૩. દસબલવગ્ગો

૧. દસબલસુત્તવણ્ણના

૨૧. દસબલવગ્ગસ્સ પઠમં દુતિયસ્સેવ સઙ્ખેપો.

૨. દુતિયદસબલસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયં ભગવતા અત્તનો અજ્ઝાસયસ્સ વસેન વુત્તં. તત્થ દસબલસમન્નાગતોતિ દસહિ બલેહિ સમન્નાગતો. બલઞ્ચ નામેતં દુવિધં કાયબલઞ્ચ ઞાણબલઞ્ચ. તેસુ તથાગતસ્સ કાયબલં હત્થિકુલાનુસારેન વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘કાળાવકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધમઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથછદ્દન્તિમે દસા’’તિ.(મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૮; વિભ. અટ્ઠ. ૭૬૦); –

ઇમાનિ દસ હત્થિકુલાનિ. તત્થ કાળાવકન્તિ પકતિહત્થિકુલં દટ્ઠબ્બં. યં દસન્નં પુરિસાનં કાયબલં, તં એકસ્સ કાળાવકસ્સ હત્થિનો. યં દસન્નં કાળાવકાનં બલં, તં એકસ્સ ગઙ્ગેય્યસ્સ. યં દસન્નં ગઙ્ગેય્યાનં, તં એકસ્સ પણ્ડરસ્સ. યં દસન્નં પણ્ડરાનં, તં એકસ્સ તમ્બસ્સ. યં દસન્નં તમ્બાનં, તં એકસ્સ પિઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં પિઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ ગન્ધહત્થિનો. યં દસન્નં ગન્ધહત્થીનં, તં એકસ્સ મઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં મઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ હેમવતસ્સ. યં દસન્નં હેમવતાનં, તં એકસ્સ ઉપોસથસ્સ. યં દસન્નં ઉપોસથાનં, તં એકસ્સ છદ્દન્તસ્સ. યં દસન્નં છદ્દન્તાનં, તં એકસ્સ તથાગતસ્સ. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિપિ ઇદમેવ વુચ્ચતિ. તદેતં પકતિહત્થિગણનાય હત્થીનં કોટિસહસ્સાનં, પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં હોતિ. ઇદં તાવ તથાગતસ્સ કાયબલં. ‘‘દસબલસમન્નાગતો’’તિ એત્થ પન એતં સઙ્ગહં ન ગચ્છતિ. એતઞ્હિ બાહિરકં લામકં તિરચ્છાનગતાનં સીહાદીનમ્પિ હોતિ. એતઞ્હિ નિસ્સાય દુક્ખપરિઞ્ઞા વા સમુદયપ્પહાનં વા મગ્ગભાવના વા ફલસચ્છિકિરિયા વા નત્થિ. અઞ્ઞં પન દસસુ ઠાનેસુ અકમ્પનત્થેન ઉપત્થમ્ભનત્થેન ચ દસવિધં ઞાણબલં નામ અત્થિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘દસબલસમન્નાગતો’’તિ.

કતમં પન તન્તિ? ઠાનાટ્ઠાનાદીનં યથાભૂતં જાનનં. સેય્યથિદં – ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો જાનનં એકં, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો યથાભૂતં વિપાકજાનનં એકં, સબ્બત્થગામિનિપટિપદાજાનનં એકં, અનેકધાતુનાનાધાતુલોકજાનનં એકં, પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં નાનાધિમુત્તિકતાજાનનં એકં, તેસંયેવ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તજાનનં એકં, ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસવોદાનવુટ્ઠાનજાનનં એકં, પુબ્બેનિવાસજાનનં એકં, સત્તાનં ચુતૂપપાતજાનનં એકં, આસવક્ખયજાનનં એકન્તિ. અભિધમ્મે પન –

‘‘ઇધ તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતિ. યમ્પિ તથાગતો ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇદમ્પિ તથાગતસ્સ તથાગતબલં હોતિ, યં બલં આગમ્મ તથાગતો આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ, પરિસાસુ સીહનાદં નદતિ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતી’’તિ.

આદિના (વિભ. ૭૬૦) નયેન વિત્થારતો આગતાનેવ. અત્થવણ્ણનાપિ નેસં વિભઙ્ગટ્ઠકથાયઞ્ચેવ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૬૦) પપઞ્ચસૂદનિયા ચ મજ્ઝિમટ્ઠકથાય (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૮) સબ્બાકારતો વુત્તા. સા તત્થ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બા.

ચતૂહિ ચ વેસારજ્જેહીતિ એત્થ સારજ્જપટિપક્ખં વેસારજ્જં, ચતૂસુ ઠાનેસુ વેસારજ્જભાવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નસોમનસ્સમયઞાણસ્સેતં નામં. કતમેસુ ચતૂસુ? ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિઆદીસુ ચોદનાવત્થૂસુ. તત્રાયં પાળિ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ વેસારજ્જાનિ…પે…. કતમાનિ ચત્તારિ? ‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’તિ તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં સહ ધમ્મેન પટિચોદેસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, ભિક્ખવે, ન સમનુપસ્સામિ. એતમહં, ભિક્ખવે, નિમિત્તં અસમનુપસ્સન્તો ખેમપ્પત્તો અભયપ્પત્તો વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામિ. ‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો ઇમે આસવા અપરિક્ખીણા’તિ તત્ર વત મં…પે… ‘યે ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ તત્ર વત મં…પે… ‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાય ધમ્મો દેસિતો, સો ન નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’તિ તત્ર વત મં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા…પે… વેસારજ્જપ્પત્તો વિહરામી’’તિ (અ. નિ. ૪.૮).

આસભં ઠાનન્તિ સેટ્ઠટ્ઠાનં ઉત્તમટ્ઠાનં. આસભા વા પુબ્બબુદ્ધા, તેસં ઠાનન્તિ અત્થો. અપિચ ગવસતજેટ્ઠકો ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો, વજસતજેટ્ઠકો વા ઉસભો, વજસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો, સબ્બગવસેટ્ઠો સબ્બપરિસ્સયસહો સેતો પાસાદિકો મહાભારવહો અસનિસતસદ્દેહિપિ અસમ્પકમ્પિયો નિસભો, સો ઇધ ઉસભોતિ અધિપ્પેતો. ઇદમ્પિ હિ તસ્સ પરિયાયવચનં. ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં. ઠાનન્તિ ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અવટ્ઠાનં (મ. નિ. ૧.૧૫૦). ઇદં પન આસભં વિયાતિ આસભં. યથેવ હિ નિસભસઙ્ખાતો ઉસભો ઉસભબલેન સમન્નાગતો ચતૂહિ પાદેહિ પથવિં ઉપ્પીળેત્વા અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ, એવં તથાગતોપિ દસહિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ વેસારજ્જપાદેહિ અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયો અચલટ્ઠાનેન તિટ્ઠતિ. એવં તિટ્ઠમાનો ચ તં આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ ઉપગચ્છતિ ન પચ્ચક્ખાતિ, અત્તનિ આરોપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આસભં ઠાનં પટિજાનાતી’’તિ.

પરિસાસૂતિ ‘‘અટ્ઠ ખો ઇમા, સારિપુત્ત, પરિસા. કતમા અટ્ઠ? ખત્તિયપરિસા બ્રાહ્મણપરિસા ગહપતિપરિસા સમણપરિસા ચાતુમહારાજિકપરિસા તાવતિંસપરિસા મારપરિસા બ્રહ્મપરિસા’’તિ, ઇમાસુ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. સીહનાદં નદતીતિ સેટ્ઠનાદં અભીતનાદં નદતિ, સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતિ. અયમત્થો સીહનાદસુત્તેન દીપેતબ્બો. યથા વા સીહો સહનતો ચેવ હનનતો ચ સીહોતિ વુચ્ચતિ, એવં તથાગતો લોકધમ્માનં સહનતો પરપ્પવાદાનઞ્ચ હનનતો સીહોતિ વુચ્ચતિ. એવં વુત્તસ્સ સીહસ્સ નાદં સીહનાદં. તત્થ યથા સીહો સીહબલેન સમન્નાગતો સબ્બત્થ વિસારદો વિગતલોમહંસો સીહનાદં નદતિ, એવં તથાગતસીહોપિ તથાગતબલેહિ સમન્નાગતો અટ્ઠસુ પરિસાસુ વિસારદો વિગતલોમહંસો, ‘‘ઇતિ રૂપ’’ન્તિઆદિના નયેન નાનાવિધદેસનાવિલાસસમ્પન્નં સીહનાદં નદતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસુ સીહનાદં નદતી’’તિ.

બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠં ઉત્તમં, વિસુદ્ધસ્સ ધમ્મચક્કસ્સેતં અધિવચનં. તં પન ધમ્મચક્કં દુવિધં હોતિ પટિવેધઞાણઞ્ચ દેસનાઞાણઞ્ચ. તત્થ પઞ્ઞાપભાવિતં અત્તનો અરિયફલાવહં પટિવેધઞાણં, કરુણાપભાવિતં સાવકાનં અરિયફલાવહં દેસનાઞાણં. તત્થ પટિવેધઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પન્નન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ અભિનિક્ખમનતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. તુસિતભવનતો વા યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કે અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દીપઙ્કરતો વા પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા ઉપ્પજ્જમાનં, ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામ. દેસનાઞાણમ્પિ પવત્તમાનં પવત્તન્તિ દુવિધં. તઞ્હિ યાવ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગા પવત્તમાનં, ફલક્ખણે પવત્તં નામ. તેસુ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરં, દેસનાઞાણં લોકિયં. ઉભયમ્પિ પનેતં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં બુદ્ધાનંયેવ ઓરસઞાણં.

ઇદાનિ યં ઇમિના ઞાણેન સમન્નાગતો સીહનાદં નદતિ, તં દસ્સેતું ઇતિ રૂપન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇતિ રૂપન્તિ ઇદં રૂપં એત્તકં રૂપં, ઇતો ઉદ્ધં રૂપં નત્થીતિ રુપ્પનસભાવઞ્ચેવ ભૂતુપાદાયભેદઞ્ચ આદિં કત્વા લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનવસેન અનવસેસરૂપપરિગ્ગહો વુત્તો. ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયોતિ ઇમિના એવં પરિગ્ગહિતસ્સ રૂપસ્સ સમુદયો વુત્તો. તત્થ ઇતીતિ એવં સમુદયો હોતીતિ અત્થો. તસ્સ વિત્થારો ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો તણ્હાસમુદયા, કમ્મસમુદયા આહારસમુદયા રૂપસમુદયોતિ નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) એવં વેદિતબ્બો. અત્થઙ્ગમેપિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો…પે… વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ નિરોધં પસ્સતી’’તિ અયં વિત્થારો.

ઇતિ વેદનાતિઆદીસુપિ અયં વેદના એત્તકા વેદના, ઇતો ઉદ્ધં વેદના નત્થિ, અયં સઞ્ઞા, ઇમે સઙ્ખારા, ઇદં વિઞ્ઞાણં એત્તકં વિઞ્ઞાણં, ઇતો ઉદ્ધં વિઞ્ઞાણં નત્થીતિ વેદયિતસઞ્જાનનઅભિસઙ્ખરણવિજાનનસભાવઞ્ચેવ સુખાદિરૂપસઞ્ઞાદિફસ્સાદિચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિભેદઞ્ચ આદિં કત્વા લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનવસેન અનવસેસવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણપરિગ્ગહો વુત્તો. ઇતિ વેદનાય સમુદયોતિઆદીહિ પન એવં પરિગ્ગહિતાનં વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનં સમુદયો વુત્તો. તત્રાપિ ઇતીતિ એવં સમુદયો હોતીતિ અત્થો. તેસમ્પિ વિત્થારો ‘‘અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) રૂપે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – તીસુ ખન્ધેસુ ‘‘આહારસમુદયા’’તિ અવત્વા ‘‘ફસ્સસમુદયા’’તિ વત્તબ્બં, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે ‘‘નામરૂપસમુદયા’’તિ. અત્થઙ્ગમપદમ્પિ તેસંયેવ વસેન યોજેતબ્બં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન ઉદયબ્બયવિનિચ્છયો સબ્બાકારપરિપૂરો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તો.

ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતીતિ અયમ્પિ અપરો સીહનાદો. તસ્સત્થો – ઇમસ્મિં અવિજ્જાદિકે પચ્ચયે સતિ ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં હોતિ. ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપ્પાદા ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં ઉપ્પજ્જતિ. ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતીતિ ઇમસ્મિં અવિજ્જાદિકે પચ્ચયે અસતિ ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં ન હોતિ. ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતીતિ ઇમસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં નિરુજ્ઝતિ. ઇદાનિ યથા તં હોતિ ચેવ નિરુજ્ઝતિ ચ, તં વિત્થારતો દસ્સેતું યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદિમાહ.

એવં સ્વાક્ખાતોતિ એવં પઞ્ચક્ખન્ધવિભજનાદિવસેન સુટ્ઠુ અક્ખાતો કથિતો. ધમ્મોતિ પઞ્ચક્ખન્ધપચ્ચયાકારધમ્મો. ઉત્તાનોતિ અનિકુજ્જિતો. વિવટોતિ વિવરિત્વા ઠપિતો. પકાસિતોતિ દીપિતો જોતિતો. છિન્નપિલોતિકોતિ પિલોતિકા વુચ્ચતિ છિન્નં ભિન્નં તત્થ તત્થ સિબ્બિતગણ્ઠિતં જિણ્ણવત્થં, તં યસ્સ નત્થીતિ અટ્ઠહત્થં નવહત્થં વા અહતસાટકં નિવત્થો, સો છિન્નપિલોતિકો નામ. અયમ્પિ ધમ્મો તાદિસો. ન હેત્થ કોહઞ્ઞાદિવસેન છિન્નભિન્નસિબ્બિતગણ્ઠિતભાવો અત્થિ. અપિચ ખુદ્દકસાટકોપિ પિલોતિકાતિ વુચ્ચતિ, સા યસ્સ નત્થિ, અટ્ઠનવહત્થો મહાપટો અત્થિ, સોપિ છિન્નપિલોતિકો, અપગતપિલોતિકોતિ અત્થો. તાદિસો અયં ધમ્મો. યથા હિ ચતુહત્થં સાટકં ગહેત્વા પરિગ્ગહણં કરોન્તો પુરિસો ઇતો ચિતો ચ અઞ્છન્તો કિલમતિ, એવં બાહિરકસમયે પબ્બજિતા અત્તનો પરિત્તકં ધમ્મં ‘‘એવં સતિ એવં ભવિસ્સતી’’તિ કપ્પેત્વા કપ્પેત્વા વડ્ઢેન્તા કિલમન્તિ. યથા પન અટ્ઠહત્થનવહત્થેન પરિગ્ગહણં કરોન્તો યથારુચિ પારુપતિ ન કિલમતિ, નત્થિ તત્થ અઞ્છિત્વા વડ્ઢનકિચ્ચં; એવં ઇમસ્મિમ્પિ ધમ્મે કપ્પેત્વા કપ્પેત્વા વિભજનકિચ્ચં નત્થિ, તેહિ તેહિ કારણેહિ મયાવ અયં ધમ્મો સુવિભત્તો સુવિત્થારિતોતિ ઇદમ્પિ સન્ધાય ‘‘છિન્નપિલોતિકો’’તિ આહ. અપિચ કચવરોપિ પિલોતિકાતિ વુચ્ચતિ, ઇમસ્મિઞ્ચ સાસને સમણકચવરં નામ પતિટ્ઠાતું ન લભતિ. તેનેવાહ –

‘‘કારણ્ડવં નિદ્ધમથ, કસમ્બું અપકસ્સથ;

તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિને.

‘‘નિદ્ધમિત્વાન પાપિચ્છે, પાપઆચારગોચરે;

સુદ્ધા સુદ્ધેહિ સંવાસં, કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા;

તતો સમગ્ગા નિપકા, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સથા’’તિ. (અ. નિ. ૮.૧૦);

ઇતિ સમણકચવરસ્સ છિન્નત્તાપિ અયં ધમ્મો છિન્નપિલોતિકો નામ હોતિ.

અલમેવાતિ યુત્તમેવ. સદ્ધાપબ્બજિતેનાતિ સદ્ધાય પબ્બજિતેન. કુલપુત્તેનાતિ દ્વે કુલપુત્તા આચારકુલપુત્તો જાતિકુલપુત્તો ચ. તત્થ યો યતો કુતોચિ કુલા પબ્બજિત્વા સીલાદયો પઞ્ચ ધમ્મક્ખન્ધે પૂરેતિ, અયં આચારકુલપુત્તો નામ. યો પન યસકુલપુત્તાદયો વિય જાતિસમ્પન્નકુલા પબ્બજિતો, અયં જાતિકુલપુત્તો નામ. તેસુ ઇધ આચારકુલપુત્તો અધિપ્પેતો. સચે પન જાતિકુલપુત્તો આચારવા હોતિ, અયં ઉત્તમોયેવ. એવરૂપેન કુલપુત્તેન. વીરિયં આરભિતુન્તિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયં કાતું. ઇદાનિસ્સ ચતુરઙ્ગં દસ્સેન્તો કામં તચો ચાતિઆદિમાહ. એત્થ હિ તચો એકં અઙ્ગં, ન્હારુ એકં, અટ્ઠિ એકં, મંસલોહિતં એકન્તિ. ઇદઞ્ચ પન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયં અધિટ્ઠહન્તેન નવસુ ઠાનેસુ સમાધાતબ્બં પુરેભત્તે પચ્છાભત્તે પુરિમયામે મજ્ઝિમયામે પચ્છિમયામે ગમને ઠાને નિસજ્જાય સયનેતિ.

દુક્ખં, ભિક્ખવે, કુસીતો વિહરતીતિ ઇમસ્મિં સાસને યો કુસીતો પુગ્ગલો, સો દુક્ખં વિહરતિ. બાહિરસમયે પન યો કુસીતો, સો સુખં વિહરતિ. વોકિણ્ણોતિ મિસ્સીભૂતો. સદત્થન્તિ સોભનં વા અત્થં સકં વા અત્થં, ઉભયેનાપિ અરહત્તમેવ અધિપ્પેતં. પરિહાપેતીતિ હાપેતિ ન પાપુણાતિ. કુસીતપુગ્ગલસ્સ હિ છ દ્વારાનિ અગુત્તાનિ હોન્તિ, તીણિ કમ્માનિ અપરિસુદ્ધાનિ, આજીવટ્ઠમકં સીલં અપરિયોદાતં, ભિન્નાજીવો કુલૂપકો હોતિ. સો સબ્રહ્મચારીનં અક્ખિમ્હિ પતિતરજં વિય ઉપઘાતકરો હુત્વા દુક્ખં વિહરતિ, પીઠમદ્દનો ચેવ હોતિ લણ્ડપૂરકો ચ, સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેતું ન સક્કોતિ, દુલ્લભં ખણં વિરાધેતિ, તેન ભુત્તો રટ્ઠપિણ્ડોપિ ન મહપ્ફલો હોતિ.

આરદ્ધવીરિયો ચ ખો, ભિક્ખવેતિ આરદ્ધવીરિયો પુગ્ગલો ઇમસ્મિંયેવ સાસને સુખં વિહરતિ. બાહિરસમયે પન યો આરદ્ધવીરિયો, સો દુક્ખં વિહરતિ. પવિવિત્તોતિ વિવિત્તો વિયુત્તો હુત્વા. સદત્થં પરિપૂરેતીતિ અરહત્તં પાપુણાતિ. આરદ્ધવીરિયસ્સ હિ છ દ્વારાનિ સુગુત્તાનિ હોન્તિ, તીણિ કમ્માનિ પરિસુદ્ધાનિ, આજીવટ્ઠમકં સીલં પરિયોદાતં સબ્રહ્મચારીનં અક્ખિમ્હિ સુસીતલઞ્જનં વિય ધાતુગતચન્દનં વિય ચ મનાપો હુત્વા સુખં વિહરતિ, સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેતું સક્કોતિ. સત્થા હિ –

‘‘ચિરં જીવ મહાવીર, કપ્પં તિટ્ઠ મહામુની’’તિ –

એવં ગોતમિયા વન્દિતો, ‘‘ન ખો, ગોતમિ, તથાગતા એવં વન્દિતબ્બા’’તિ પટિક્ખિપિત્વા તાય યાચિતો વન્દિતબ્બાકારં આચિક્ખન્તો એવમાહ –

‘‘આરદ્ધવીરિયે પહિતત્તે, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમે;

સમગ્ગે સાવકે પસ્સ, એસા બુદ્ધાન વન્દના’’તિ. (અપ. થેરી ૨.૨.૧૭૧);

એવં આરદ્ધવીરિયો સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેતું સક્કોતિ, દુલ્લભં ખણં ન વિરાધેતિ. તસ્સ હિ બુદ્ધુપ્પાદો ધમ્મદેસના સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિ સફલા હોતિ સઉદ્રયા, રટ્ઠપિણ્ડોપિ તેન ભુત્તો મહપ્ફલો હોતિ.

હીનેન અગ્ગસ્સાતિ હીનાય સદ્ધાય હીનેન વીરિયેન હીનાય સતિયા હીનેન સમાધિના હીનાય પઞ્ઞાય અગ્ગસઙ્ખાતસ્સ અરહત્તસ્સ પત્તિ નામ ન હોતિ. અગ્ગેન ચ ખોતિ અગ્ગેહિ સદ્ધાદીહિ અગ્ગસ્સ અરહત્તસ્સ પત્તિ હોતિ. મણ્ડપેય્યન્તિ પસન્નટ્ઠેન મણ્ડં, પાતબ્બટ્ઠેન પેય્યં. યઞ્હિ પિવિત્વા અન્તરવીથિયં પતિતો વિસઞ્ઞી અત્તનો સાટકાદીનમ્પિ અસ્સામિકો હોતિ, તં પસન્નમ્પિ ન પાતબ્બં, મય્હં પન સાસનં એવં પસન્નઞ્ચ પાતબ્બઞ્ચાતિ દસ્સેન્તો ‘‘મણ્ડપેય્ય’’ન્તિ આહ.

તત્થ તિવિધો મણ્ડો – દેસનામણ્ડો, પટિગ્ગહમણ્ડો, બ્રહ્મચરિયમણ્ડોતિ. કતમો દેસનામણ્ડો? ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં આચિક્ખના દેસના પઞ્ઞાપના પટ્ઠપના વિવરણા વિભજના ઉત્તાનીકમ્મં, ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં…પે… અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ આચિક્ખના…પે… ઉત્તાનીકમ્મં, અયં દેસનામણ્ડો. કતમો પટિગ્ગહમણ્ડો? ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો દેવા મનુસ્સા યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ વિઞ્ઞાતારો, અયં પટિગ્ગહમણ્ડો. કતમો બ્રહ્મચરિયમણ્ડો? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ, અયં બ્રહ્મચરિયમણ્ડો. અપિચ અધિમોક્ખમણ્ડો સદ્ધિન્દ્રિયં, અસ્સદ્ધિયં કસટો, અસ્સદ્ધિયં કસટં છડ્ડેત્વા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમોક્ખમણ્ડં પિવતીતિ મણ્ડપેય્યન્તિઆદિનાપિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૮) નયેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સત્થા સમ્મુખીભૂતોતિ ઇદમેત્થ કારણવચનં. યસ્મા સત્થા સમ્મુખીભૂતો, તસ્મા વીરિયસમ્પયોગં કત્વા પિવથ એતં મણ્ડં. બાહિરકઞ્હિ ભેસજ્જમણ્ડમ્પિ વેજ્જસ્સ અસમ્મુખા પિવન્તાનં પમાણં વા ઉગ્ગમનં વા નિગ્ગમનં વા ન જાનામાતિ આસઙ્કા હોતિ. વેજ્જસમ્મુખા પન ‘‘વેજ્જો જાનિસ્સતી’’તિ નિરાસઙ્કા પિવન્તિ. એવમેવ અમ્હાકં ધમ્મસ્સામિ સત્થા સમ્મુખીભૂતોતિ વીરિયં કત્વા પિવથાતિ મણ્ડપાને નેસં નિયોજેન્તો તસ્માતિહ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સફલાતિ સાનિસંસા. સઉદ્રયાતિ સવડ્ઢિ. ઇદાનિ નિયોજનાનુરૂપં સિક્ખિતબ્બતં નિદ્દિસન્તો અત્તત્થં વા હિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અત્તત્થન્તિ અત્તનો અત્થભૂતં અરહત્તં. અપ્પમાદેન સમ્પાદેતુન્તિ અપ્પમાદેન સબ્બકિચ્ચાનિ કાતું. પરત્થન્તિ પચ્ચયદાયકાનં મહપ્ફલાનિસંસં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ. દુતિયં.

૩. ઉપનિસસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે ‘‘જાનતો અહ’’ન્તિઆદીસુ જાનતોતિ જાનન્તસ્સ. પસ્સતોતિ પસ્સન્તસ્સ. દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાનિ, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. એવં સન્તેપિ ‘‘જાનતો’’તિ ઞાણલક્ખણં ઉપાદાય પુગ્ગલં નિદ્દિસતિ. જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણં. ‘‘પસ્સતો’’તિ ઞાણપ્પભાવં ઉપાદાય. પસ્સનપ્પભાવઞ્હિ ઞાણં, ઞાણસમઙ્ગીપુગ્ગલો ચક્ખુમા વિય ચક્ખુના રૂપાનિ, ઞાણેન વિવટે ધમ્મે પસ્સતિ. આસવાનં ખયન્તિ એત્થ આસવાનં પહાનં અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવોતિ અયમ્પિ આસવક્ખયોતિ વુચ્ચતિ, ભઙ્ગોપિ મગ્ગફલનિબ્બાનાનિપિ. ‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮; વિભ. ૮૩૧) હિ ખીણાકારો આસવક્ખયોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘યો આસવાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાન’’ન્તિ (વિભ. ૩૫૪) એત્થ ભઙ્ગો.

‘‘સેક્ખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨); –

એત્થ મગ્ગો. સો હિ આસવે ખેપેન્તો વૂપસમેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા આસવાનં ખયોતિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિ એત્થ ફલં. તઞ્હિ આસવાનં ખીણન્તે ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા આસવાનં ખયોતિ વુત્તં.

‘‘આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ; (ધ. પ. ૨૫૩) –

એત્થ નિબ્બાનં. તઞ્હિ આગમ્મ આસવા ખીયન્તિ, તસ્મા આસવાનં ખયોતિ વુત્તં. ઇધ પન મગ્ગફલાનિ અધિપ્પેતાનિ. નો અજાનતો નો અપસ્સતોતિ યો પન ન જાનાતિ ન પસ્સતિ, તસ્સ નો વદામીતિ અત્થો. એતેન યે અજાનતો અપસ્સતોપિ સંસારાદીહિયેવ સુદ્ધિં વદન્તિ, તે પટિક્ખિત્તા હોન્તિ. પુરિમેન પદદ્વયેન ઉપાયો વુત્તો, ઇમિના અનુપાયં પટિસેધેતિ.

ઇદાનિ યં જાનતો આસવાનં ખયો હોતિ, તં દસ્સેતુકામો કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતોતિ પુચ્છં આરભિ. તત્થ જાનના બહુવિધા. દબ્બજાતિકો એવ હિ કોચિ ભિક્ખુ છત્તં કાતું જાનાતિ, કોચિ ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં, તસ્સ ઈદિસાનિ કમ્માનિ વત્તસીસે ઠત્વા કરોન્તસ્સ સા જાનના સગ્ગમગ્ગફલાનં પદટ્ઠાનં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. યો પન સાસને પબ્બજિત્વા વેજ્જકમ્માદીનિ કાતું જાનાતિ, તસ્સેવં જાનતો આસવા વડ્ઢન્તિયેવ. તસ્મા યં જાનતો પસ્સતો ચ આસવાનં ખયો હોતિ, તદેવ દસ્સેન્તો ઇતિ રૂપન્તિઆદિમાહ. એવં ખો, ભિક્ખવે, જાનતોતિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં જાનન્તસ્સ. આસવાનં ખયો હોતીતિ આસવાનં ખયન્તે જાતત્તા ‘‘આસવાનં ખયો’’તિ લદ્ધનામં અરહત્તં હોતિ.

એવં અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેત્વા ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ આગમનીયં પુબ્બભાગપટિપદં દસ્સેતું યમ્પિસ્સ તં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ ખયસ્મિં ખયેઞાણન્તિ આસવક્ખયસઙ્ખાતે અરહત્તફલે પટિલદ્ધે સતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. તઞ્હિ અરહત્તફલસઙ્ખાતે ખયસ્મિં પઠમવારં ઉપ્પન્ને પચ્છા ઉપ્પન્નત્તા ખયેઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. સઉપનિસન્તિ સકારણં સપ્પચ્ચયં. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. સા હિસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. એવં ઇતો પરેસુપિ લબ્ભમાનવસેન પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો.

વિરાગોતિ મગ્ગો. સો હિ કિલેસે વિરાજેન્તો ખેપેન્તો ઉપ્પન્નો, તસ્મા વિરાગોતિ વુચ્ચતિ. નિબ્બિદાતિ નિબ્બિદાઞાણં. એતેન બલવવિપસ્સનં દસ્સેતિ. બલવવિપસ્સનાતિ ભયતૂપટ્ઠાને ઞાણં આદીનવાનુપસ્સને ઞાણં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચનં. યથાભૂતઞાણદસ્સનન્તિ યથાસભાવજાનનસઙ્ખાતં દસ્સનં. એતેન તરુણવિપસ્સનં દસ્સેતિ. તરુણવિપસ્સના હિ બલવવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ. તરુણવિપસ્સનાતિ સઙ્ખારપરિચ્છેદે ઞાણં કઙ્ખાવિતરણે ઞાણં સમ્મસને ઞાણં મગ્ગામગ્ગે ઞાણન્તિ ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચનં. સમાધીતિ પાદકજ્ઝાનસમાધિ. સો હિ તરુણવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ. સુખન્તિ અપ્પનાય પુબ્બભાગસુખં. તઞ્હિ પાદકજ્ઝાનસ્સ પચ્ચયો હોતિ. પસ્સદ્ધીતિ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિ. સા હિ અપ્પનાપુબ્બભાગસ્સ સુખસ્સ પચ્ચયો હોતિ. પીતીતિ બલવપીતિ. સા હિ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયો હોતિ. પામોજ્જન્તિ દુબ્બલપીતિ. સા હિ બલવપીતિયા પચ્ચયો હોતિ. સદ્ધાતિ અપરાપરં ઉપ્પજ્જનસદ્ધા. સા હિ દુબ્બલપીતિયા પચ્ચયો હોતિ. દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખં. તઞ્હિ અપરાપરસદ્ધાય પચ્ચયો હોતિ. જાતીતિ સવિકારા ખન્ધજાતિ. સા હિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પચ્ચયો હોતિ. ભવોતિ કમ્મભવો. (સો હિ સવિકારાય જાતિયા પચ્ચયો હોતિ.) એતેનુપાયેન સેસપદાનિપિ વેદિતબ્બાનિ.

થુલ્લફુસિતકેતિ મહાફુસિતકે. પબ્બતકન્દરપદરસાખાતિ એત્થ કન્દરં નામ ‘ક’ન્તિલદ્ધનામેન ઉદકેન દારિતો ઉદકભિન્નો પબ્બતપદેસો, યો ‘‘નિતમ્બો’’તિપિ ‘‘નદીકુઞ્છો’’તિપિ વુચ્ચતિ. પદરં નામ અટ્ઠમાસે દેવે અવસ્સન્તે ફલિતો ભૂમિપ્પદેસો. સાખાતિ કુસુમ્ભગામિનિયો ખુદ્દકમાતિકાયો. કુસોબ્ભાતિ ખુદ્દકઆવાટા. મહાસોબ્ભાતિ મહાઆવાટા. કુન્નદિયોતિ ખુદ્દકનદિયો. મહાનદિયોતિ ગઙ્ગાયમુનાદિકા મહાસરિતા. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જૂપનિસા સઙ્ખારાતિઆદીસુ અવિજ્જા પબ્બતોતિ દટ્ઠબ્બા. અભિસઙ્ખારા મેઘોતિ, વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં કન્દરાદયોતિ, વિમુત્તિ સાગરોતિ.

યથા પબ્બતમત્થકે દેવો વસ્સિત્વા પબ્બતકન્દરાદીનિ પૂરેન્તો અનુપુબ્બેન મહાસમુદ્દં સાગરં પૂરેતિ, એવં અવિજ્જાપબ્બતમત્થકે તાવ અભિસઙ્ખારમેઘસ્સ વસ્સનં વેદિતબ્બં. અસ્સુતવા હિ બાલપુથુજ્જનો અવિજ્જાય અઞ્ઞાણી હુત્વા તણ્હાય અભિલાસં કત્વા કુસલાકુસલકમ્મં આયૂહતિ, તં કુસલાકુસલકમ્મં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણાદીનિ નામરૂપાદીનં. ઇતિ પબ્બતમત્થકે વુટ્ઠદેવસ્સ કન્દરાદયો પૂરેત્વા મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતકાલો વિય અવિજ્જાપબ્બતમત્થકે વુટ્ઠસ્સ અભિસઙ્ખારમેઘસ્સ પરમ્પરપચ્ચયતાય અનુપુબ્બેન વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં પૂરેત્વા ઠિતકાલો. બુદ્ધવચનં પન પાળિયં અગહિતમ્પિ ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ, અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતી’’તિ ઇમાય પાળિયા વસેન ગહિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. યા હિ તસ્સ કુલગેહે નિબ્બત્તિ, સા કમ્મભવપચ્ચયા સવિકારા જાતિ નામ. સો બુદ્ધાનં વા બુદ્ધસાવકાનં વા સમ્મુખીભાવં આગમ્મ વટ્ટદોસદીપકં લક્ખણાહટં ધમ્મકથં સુત્વા વટ્ટવસેન પીળિતો હોતિ, એવમસ્સ સવિકારા ખન્ધજાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પચ્ચયો હોતિ. સો વટ્ટદુક્ખેન પીળિતો અપરાપરં સદ્ધં જનેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, એવમસ્સ વટ્ટદુક્ખં અપરાપરસદ્ધાય પચ્ચયો હોતિ. સો પબ્બજ્જામત્તેનેવ અસન્તુટ્ઠો ઊનપઞ્ચવસ્સકાલે નિસ્સયં ગહેત્વા વત્તપટિપત્તિં પૂરેન્તો દ્વેમાતિકા પગુણં કત્વા કમ્માકમ્મં ઉગ્ગહેત્વા યાવ અરહત્તા નિજ્જટં કત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસન્તો પથવીકસિણાદીસુ કમ્મં આરભતિ, તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં નિસ્સાય દુબ્બલપીતિ ઉપ્પજ્જતિ. તદસ્સ સદ્ધૂપનિસં પામોજ્જં, તં બલવપીતિયા પચ્ચયો હોતિ. બલવપીતિ દરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા, સા અપ્પનાપુબ્બભાગસુખસ્સ, તં સુખં પાદકજ્ઝાનસમાધિસ્સ. સો સમાધિના ચિત્તકલ્લતં જનેત્વા તરુણવિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ. ઇચ્ચસ્સ પાદકજ્ઝાનસમાધિ તરુણવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ, તરુણવિપસ્સના બલવવિપસ્સનાય, બલવવિપસ્સના મગ્ગસ્સ, મગ્ગો ફલવિમુત્તિયા, ફલવિમુત્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સાતિ. એવં દેવસ્સ અનુપુબ્બેન સાગરં પૂરેત્વા ઠિતકાલો વિય ખીણાસવસ્સ વિમુત્તિસાગરં પૂરેત્વા ઠિતકાલો વેદિતબ્બોતિ. તતિયં.

૪. અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે પાવિસીતિ પવિટ્ઠો. સો ચ ન તાવ પવિટ્ઠો, ‘‘પવિસિસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તત્તા પન એવં વુત્તો. યથા કિં? યથા ‘‘ગામં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તપુરિસો તં ગામં અપ્પત્તોપિ ‘‘કહં ઇત્થન્નામો’’તિ વુત્તે ‘‘ગામં ગતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં. અતિપ્પગોતિ તદા કિર થેરસ્સ અતિપ્પગોયેવ નિક્ખન્તદિવસો અહોસિ, અતિપ્પગોયેવ નિક્ખન્તભિક્ખૂ બોધિયઙ્ગણે ચેતિયઙ્ગણે નિવાસનપારુપનટ્ઠાનેતિ ઇમેસુ ઠાનેસુ યાવ ભિક્ખાચારવેલા હોતિ, તાવ પપઞ્ચં કરોન્તિ. થેરસ્સ પન ‘‘યાવ ભિક્ખાચારવેલા હોતિ, તાવ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં એકદ્વેકથાવારે કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તયતો યંનૂનાહન્તિ એતદહોસિ. પરિબ્બાજકાનં આરામોતિ સો કિર આરામો દક્ખિણદ્વારસ્સ ચ વેળુવનસ્સ ચ અન્તરા અહોસિ. ઇધાતિ ઇમેસુ ચતૂસુ વાદેસુ. કિંવાદી કિમક્ખાયીતિ કિં વદતિ કિં આચિક્ખતિ, કિં એત્થ સમણસ્સ ગોતમસ્સ દસ્સનન્તિ પુચ્છન્તિ. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરેય્યામાતિ, ભોતા ગોતમેન યં વુત્તં કારણં, તસ્સ અનુકારણં કથેય્યામ. સહધમ્મિકો વાદાનુપાતોતિ પરેહિ વુત્તકારણેન સકારણો હુત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદાનુપાતો વાદપ્પવત્તિ વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બં કારણં કોચિ અપ્પમત્તકોપિ કથં નાગચ્છેય્ય? ઇદં વુત્તં હોતિ – કથં સબ્બાકારેનપિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદે ગારય્હં કારણં ન ભવેય્યાતિ?

ઇતિ વદન્તિ ફસ્સપચ્ચયા દુક્ખન્તિ એવં વદન્તોતિ અત્થો. તત્રાતિ તેસુ ચતૂસુ વાદેસુ. તે વત અઞ્ઞત્ર ફસ્સાતિ ઇદં ‘‘તદપિ ફસ્સપચ્ચયા’’તિ પટિઞ્ઞાય સાધકવચનં. યસ્મા હિ ન વિના ફસ્સેન દુક્ખપટિસંવેદના અત્થિ, તસ્મા જાનિતબ્બમેતં યથા ‘‘તદપિ ફસ્સપચ્ચયા’’તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

સાધુ, સાધુ, આનન્દાતિ અયં સાધુકારો સારિપુત્તત્થેરસ્સ દિન્નો, આનન્દત્થેરેન પન સદ્ધિં ભગવા આમન્તેસિ. એકમિદાહન્તિ એત્થ ઇધાતિ નિપાતમત્તં, એકં સમયન્તિ અત્થો. ઇદં વચનં ‘‘ન કેવલં સારિપુત્તોવ રાજગહં પવિટ્ઠો, અહમ્પિ પાવિસિં. ન કેવલઞ્ચ તસ્સેવાયં વિતક્કો ઉપ્પન્નો, મય્હમ્પિ ઉપ્પજ્જિ. ન કેવલઞ્ચ તસ્સેવ સા તિત્થિયેહિ સદ્ધિં કથા જાતા, મય્હમ્પિ જાતપુબ્બા’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

અચ્છરિયં અબ્ભુતન્તિ ઉભયમ્પેતં વિમ્હયદીપનમેવ. વચનત્થો પનેત્થ અચ્છરં પહરિતું યુત્તન્તિ અચ્છરિયં. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અબ્ભુતં. એકેન પદેનાતિ ‘‘ફસ્સપચ્ચયા દુક્ખ’’ન્તિ ઇમિના એકેન પદેન. એતેન હિ સબ્બવાદાનં પટિક્ખેપત્થો વુત્તો. એસેવત્થોતિ એસોયેવ ફસ્સપચ્ચયા દુક્ખન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદત્થો. તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાતૂતિ તઞ્ઞેવેત્થ ઉપટ્ઠાતુ. ઇદાનિ થેરો જરામરણાદિકાય પટિચ્ચસમુપ્પાદકથાય તં અત્થગમ્ભીરઞ્ચેવ ગમ્ભીરાવભાસઞ્ચ કરોન્તો સચે મં, ભન્તેતિઆદિં વત્વા યંમૂલકા કથા ઉપ્પન્ના, તદેવ પદં ગહેત્વા વિવટ્ટં દસ્સેન્તો છન્નંત્વેવાતિઆદિમાહ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. ચતુત્થં.

૫. ભૂમિજસુત્તવણ્ણના

૨૫-૨૬. પઞ્ચમે ભૂમિજોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સેસમિધાપિ પુરિમસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – યસ્મા ઇદં સુખદુક્ખં ન કેવલં ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, કાયેનપિ કરિયમાનં કરીયતિ, વાચાયપિ મનસાપિ, અત્તનાપિ કરિયમાનં કરીયતિ, પરેનપિ કરિયમાનં કરીયતિ, સમ્પજાનેનપિ કરિયમાનં કરીયતિ, અસમ્પજાનેનપિ, તસ્મા તસ્સ અપરમ્પિ પચ્ચયવિસેસં દસ્સેતું કાયે વા હાનન્દ, સતીતિઆદિમાહ. કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિ કાયદ્વારે ઉપ્પન્નચેતનાહેતુ. વચીસઞ્ચેતનામનોસઞ્ચેતનાસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ કાયદ્વારે કામાવચરકુસલાકુસલવસેન વીસતિ ચેતના લબ્ભન્તિ, તથા વચીદ્વારે. મનોદ્વારે નવહિ રૂપારૂપચેતનાહિ સદ્ધિં એકૂનતિંસાતિ તીસુ દ્વારેસુ એકૂનસત્તતિ ચેતના હોન્તિ, તપ્પચ્ચયં વિપાકસુખદુક્ખં દસ્સિતં. અવિજ્જાપચ્ચયા ચાતિ ઇદં તાપિ ચેતના અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. યસ્મા પન તં યથાવુત્તચેતનાભેદં કાયસઙ્ખારઞ્ચેવ વચીસઙ્ખારઞ્ચ મનોસઙ્ખારઞ્ચ પરેહિ અનુસ્સાહિતો સામં અસઙ્ખારિકચિત્તેન કરોતિ, પરેહિ કારિયમાનો સસઙ્ખારિકચિત્તેનાપિ કરોતિ, ‘‘ઇદં નામ કમ્મં કરોતિ, તસ્સ એવરૂપો નામ વિપાકો ભવિસ્સતી’’તિ, એવં કમ્મઞ્ચ વિપાકઞ્ચ જાનન્તોપિ કરોતિ, માતાપિતૂસુ ચેતિયવન્દનાદીનિ કરોન્તેસુ અનુકરોન્તા દારકા વિય કેવલં કમ્મમેવ જાનન્તો ‘‘ઇમસ્સ પન કમ્મસ્સ અયં વિપાકો’’તિ વિપાકં અજાનન્તોપિ કરોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું સામં વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતીતિઆદિ વુત્તં.

ઇમેસુ, આનન્દ, ધમ્મેસૂતિ યે ઇમે ‘‘સામં વા તં, આનન્દ, કાયસઙ્ખાર’’ન્તિઆદીસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ વુત્તા છસત્તતિ દ્વેસતા ચેતનાધમ્મા, ઇમેસુ ધમ્મેસુ અવિજ્જા ઉપનિસ્સયકોટિયા અનુપતિતા. સબ્બેપિ હિ તે ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો અવિજ્જાય ત્વેવાતિઆદિમાહ. સો કાયો ન હોતીતિ યસ્મિં કાયે સતિ કાયસઞ્ચેતનાપચ્ચયં અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, સો કાયો ન હોતિ. વાચામનેસુપિ એસેવ નયો. અપિચ કાયોતિ ચેતનાકાયો, વાચાપિ ચેતનાવાચા, મનોપિ કમ્મમનોયેવ. દ્વારકાયો વા કાયો. વાચામનેસુપિ એસેવ નયો. ખીણાસવો ચેતિયં વન્દતિ, ધમ્મં ભણતિ, કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ, કથમસ્સ કાયાદયો ન હોન્તીતિ? અવિપાકત્તા. ખીણાસવેન હિ કતં કમ્મં નેવ કુસલં હોતિ નાકુસલં. અવિપાકં હુત્વા કિરિયામત્તે તિટ્ઠતિ, તેનસ્સ તે કાયાદયો ન હોન્તીતિ વુત્તં.

ખેત્તં તં ન હોતીતિઆદીસુપિ વિરુહનટ્ઠેન તં ખેત્તં ન હોતિ, પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ ન હોતિ, પચ્ચયટ્ઠેન આયતનં ન હોતિ, કારણટ્ઠેન અધિકરણં ન હોતિ. સઞ્ચેતનામૂલકઞ્હિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં ઉપ્પજ્જેય્ય, સા સઞ્ચેતના એતેસં વિરુહનાદીનં અત્થાનં અભાવેન તસ્સ સુખદુક્ખસ્સ નેવ ખેત્તં, ન વત્થુ ન આયતનં, ન અધિકરણં હોતીતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વેદનાદીસુ સુખદુક્ખમેવ કથિતં, તઞ્ચ ખો વિપાકમેવાતિ. પઞ્ચમં.

છટ્ઠં ઉપવાણસુત્તં ઉત્તાનમેવ. એત્થ પન વટ્ટદુક્ખમેવ કથિતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૭-૨૮. સત્તમે પટિપાટિયા વુત્તેસુ પરિયોસાનપદં ગહેત્વા કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, જરામરણન્તિઆદિ વુત્તં. એવં પચ્ચયં પજાનાતીતિ એવં દુક્ખસચ્ચવસેન પચ્ચયં જાનાતિ. પચ્ચયસમુદયાદયોપિ સમુદયસચ્ચાદીનંયેવ વસેન વેદિતબ્બા. દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમ્પન્નો. દસ્સનસમ્પન્નોતિ તસ્સેવ વેવચનં. આગતો ઇમં સદ્ધમ્મન્તિ મગ્ગસદ્ધમ્મં આગતો. પસ્સતીતિ મગ્ગસદ્ધમ્મમેવ પસ્સતિ. સેક્ખેન ઞાણેનાતિ મગ્ગઞાણેનેવ. સેક્ખાય વિજ્જાયાતિ મગ્ગવિજ્જાય એવ. ધમ્મસોતં સમાપન્નોતિ મગ્ગસઙ્ખાતમેવ ધમ્મસોતં સમાપન્નો. અરિયોતિ પુથુજ્જનભૂમિં અતિક્કન્તો. નિબ્બેધિકપઞ્ઞોતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞાય સમન્નાગતો. અમતદ્વારં આહચ્ચ તિટ્ઠતીતિ અમતં નામ નિબ્બાનં, તસ્સ દ્વારં અરિયમગ્ગં આહચ્ચ તિટ્ઠતીતિ. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ. સત્તમઅટ્ઠમાનિ.

૯. સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૨૯-૩૦. નવમં અક્ખરભાણકાનં ભિક્ખૂનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં. તે હિ પરીતિ ઉપસગ્ગં પક્ખિપિત્વા વુચ્ચમાને પટિવિજ્ઝિતું સક્કોન્તિ. નવમં.

દસમે સબ્બં ઉત્તાનમેવ. ઇમેસુ દ્વીસુ સુત્તેસુ ચતુસચ્ચપટિવેધોવ કથિતો. દસમં.

દસબલવગ્ગો તતિયો.