૭. અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે અચેલો કસ્સપોતિ લિઙ્ગેન અચેલો નિચ્ચેલો, નામેન કસ્સપો. દૂરતોવાતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિવુતં આગચ્છન્તં દૂરતો એવ અદ્દસ. કિઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કિઞ્ચિદેવ કારણં. ઓકાસન્તિ પઞ્હબ્યાકરણસ્સ ખણં કાલં. અન્તરઘરન્તિ ‘‘ન પલ્લત્થિકાય અન્તરઘરે નિસીદિસ્સામી’’તિ એત્થ અન્તોનિવેસનં અન્તરઘરં. ‘‘ઓક્ખિત્તચક્ખુ અન્તરઘરે ગમિસ્સામી’’તિ એત્થ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અન્તોગામો. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતો. યદાકઙ્ખસીતિ યં ઇચ્છસિ.

કસ્મા પન ભગવા કથેતુકામો યાવતતિયં પટિક્ખિપીતિ? ગારવજનનત્થં. દિટ્ઠિગતિકા હિ ખિપ્પં કથિયમાને ગારવં ન કરોન્તિ, ‘‘સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિતુમ્પિ પુચ્છિતુમ્પિ સુકરં, પુચ્છિતમત્તેયેવ કથેતી’’તિ વચનમ્પિ ન સદ્દહન્તિ. દ્વે તયો વારે પટિક્ખિત્તે પન ગારવં કરોન્તિ, ‘‘સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિતુમ્પિ પઞ્હં પુચ્છિતુમ્પિ દુક્કર’’ન્તિ યાવતતિયં યાચિતે કથિયમાનં સુસ્સૂસન્તિ સદ્દહન્તિ. ઇતિ ભગવા ‘‘અયં સુસ્સૂસિસ્સતિ સદ્દહિસ્સતી’’તિ યાવતતિયં યાચાપેત્વા કથેસિ. અપિચ યથા ભિસક્કો તેલં વા ફાણિતં વા પચન્તો મુદુપાકખરપાકાનં પાકકાલં આગમયમાનો પાકકાલં અનતિક્કમિત્વાવ ઓતારેતિ. એવં ભગવા સત્તાનં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો ‘‘એત્તકેન કાલેન ઇમસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વાવ યાવતતિયં યાચાપેસિ.

મા હેવં, કસ્સપાતિ, કસ્સપ, મા એવં ભણિ. સયંકતં દુક્ખન્તિ હિ વત્તું ન વટ્ટતિ, અત્તા નામ કોચિ દુક્ખસ્સ કારકો નત્થીતિ દીપેતિ. પરતોપિ એસેવ નયો. અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અકારણેન યદિચ્છાય ઉપ્પન્નં. ઇતિ પુટ્ઠો સમાનોતિ કસ્મા એવમાહ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં ‘સયંકતં દુક્ખ’ન્તિઆદિના પુટ્ઠો ‘મા હેવ’ન્તિ વદતિ, ‘નત્થી’તિ પુટ્ઠો ‘અત્થી’તિ વદતિ. ‘ભવં ગોતમો દુક્ખં ન જાનાતિ ન પસ્સતી’તિ પુટ્ઠો ‘જાનામિ ખ્વાહ’ન્તિ વદતિ. કિઞ્ચિ નુ ખો મયા વિરજ્ઝિત્વા પુચ્છિતો’’તિ મૂલતો પટ્ઠાય અત્તનો પુચ્છમેવ સોધેન્તો એવમાહ. આચિક્ખતુ ચ મે, ભન્તે, ભગવાતિ ઇધ સત્થરિ સઞ્જાતગારવો ‘‘ભવ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘ભગવા’’તિ વદતિ.

સો કરોતીતિઆદિ, ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. એત્થ ચ સતોતિ ઇદં ભુમ્મત્થે સામિવચનં, તસ્મા એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – સો કરોતિ સો પટિસંવેદયતીતિ ખો, કસ્સપ, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ પચ્છા સયંકતં દુક્ખન્તિ અયં લદ્ધિ હોતિ. એત્થ ચ દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખં અધિપ્પેતં. ઇતિ વદન્તિ એતસ્સ પુરિમેન આદિસદ્દેન અનન્તરેન ચ સસ્સતસદ્દેન સમ્બન્ધો હોતિ. ‘‘દીપેતિ ગણ્હાતી’’તિ અયં પનેત્થ પાઠસેસો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ઇતિ એવં વદન્તો આદિતોવ સસ્સતં દીપેતિ, સસ્સતં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, કારકઞ્ચ વેદકઞ્ચ એકમેવ ગણ્હન્તં એતં સસ્સતં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો.

અઞ્ઞો કરોતીતિઆદિ પન ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. ‘‘આદિતો સતો’’તિ ઇદં પન ઇધાપિ આહરિતબ્બં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – અઞ્ઞો કરોતિ અઞ્ઞો પટિસંવેદિયતીતિ ખો પન, કસ્સપ, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ, પચ્છા ‘‘કારકો ઇધેવ ઉચ્છિજ્જતિ, તેન કતં અઞ્ઞો પટિસંવેદિયતી’’તિ એવં ઉપ્પન્નાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમ્પયુત્તાય વેદનાય અભિતુન્નસ્સ વિદ્ધસ્સ સતો ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતીતિ. ઇતિ વદન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. તત્રાયં યોજના – એવઞ્ચ વદન્તો આદિતોવ ઉચ્છેદં દીપેતિ, ઉચ્છેદં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, એતં ઉચ્છેદં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો.

એતે તેતિ યે સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતે ઉભો અન્તે (અનુપગમ્મ તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ, એતે તે, કસ્સપ, ઉભો અન્તે) અનુપગમ્મ પહાય અનલ્લીયિત્વા મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ, મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો દેસેતીતિ અત્થો. કતરં ધમ્મન્તિ ચે? યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ. એત્થ હિ કારણતો ફલં, કારણનિરોધેન ચસ્સ નિરોધો દીપિતો, ન કોચિ કારકો વા વેદકો વા નિદ્દિટ્ઠો. એત્તાવતા સેસપઞ્હા પટિસેધિતા હોન્તિ. ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિ ઇમિના હિ તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તો. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઇમિના અધિચ્ચસમુપ્પન્નતા ચેવ અજાનનઞ્ચ પટિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

લભેય્યન્તિ ઇદં સો ભગવતો સન્તિકે ભિક્ખુભાવં પત્થયમાનો આહ. અથ ભગવા યોનેન ખન્ધકે તિત્થિયપરિવાસો (મહાવ. ૮૬) પઞ્ઞત્તો, યં અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો સામણેરભૂમિયં ઠિતો ‘‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામો અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખામિ ઉપસમ્પદં. સ્વાહં, ભન્તે, સઙ્ઘં ચત્તારો માસે પરિવાસં યાચામી’’તિઆદિના નયેન સમાદિયિત્વા પરિવસતિ, તં સન્ધાય યો ખો, કસ્સપ, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બોતિઆદિમાહ. તત્થ પબ્બજ્જન્તિ વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વુત્તં. અપરિવસિત્વાયેવ હિ પબ્બજ્જં લભતિ. ઉપસમ્પદત્થિકેન પન નાતિકાલેન ગામપ્પવેસનાદીનિ અટ્ઠ વત્તાનિ પૂરેન્તેન પરિવસિતબ્બં. આરદ્ધચિત્તાતિ અટ્ઠવત્તપૂરણેન તુટ્ઠચિત્તા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસ તિત્થિયપરિવાસો સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય પબ્બજ્જક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૮૬) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અપિચ મયાતિ અયમેત્થ પાઠો, અઞ્ઞત્થ પન ‘‘અપિચ મેત્થા’’તિ. પુગ્ગલવેમત્તતા વિદિતાતિ પુગ્ગલનાનત્તં વિદિતં. ‘‘અયં પુગ્ગલો પરિવાસારહો, અયં ન પરિવાસારહો’’તિ ઇદં મય્હં પાકટન્તિ દસ્સેતિ. તતો કસ્સપો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અચ્છરિયં બુદ્ધસાસનં, યત્થ એવં ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વા યુત્તમેવ ગણ્હન્તિ, અયુત્તં છડ્ડેન્તી’’તિ. તતો સુટ્ઠુતરં પબ્બજ્જાય સઞ્જાતુસ્સાહો સચે, ભન્તેતિઆદિમાહ. અથ ભગવા તસ્સ તિબ્બચ્છન્દતં વિદિત્વા ‘‘ન કસ્સપો પરિવાસં અરહતી’’તિ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘ગચ્છ, ભિક્ખુ, કસ્સપં નહાપેત્વા પબ્બાજેત્વા આનેહી’’તિ. સો તથા કત્વા તં પબ્બાજેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. ભગવા ગણે નિસીદિત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. તેન વુત્તં અલત્થ ખો અચેલો કસ્સપો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદન્તિ. અચિરૂપસમ્પન્નોતિઆદિ સેસં બ્રાહ્મણસંયુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૮૭) વુત્તમેવાતિ. સત્તમં.