૩. ઉપનિસસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે ‘‘જાનતો અહ’’ન્તિઆદીસુ જાનતોતિ જાનન્તસ્સ. પસ્સતોતિ પસ્સન્તસ્સ. દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાનિ, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. એવં સન્તેપિ ‘‘જાનતો’’તિ ઞાણલક્ખણં ઉપાદાય પુગ્ગલં નિદ્દિસતિ. જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણં. ‘‘પસ્સતો’’તિ ઞાણપ્પભાવં ઉપાદાય. પસ્સનપ્પભાવઞ્હિ ઞાણં, ઞાણસમઙ્ગીપુગ્ગલો ચક્ખુમા વિય ચક્ખુના રૂપાનિ, ઞાણેન વિવટે ધમ્મે પસ્સતિ. આસવાનં ખયન્તિ એત્થ આસવાનં પહાનં અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવોતિ અયમ્પિ આસવક્ખયોતિ વુચ્ચતિ, ભઙ્ગોપિ મગ્ગફલનિબ્બાનાનિપિ. ‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮; વિભ. ૮૩૧) હિ ખીણાકારો આસવક્ખયોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘યો આસવાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાન’’ન્તિ (વિભ. ૩૫૪) એત્થ ભઙ્ગો.

‘‘સેક્ખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨); –

એત્થ મગ્ગો. સો હિ આસવે ખેપેન્તો વૂપસમેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા આસવાનં ખયોતિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિ એત્થ ફલં. તઞ્હિ આસવાનં ખીણન્તે ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા આસવાનં ખયોતિ વુત્તં.

‘‘આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ; (ધ. પ. ૨૫૩) –

એત્થ નિબ્બાનં. તઞ્હિ આગમ્મ આસવા ખીયન્તિ, તસ્મા આસવાનં ખયોતિ વુત્તં. ઇધ પન મગ્ગફલાનિ અધિપ્પેતાનિ. નો અજાનતો નો અપસ્સતોતિ યો પન ન જાનાતિ ન પસ્સતિ, તસ્સ નો વદામીતિ અત્થો. એતેન યે અજાનતો અપસ્સતોપિ સંસારાદીહિયેવ સુદ્ધિં વદન્તિ, તે પટિક્ખિત્તા હોન્તિ. પુરિમેન પદદ્વયેન ઉપાયો વુત્તો, ઇમિના અનુપાયં પટિસેધેતિ.

ઇદાનિ યં જાનતો આસવાનં ખયો હોતિ, તં દસ્સેતુકામો કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતોતિ પુચ્છં આરભિ. તત્થ જાનના બહુવિધા. દબ્બજાતિકો એવ હિ કોચિ ભિક્ખુ છત્તં કાતું જાનાતિ, કોચિ ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં, તસ્સ ઈદિસાનિ કમ્માનિ વત્તસીસે ઠત્વા કરોન્તસ્સ સા જાનના સગ્ગમગ્ગફલાનં પદટ્ઠાનં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. યો પન સાસને પબ્બજિત્વા વેજ્જકમ્માદીનિ કાતું જાનાતિ, તસ્સેવં જાનતો આસવા વડ્ઢન્તિયેવ. તસ્મા યં જાનતો પસ્સતો ચ આસવાનં ખયો હોતિ, તદેવ દસ્સેન્તો ઇતિ રૂપન્તિઆદિમાહ. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતોતિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં જાનન્તસ્સ. આસવાનં ખયો હોતીતિ આસવાનં ખયન્તે જાતત્તા ‘‘આસવાનં ખયો’’તિ લદ્ધનામં અરહત્તં હોતિ.

એવં અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેત્વા ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ આગમનીયં પુબ્બભાગપટિપદં દસ્સેતું યમ્પિસ્સ તં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ ખયસ્મિં ખયેઞાણન્તિ આસવક્ખયસઙ્ખાતે અરહત્તફલે પટિલદ્ધે સતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. તઞ્હિ અરહત્તફલસઙ્ખાતે ખયસ્મિં પઠમવારં ઉપ્પન્ને પચ્છા ઉપ્પન્નત્તા ખયેઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. સઉપનિસન્તિ સકારણં સપ્પચ્ચયં. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. સા હિસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. એવં ઇતો પરેસુપિ લબ્ભમાનવસેન પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો.

વિરાગોતિ મગ્ગો. સો હિ કિલેસે વિરાજેન્તો ખેપેન્તો ઉપ્પન્નો, તસ્મા વિરાગોતિ વુચ્ચતિ. નિબ્બિદાતિ નિબ્બિદાઞાણં. એતેન બલવવિપસ્સનં દસ્સેતિ. બલવવિપસ્સનાતિ ભયતૂપટ્ઠાને ઞાણં આદીનવાનુપસ્સને ઞાણં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચનં. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ યથાસભાવજાનનસઙ્ખાતં દસ્સનં. એતેન તરુણવિપસ્સનં દસ્સેતિ. તરુણવિપસ્સના હિ બલવવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ. તરુણવિપસ્સનાતિ સઙ્ખારપરિચ્છેદે ઞાણં કઙ્ખાવિતરણે ઞાણં સમ્મસને ઞાણં મગ્ગામગ્ગે ઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચનં. સમાધીતિ પાદકજ્ઝાનસમાધિ. સો હિ તરુણવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ. સુખન્તિ અપ્પનાય પુબ્બભાગસુખં. તઞ્હિ પાદકજ્ઝાનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. પસ્સદ્ધીતિ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિ. સા હિ અપ્પનાપુબ્બભાગસ્સ સુખસ્સ પચ્ચયો હોતિ. પીતીતિ બલવપીતિ. સા હિ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયો હોતિ. પામોજ્જન્તિ દુબ્બલપીતિ. સા હિ બલવપીતિયા પચ્ચયો હોતિ. સદ્ધાતિ અપરાપરં ઉપ્પજ્જનસદ્ધા. સા હિ દુબ્બલપીતિયા પચ્ચયો હોતિ. દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખં. તઞ્હિ અપરાપરસદ્ધાય પચ્ચયો હોતિ. જાતીતિ સવિકારા ખન્ધજાતિ. સા હિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પચ્ચયો હોતિ. ભવોતિ કમ્મભવો. (સો હિ સવિકારાય જાતિયા પચ્ચયો હોતિ.) એતેનુપાયેન સેસપદાનિપિ વેદિતબ્બાનિ.

થુલ્લફુસિતકેતિ મહાફુસિતકે. પબ્બતકન્દરપદરસાખાતિ એત્થ કન્દરં નામ ‘ક’ન્તિલદ્ધનામેન ઉદકેન દારિતો ઉદકભિન્નો પબ્બતપદેસો, યો ‘‘નિતમ્બો’’તિપિ ‘‘નદીકુઞ્છો’’તિપિ વુચ્ચતિ. પદરં નામ અટ્ઠમાસે દેવે અવસ્સન્તે ફલિતો ભૂમિપ્પદેસો. સાખાતિ કુસુમ્ભગામિનિયો ખુદ્દકમાતિકાયો. કુસોબ્ભાતિ ખુદ્દકઆવાટા. મહાસોબ્ભાતિ મહાઆવાટા. કુન્નદિયોતિ ખુદ્દકનદિયો. મહાનદિયોતિ ગઙ્ગાયમુનાદિકા મહાસરિતા. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જૂપનિસા સઙ્ખારાતિઆદીસુ અવિજ્જા પબ્બતોતિ દટ્ઠબ્બા. અભિસઙ્ખારા મેઘોતિ, વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં કન્દરાદયોતિ, વિમુત્તિ સાગરોતિ.

યથા પબ્બતમત્થકે દેવો વસ્સિત્વા પબ્બતકન્દરાદીનિ પૂરેન્તો અનુપુબ્બેન મહાસમુદ્દં સાગરં પૂરેતિ, એવં અવિજ્જાપબ્બતમત્થકે તાવ અભિસઙ્ખારમેઘસ્સ વસ્સનં વેદિતબ્બં. અસ્સુતવા હિ બાલપુથુજ્જનો અવિજ્જાય અઞ્ઞાણી હુત્વા તણ્હાય અભિલાસં કત્વા કુસલાકુસલકમ્મં આયૂહતિ, તં કુસલાકુસલકમ્મં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણાદીનિ નામરૂપાદીનં. ઇતિ પબ્બતમત્થકે વુટ્ઠદેવસ્સ કન્દરાદયો પૂરેત્વા મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતકાલો વિય અવિજ્જાપબ્બતમત્થકે વુટ્ઠસ્સ અભિસઙ્ખારમેઘસ્સ પરમ્પરપચ્ચયતાય અનુપુબ્બેન વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં પૂરેત્વા ઠિતકાલો. બુદ્ધવચનં પન પાળિયં અગહિતમ્પિ ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતી’’તિ ઇમાય પાળિયા વસેન ગહિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. યા હિ તસ્સ કુલગેહે નિબ્બત્તિ, સા કમ્મભવપચ્ચયા સવિકારા જાતિ નામ. સો બુદ્ધાનં વા બુદ્ધસાવકાનં વા સમ્મુખીભાવં આગમ્મ વટ્ટદોસદીપકં લક્ખણાહટં ધમ્મકથં સુત્વા વટ્ટવસેન પીળિતો હોતિ, એવમસ્સ સવિકારા ખન્ધજાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પચ્ચયો હોતિ. સો વટ્ટદુક્ખેન પીળિતો અપરાપરં સદ્ધં જનેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવમસ્સ વટ્ટદુક્ખં અપરાપરસદ્ધાય પચ્ચયો હોતિ. સો પબ્બજ્જામત્તેનેવ અસન્તુટ્ઠો ઊનપઞ્ચવસ્સકાલે નિસ્સયં ગહેત્વા વત્તપટિપત્તિં પૂરેન્તો દ્વેમાતિકા પગુણં કત્વા કમ્માકમ્મં ઉગ્ગહેત્વા યાવ અરહત્તા નિજ્જટં કત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસન્તો પથવીકસિણાદીસુ કમ્મં આરભતિ, તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં નિસ્સાય દુબ્બલપીતિ ઉપ્પજ્જતિ. તદસ્સ સદ્ધૂપનિસં પામોજ્જં, તં બલવપીતિયા પચ્ચયો હોતિ. બલવપીતિ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા, સા અપ્પનાપુબ્બભાગસુખસ્સ, તં સુખં પાદકજ્ઝાનસમાધિસ્સ. સો સમાધિના ચિત્તકલ્લતં જનેત્વા તરુણવિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ. ઇચ્ચસ્સ પાદકજ્ઝાનસમાધિ તરુણવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ, તરુણવિપસ્સના બલવવિપસ્સનાય, બલવવિપસ્સના મગ્ગસ્સ, મગ્ગો ફલવિમુત્તિયા, ફલવિમુત્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સાતિ. એવં દેવસ્સ અનુપુબ્બેન સાગરં પૂરેત્વા ઠિતકાલો વિય ખીણાસવસ્સ વિમુત્તિસાગરં પૂરેત્વા ઠિતકાલો વેદિતબ્બોતિ. તતિયં.