતિ વિતણ્ડસત્થે લોકાયતે કતપરિચયો. જેટ્ઠમેતં લોકાયતન્તિ પઠમં લોકાયતં. લોકાયતન્તિ ચ લોકસ્સેવ આયતં, બાલપુથુજ્જનલોકસ્સ આયતં, મહન્તં ગમ્ભીરન્તિ ઉપધારિતબ્બં પરિત્તં ભાવં દિટ્ઠિગતં. એકત્તન્તિ એકસભાવં, નિચ્ચસભાવમેવાતિ પુચ્છતિ. પુથુત્તન્તિ પુરિમસભાવેન નાનાસભાવં, દેવમનુસ્સાદિભાવેન પઠમં હુત્વા પચ્છા ન હોતીતિ ઉચ્છેદં સન્ધાય પુચ્છતિ. એવમેત્થ ‘‘સબ્બમત્થિ, સબ્બમેકત્ત’’ન્તિ ઇમા દ્વેપિ સસ્સતદિટ્ઠિયો, ‘‘સબ્બં નત્થિ, સબ્બં પુથુત્ત’’ન્તિ ઇમા દ્વે ઉચ્છેદદિટ્ઠિયોતિ વેદિતબ્બા. અટ્ઠમં.

૯. અરિયસાવકસુત્તવણ્ણના

૪૯. નવમે કિં નુ ખોતિ સંસયુપ્પત્તિઆકારદસ્સનં. સમુદયતીતિ ઉપ્પજ્જતિ. નવમં.

૧૦. દુતિયઅરિયસાવકસુત્તવણ્ણના

૫૦. દસમે દ્વેપિ નયા એકતો વુત્તા. ઇદમેવ પુરિમેન નાનત્તં, સેસં તાદિસમેવાતિ. દસમં.

ગહપતિવગ્ગો પઞ્ચમો.