૨. આહારવગ્ગો

૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૧૧. આહારવગ્ગસ્સ પઠમે આહારાતિ પચ્ચયા. પચ્ચયા હિ આહરન્તિ અત્તનો ફલં, તસ્મા આહારાતિ વુચ્ચન્તિ. ભૂતાનં વા સત્તાનન્તિઆદીસુ ભૂતાતિ જાતા નિબ્બત્તા. સમ્ભવેસિનોતિ યે સમ્ભવં જાતિં નિબ્બત્તિં એસન્તિ ગવેસન્તિ. તત્થ ચતૂસુ યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજા સત્તા યાવ અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ, અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ભિન્દિત્વા બહિ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજા ઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસિનો નામ, દુતિયચિત્તક્ખણતો પભુતિ ભૂતા નામ. યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ, તતો પરં ભૂતા નામ. અથ વા ભૂતાતિ જાતા અભિનિબ્બત્તા, યે ભૂતા અભિનિબ્બત્તાયેવ, ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ, તેસં ખીણાસવાનં એતં અધિવચનં. સમ્ભવમેસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો. અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા આયતિમ્પિ સમ્ભવં એસન્તાનં સેક્ખપુથુજ્જનાનમેતં અધિવચનં. એવં સબ્બથાપિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયતિ. વાસદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો, તસ્મા ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. અનુગ્ગહાયાતિ અનુગ્ગહત્થં. વચનભેદોયેવ ચેસ, અત્થો પન દ્વિન્નમ્પિ પદાનં એકોયેવ. અથ વા ઠિતિયાતિ તસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનં અનુપ્પબન્ધવસેન અવિચ્છેદાય. અનુગ્ગહાયાતિ અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાય. ઉભોપિ ચેતાનિ ‘‘ભૂતાનં વા ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચ, સમ્ભવેસીનં વા ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચા’’તિ એવં ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનીતિ.

કબળીકારો આહારોતિ કબળં કત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બકો આહારો, ઓદનકુમ્માસાદિવત્થુકાય ઓજાયેતં અધિવચનં. ઓળારિકો વા સુખુમો વાતિ વત્થુઓળારિકતાય ઓળારિકો, સુખુમતાય સુખુમો. સભાવેન પન સુખુમરૂપપરિયાપન્નત્તા કબળીકારો આહારો સુખુમોવ હોતિ. સાપિ ચસ્સ વત્થુતો ઓળારિકતા સુખુમતા ચ ઉપાદાયુપાદાય વેદિતબ્બા. કુમ્ભીલાનઞ્હિ આહારં ઉપાદાય મોરાનં આહારો સુખુમો. કુમ્ભીલા કિર પાસાણે ગિલન્તિ, તે ચ નેસં કુચ્છિપ્પત્તા વિલીયન્તિ. મોરા સપ્પવિચ્છિકાદિપાણે ખાદન્તિ. મોરાનં પન આહારં ઉપાદાય તરચ્છાનં આહારો સુખુમો. તે કિર તિવસ્સછડ્ડિતાનિ વિસાણાનિ ચેવ અટ્ઠીનિ ચ ખાદન્તિ, તાનિ ચ નેસં ખેળેન તેમિતમત્તાનેવ કન્દમૂલં વિય મુદુકાનિ હોન્તિ. તરચ્છાનં આહારં ઉપાદાય હત્થીનં આહારો સુખુમો. તે હિ નાનારુક્ખસાખાદયો ખાદન્તિ. હત્થીનં આહારતો ગવયગોકણ્ણમિગાદીનં આહારો સુખુમો. તે કિર નિસ્સારાનિ નાનારુક્ખપણ્ણાદીનિ ખાદન્તિ. તેસમ્પિ આહારતો ગુન્નં આહારો સુખુમો. તે અલ્લસુક્ખતિણાનિ ખાદન્તિ. તેસં આહારતો સસાનં આહારો સુખુમો. સસાનં આહારતો સકુણાનં આહારો સુખુમો. સકુણાનં આહારતો પચ્ચન્તવાસીનં આહારો સુખુમો. પચ્ચન્તવાસીનં આહારતો ગામભોજકાનં આહારો સુખુમો. ગામભોજકાનં આહારતો રાજરાજમહામત્તાનં આહારો સુખુમો. તેસમ્પિ આહારતો ચક્કવત્તિનો આહારો સુખુમો. ચક્કવત્તિનો આહારતો ભુમ્માનં દેવાનં આહારો સુખુમો. ભુમ્માનં દેવાનં આહારતો ચાતુમહારાજિકાનં. એવં યાવ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં આહારા વિત્થારેતબ્બા. તેસં પનાહારો સુખુમોત્વેવ નિટ્ઠં પત્તો.

એત્થ ચ ઓળારિકે વત્થુસ્મિં ઓજા પરિત્તા હોતિ દુબ્બલા, સુખુમે બલવતી. તથા હિ એકપત્તપૂરમ્પિ યાગું પીતો મુહુત્તેનેવ જિઘચ્છિતો હોતિ યંકિઞ્ચિદેવ ખાદિતુકામો, સપ્પિં પન પસતમત્તં પિવિત્વા દિવસં અભોત્તુકામો હોતિ. તત્થ વત્થુ કમ્મજતેજસઙ્ખાતં પરિસ્સયં વિનોદેતિ, ન પન સક્કોતિ પાલેતું. ઓજા પન પાલેતિ, ન સક્કોતિ પરિસ્સયં વિનોદેતું. દ્વે પન એકતો હુત્વા પરિસ્સયઞ્ચેવ વિનોદેન્તિ પાલેન્તિ ચાતિ.

ફસ્સો દુતિયોતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિ છબ્બિધોપિ ફસ્સો એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ દુતિયો આહારોતિ વેદિતબ્બો. દેસનાનયો એવ ચેસ, તસ્મા ઇમિના નામ કારણેન દુતિયો તતિયો ચાતિ ઇદમેત્થ ન ગવેસિતબ્બં. મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતનાવ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણન્તિ ચિત્તં. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં ઠાને ઉપાદિણ્ણકઅનુપાદિણ્ણકવસેન એકરાસિં કત્વા ચત્તારો આહારે દસ્સેસિ. કબળીકારાહારો હિ ઉપાદિણ્ણકોપિ અત્થિ અનુપાદિણ્ણકોપિ, તથા ફસ્સાદયો. તત્થ સપ્પાદીહિ ગિલિતાનં મણ્ડૂકાદીનં વસેન ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારો દટ્ઠબ્બો. મણ્ડૂકાદયો હિ સપ્પાદીહિ ગિલિતા અન્તોકુચ્છિગતાપિ કિઞ્ચિ કાલં જીવન્તિયેવ. તે યાવ ઉપાદિણ્ણકપક્ખે તિટ્ઠન્તિ, તાવ આહારત્થં ન સાધેન્તિ. ભિજ્જિત્વા પન અનુપાદિણ્ણકપક્ખે ઠિતા સાધેન્તિ. તદાપિ ઉપાદિણ્ણકાહારોતિ વુચ્ચન્તીતિ. ઇદં પન આચરિયાનં ન રુચ્ચતીતિ અટ્ઠકથાયમેવ પટિક્ખિપિત્વા ઇદં વુત્તં – ઇમેસં સત્તાનં ખાદન્તાનમ્પિ અખાદન્તાનમ્પિ ભુઞ્જન્તાનમ્પિ અભુઞ્જન્તાનમ્પિ પટિસન્ધિચિત્તેનેવ સહજાતા કમ્મજા ઓજા નામ અત્થિ, સા યાવપિ સત્તમા દિવસા પાલેતિ, અયમેવ ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારોતિ વેદિતબ્બો. તેભૂમકવિપાકવસેન પન ઉપાદિણ્ણકફસ્સાદયો વેદિતબ્બા, તેભૂમકકુસલાકુસલકિરિયવસેન અનુપાદિણ્ણકા. લોકુત્તરા પન રુળ્હીવસેન કથિતાતિ.

એત્થાહ – ‘‘યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠો, અથ કસ્મા અઞ્ઞેસુપિ સત્તાનં પચ્ચયેસુ વિજ્જમાનેસુ ઇમેયેવ ચત્તારો વુત્તા’’તિ? વુચ્ચતે – અજ્ઝત્તિકસન્તતિયા વિસેસપચ્ચયત્તા. વિસેસપચ્ચયો હિ કબળીકારાહારભક્ખાનં સત્તાનં રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો, નામકાયે વેદનાય ફસ્સો, વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના, નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં. યથાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ (સં. નિ. ૫.૧૮૩), તથા ફસ્સપચ્ચયા વેદના, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧; વિભ. ૨૨૫).

કો પનેત્થ આહારો કિં આહરતીતિ? કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના, મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે, વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપન્તિ.

કથં? કબળીકારાહારો તાવ મુખે ઠપિતમત્તેયેવ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ, દન્તવિચુણ્ણિતં પન અજ્ઝોહરિયમાનં એકેકં સિત્થં અટ્ઠટ્ઠરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિયેવ. એવં કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ. ફસ્સાહારો પન સુખવેદનીયો ફસ્સો ઉપ્પજ્જમાનોયેવ સુખં વેદનં આહરતિ, દુક્ખવેદનીયો દુક્ખં, અદુક્ખમસુખવેદનીયો અદુક્ખમસુખન્તિ એવં સબ્બથાપિ ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના આહરતિ.

મનોસઞ્ચેતનાહારો કામભવૂપગં કમ્મં કામભવં આહરતિ, રૂપારૂપભવૂપગાનિ તં તં ભવં. એવં સબ્બથાપિ મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે આહરતિ. વિઞ્ઞાણાહારો પન યે ચ પટિસન્ધિક્ખણે તંસમ્પયુત્તકા તયો ખન્ધા, યાનિ ચ તિસન્તતિવસેન તિંસ રૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સહજાતાદિપચ્ચયનયેન તાનિ આહરતીતિ વુચ્ચતિ. એવં વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતીતિ. એત્થ ચ ‘‘મનોસઞ્ચેતના તયો ભવે આહરતી’’તિ સાસવકુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા. ‘‘વિઞ્ઞાણં પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતી’’તિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તં. અવિસેસેન પન તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનં આહરણતોપેતે ‘‘આહારા’’તિ વેદિતબ્બા.

એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ કબળીકારાહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ, ફસ્સો ફુસન્તોયેવ મનોસઞ્ચેતના આયૂહમાનાવ, વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ. કથં? કબળીકારાહારો હિ ઉપત્થમ્ભેન્તોયેવ કાયટ્ઠપનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. કમ્મજનિતોપિ હિ અયં કાયો કબળીકારાહારેન ઉપત્થદ્ધો દસપિ વસ્સાનિ વસ્સસતમ્પિ યાવ આયુપરિમાણા તિટ્ઠતિ. યથા કિં? યથા માતુયા જનિતોપિ દારકો ધાતિયા થઞ્ઞાદીનિ પાયેત્વા પોસિયમાનો ચિરં તિટ્ઠતિ, યથા ચ ઉપત્થમ્ભેન ઉપત્થમ્ભિતં ગેહં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યથા, મહારાજ, ગેહે પપતન્તે અઞ્ઞેન દારુના ઉપત્થમ્ભિતં સન્તં એવ તં ગેહં ન પતતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ.

એવં કબળીકારો આહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ.

એવં સાધેન્તોપિ ચ કબળીકારો આહારો દ્વિન્નં રૂપસન્તતીનં પચ્ચયો હોતિ આહારસમુટ્ઠાનસ્સ ચ ઉપાદિણ્ણકસ્સ ચ. કમ્મજાનં અનુપાલકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, આહારસમુટ્ઠાનાનં જનકો હુત્વાતિ. ફસ્સો પન સુખાદિવત્થુભૂતં આરમ્મણં ફુસન્તોયેવ સુખાદિવેદનાપવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. મનોસઞ્ચેતના કુસલાકુસલકમ્મવસેન આયૂહમાનાયેવ ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ નામરૂપપ્પવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતીતિ.

એવં ઉપત્થમ્ભનાદિવસેન આહારકિચ્ચં સાધયમાનેસુ પનેતેસુ ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. સેય્યથિદં – કબળીકારાહારે નિકન્તિયેવ ભયં, ફસ્સે ઉપગમનમેવ, મનોસઞ્ચેતનાય આયૂહનમેવ, વિઞ્ઞાણે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ. કિં કારણા? કબળીકારાહારે હિ નિકન્તિં કત્વા સીતાદીનં પુરક્ખતા સત્તા આહારત્થાય મુદ્દાગણનાદિકમ્માનિ કરોન્તા અનપ્પકં દુક્ખં નિગચ્છન્તિ. એકચ્ચે ચ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વાપિ વેજ્જકમ્માદિકાય અનેસનાય આહારં પરિયેસન્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગારય્હા હોન્તિ, સમ્પરાયેપિ, ‘‘તસ્સ સઙ્ઘાટિપિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતા’’તિઆદિના લક્ખણસંયુત્તે (સં. નિ. ૨.૨૧૮) વુત્તનયેન સમણપેતા હોન્તિ. ઇમિના તાવ કારણેન કબળીકારે આહારે નિકન્તિ એવ ભયન્તિ વેદિતબ્બા.

ફસ્સં ઉપગચ્છન્તાપિ ફસ્સસ્સાદિનો પરેસં રક્ખિતગોપિતેસુ દારાદીસુ ભણ્ડેસુ અપરજ્ઝન્તિ, તે સહ ભણ્ડેન ભણ્ડસામિકા ગહેત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં વા છિન્દિત્વા સઙ્કારકૂટે છડ્ડેન્તિ, રઞ્ઞો વા નિય્યાદેન્તિ. તતો તે રાજા વિવિધા કમ્મકારણા કારાપેતિ. કાયસ્સ ચ ભેદા દુગ્ગતિ તેસં પાટિકઙ્ખા હોતિ. ઇતિ ફસ્સસ્સાદમૂલકં દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં સબ્બમાગતમેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન ફસ્સાહારે ઉપગમનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

કુસલાકુસલકમ્માયૂહને પન તમ્મૂલકં તીસુ ભવેસુ ભયં સબ્બં આગતમેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન મનોસઞ્ચેતનાહારે આયૂહનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્ચ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને અભિનિપતતિ, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પટિસન્ધિનામરૂપં ગહેત્વાવ નિબ્બત્તતિ. તસ્મિઞ્ચ નિબ્બત્તે સબ્બભયાનિ નિબ્બત્તાનિયેવ હોન્તિ તમ્મૂલકત્તાતિ ઇમિના કારણેન વિઞ્ઞાણાહારે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બોતિ.

કિંનિદાનાતિઆદીસુ નિદાનાદીનિ સબ્બાનેવ કારણવેવચનાનિ. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં નિદેતિ, ‘‘હન્દ નં ગણ્હથા’’તિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા નિદાનન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા તં તતો સમુદેતિ જાયતિ પભવતિ, તસ્મા સમુદયો જાતિ પભવોતિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ પદત્થો – કિંનિદાનં એતેસન્તિ કિંનિદાના. કો સમુદયો એતેસન્તિ કિંસમુદયા. કા જાતિ એતેસન્તિ કિંજાતિકા. કો પભવો એતેસન્તિ કિંપભવા. યસ્મા પન તેસં તણ્હા યથાવુત્તેન અત્થેન નિદાનઞ્ચેવ સમુદયો ચ જાતિ ચ પભવો ચ, તસ્મા ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ ઇમે ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાનાતિ પટિસન્ધિં આદિં કત્વા અત્તભાવસઙ્ખાતાનં આહારાનં પુરિમતણ્હાનં વસેન નિદાનં વેદિતબ્બં. કથં? પટિસન્ધિક્ખણે તાવ પરિપુણ્ણાયતનાનં સત્તાનં સત્તસન્તતિવસેન, સેસાનં તતો ઊનઊનસન્તતિવસેન ઉપ્પન્નરૂપબ્ભન્તરં જાતા ઓજા અત્થિ, અયં તણ્હાનિદાનો ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારો. પટિસન્ધિચિત્તસમ્પયુત્તા પન ફસ્સચેતના સયઞ્ચ ચિત્તં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમે તણ્હાનિદાના ઉપાદિણ્ણક-ફસ્સમનોસઞ્ચેતના-વિઞ્ઞાણાહારાતિ એવં તાવ પુરિમતણ્હાનિદાના પટિસન્ધિકા આહારા. યથા ચ પટિસન્ધિકા, એવં તતો પરં પઠમભવઙ્ગચિત્તક્ખણાદિનિબ્બત્તાપિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન ભગવા ન કેવલં આહારાનમેવ નિદાનં જાનાતિ, આહારનિદાનભૂતાય તણ્હાયપિ, તણ્હાય નિદાનાનં વેદનાદીનમ્પિ નિદાનં જાનાતિયેવ, તસ્મા તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનાતિઆદિના નયેન વટ્ટં દસ્સેત્વા વિવટ્ટં દસ્સેસિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન ઠાને ભગવા અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વા અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતિ. કથં? આહારવસેન હિ અયં અત્તભાવો ગહિતો.

તણ્હાતિ ઇમસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં, વેદનાફસ્સસળાયતનનામરૂપવિઞ્ઞાણાનિ યસ્મિં અત્તભાવે ઠત્વા કમ્મં આયૂહિતં, તં દસ્સેતું વુત્તાનિ, અવિજ્જાસઙ્ખારા તસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં. ઇતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ અત્તભાવો, દ્વીસુ તસ્સ જનકં કમ્મન્તિ સઙ્ખેપેન કમ્મઞ્ચેવ કમ્મવિપાકઞ્ચાતિ, દ્વેપિ ધમ્મે દસ્સેન્તેન અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વા અતીતેન વટ્ટં દસ્સિતં.

તત્રાયં દેસના અનાગતસ્સ અદસ્સિતત્તા અપરિપુણ્ણાતિ ન દટ્ઠબ્બા. નયતો પન પરિપુણ્ણાત્વેવ દટ્ઠબ્બા. યથા હિ ચક્ખુમા પુરિસો ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નં સુંસુમારં દિસ્વા તસ્સ પરભાગં ઓલોકેન્તો ગીવં પસ્સેય્ય, ઓરતો પિટ્ઠિં, પરિયોસાને નઙ્ગુટ્ઠમૂલં, હેટ્ઠા કુચ્છિં ઓલોકેન્તો પન ઉદકગતં અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠઞ્ચેવ ચત્તારો ચ હત્થપાદે ન પસ્સેય્ય, સો ન એત્તાવતા ‘‘અપરિપુણ્ણો સુંસુમારો’’તિ ગણ્હાતિ, નયતો પન પરિપુણ્ણોત્વેવ ગણ્હાતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નસુંસુમારો વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં. તીરે ઠિતો ચક્ખુમા પુરિસો વિય યોગાવચરો. તેન પુરિસેન ઉદકપિટ્ઠે સુંસુમારસ્સ દિટ્ઠકાલો વિય યોગિના આહારવસેન ઇમસ્સત્તભાવસ્સ દિટ્ઠકાલો. પરતો ગીવાય દિટ્ઠકાલો વિય ઇમસ્સત્તભાવસ્સ જનિકાય તણ્હાય દિટ્ઠકાલો. પિટ્ઠિયા દિટ્ઠકાલો વિય યસ્મિં અત્તભાવે તણ્હાસઙ્ખાતં કમ્મં કતં, વેદનાદિવસેન તસ્સ દિટ્ઠકાલો. નઙ્ગુટ્ઠમૂલસ્સ દિટ્ઠકાલો વિય તસ્સત્તભાવસ્સ જનકાનં અવિજ્જાસઙ્ખારાનં દિટ્ઠકાલો. હેટ્ઠા કુચ્છિં ઓલોકેન્તસ્સ પન અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠઞ્ચેવ ચત્તારો ચ હત્થપાદે અદિસ્વાપિ ‘‘અપરિપુણ્ણો સુંસુમારો’’તિ અગહેત્વા નયતો પરિપુણ્ણોત્વેવ ગહણં વિય યત્થ યત્થ પચ્ચયવટ્ટં પાળિયં ન આગતં, તત્થ તત્થ ‘‘દેસના અપરિપુણ્ણા’’તિ અગહેત્વા નયતો પરિપુણ્ણાત્વેવ ગહણં વેદિતબ્બં. તત્થ ચ આહારતણ્હાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, તણ્હાવેદનાનં અન્તરે એકો, વિઞ્ઞાણસઙ્ખારાનં અન્તરે એકોતિ એવં તિસન્ધિચતુસઙ્ખેપમેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ. પઠમં.

૨. મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાયાતિ ઇમસ્મિંયેવ ઠાને ભગવા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. કસ્મા? દિટ્ઠિગતિકસ્સ નિસિન્નત્તા. તસ્સઞ્હિ પરિસતિ મોળિયફગ્ગુનો નામ ભિક્ખુ દિટ્ઠિગતિકો નિસિન્નો. અથ સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ઉટ્ઠહિત્વા મં પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, અથસ્સાહં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ પુચ્છાય ઓકાસદાનત્થં દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. મોળિયફગ્ગુનોતિ મોળીતિ ચૂળા વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘છેત્વાન મોળિં વરગન્ધવાસિતં

વેહાયસં ઉક્ખિપિ સક્યપુઙ્ગવો;

રતનચઙ્કોટવરેન વાસવો,

સહસ્સનેત્તો સિરસા પટિગ્ગહી’’તિ.

સા તસ્સ ગિહિકાલે મહન્તા અહોસિ. તેનસ્સ ‘‘મોળિયફગ્ગુનો’’તિ સઙ્ખા ઉદપાદિ. પબ્બજિતમ્પિ નં તેનેવ નામેન સઞ્જાનન્તિ. એતદવોચાતિ દેસનાનુસન્ધિં ઘટેન્તો એતં ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ વચનં અવોચ. તસ્સત્થો – ભન્તે, કો નામ સો, યો એતં વિઞ્ઞાણાહારં ખાદતિ વા ભુઞ્જતિ વાતિ?

કસ્મા પનાયં ઇતરે તયો આહારે અપુચ્છિત્વા ઇમમેવ પુચ્છતીતિ? જાનામીતિ લદ્ધિયા. સો હિ મહન્તે પિણ્ડે કત્વાવ કબળીકારાહારં ભુઞ્જન્તે પસ્સતિ, તેનસ્સ તં જાનામીતિ લદ્ધિ. તિત્તિરવટ્ટકમોરકુક્કુટાદયો પન માતુસમ્ફસ્સેન યાપેન્તે દિસ્વા ‘‘એતે ફસ્સાહારેન યાપેન્તી’’તિ તસ્સ લદ્ધિ. કચ્છપા પન અત્તનો ઉતુસમયે મહાસમુદ્દતો નિક્ખમિત્વા સમુદ્દતીરે વાલિકન્તરે અણ્ડાનિ ઠપેત્વા વાલિકાય પટિચ્છાદેત્વા મહાસમુદ્દમેવ ઓતરન્તિ. તાનિ માતુઅનુસ્સરણવસેન ન પૂતીનિ હોન્તિ. તાનિ મનોસઞ્ચેતનાહારેન યાપેન્તીતિ તસ્સ લદ્ધિ. કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ અયં લદ્ધિ, ન પન એતાય લદ્ધિયા ઇમં પઞ્હં પુચ્છતિ. દિટ્ઠિગતિકો હિ ઉમ્મત્તકસદિસો. યથા ઉમ્મત્તકો પચ્છિં ગહેત્વા અન્તરવીથિં ઓતિણ્ણો ગોમયમ્પિ પાસાણમ્પિ ગૂથમ્પિ ખજ્જખણ્ડમ્પિ તં તં મનાપમ્પિ અમનાપમ્પિ ગહેત્વા પચ્છિયં પક્ખિપતિ. એવમેવ દિટ્ઠિગતિકો યુત્તમ્પિ અયુત્તમ્પિ પુચ્છતિ. સો ‘‘કસ્મા ઇમં પુચ્છસી’’તિ ન નિગ્ગહેતબ્બો, પુચ્છિતપુચ્છિતટ્ઠાને પન ગહણમેવ નિસેધેતબ્બં. તેનેવ નં ભગવા ‘‘કસ્મા એવં પુચ્છસી’’તિ અવત્વા ગહિતગાહમેવ તસ્સ મોચેતું નો કલ્લો પઞ્હોતિઆદિમાહ.

તત્થ નો કલ્લોતિ અયુત્તો. આહારેતીતિ અહં ન વદામીતિ અહં કોચિ સત્તો વા પુગ્ગલો વા આહારેતીતિ ન વદામિ. આહારેતીતિ ચાહં વદેય્યન્તિ યદિ અહં આહારેતીતિ વદેય્યં. તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હોતિ તસ્મિં મયા એવં વુત્તે અયં પઞ્હો યુત્તો ભવેય્ય. કિસ્સ નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારોતિ, ભન્તે, અયં વિઞ્ઞાણાહારો કતમસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયોતિ અત્થો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણન્તિ તસ્મિં એવં પુચ્છિતે પઞ્હે ઇમં વેય્યાકરણં યુત્તં ‘‘વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયા પચ્ચયો’’તિ. એત્થ ચ વિઞ્ઞાણાહારોતિ પટિસન્ધિચિત્તં. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ તેનેવ વિઞ્ઞાણેન સહુપ્પન્નનામરૂપં. તસ્મિં ભૂતે સતિ સળાયતનન્તિ તસ્મિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિસઙ્ખાતે નામરૂપે જાતે સતિ સળાયતનં હોતીતિ અત્થો.

સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઇધાપિ ભગવા ઉત્તરિ પઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તો દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દિટ્ઠિગતિકો હિ નવપુચ્છં ઉપ્પાદેતું ન સક્કોતિ, નિદ્દિટ્ઠં નિદ્દિટ્ઠંયેવ પન ગણ્હિત્વા પુચ્છતિ, તેનસ્સ ભગવા ઓકાસં અદાસિ. અત્થો પનસ્સ સબ્બપદેસુ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ભવતી’’તિ કસ્મા ન પુચ્છતિ? દિટ્ઠિગતિકસ્સ હિ સત્તો નામ ભૂતો નિબ્બત્તોયેવાતિ લદ્ધિ, તસ્મા અત્તનો લદ્ધિવિરુદ્ધં ઇદન્તિ ન પુચ્છતિ. અપિચ ઇદપ્પચ્ચયા ઇદં ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ બહૂસુ ઠાનેસુ કથિતત્તા સઞ્ઞત્તિં ઉપગતો, તેનાપિ ન પુચ્છતિ. સત્થાપિ ‘‘ઇમસ્સ બહું પુચ્છન્તસ્સાપિ તિત્તિ નત્થિ, તુચ્છપુચ્છમેવ પુચ્છતી’’તિ ઇતો પટ્ઠાય દેસનં એકાબદ્ધં કત્વા દેસેસિ. છન્નં ત્વેવાતિ યતો પટ્ઠાય દેસનારુળ્હં, તમેવ ગહેત્વા દેસનં વિવટ્ટેન્તો એવમાહ. ઇમસ્મિં પન સુત્તે વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, વેદનાતણ્હાનં અન્તરે એકો, ભવજાતીનં અન્તરે એકોતિ. દુતિયં.

૩. સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે સમણા વા બ્રાહ્મણા વાતિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થા બાહિરકસમણબ્રાહ્મણા. જરામરણં નપ્પજાનન્તીતિઆદીસુ જરામરણં ન જાનન્તિ દુક્ખસચ્ચવસેન, જરામરણસમુદયં ન જાનન્તિ સહ તણ્હાય જાતિ જરામરણસ્સ સમુદયોતિ સમુદયસચ્ચવસેન, જરામરણનિરોધં ન જાનન્તિ નિરોધસચ્ચવસેન, પટિપદં ન જાનન્તિ મગ્ગસચ્ચવસેન. જાતિં ન જાનન્તિ દુક્ખસચ્ચવસેન, જાતિસમુદયં ન જાનન્તિ સહ તણ્હાય ભવો જાતિસમુદયોતિ સમુદયસચ્ચવસેન. એવં સહ તણ્હાય સમુદયં યોજેત્વા સબ્બપદેસુ ચતુસચ્ચવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વાતિ એત્થ અરિયમગ્ગો સામઞ્ઞઞ્ચેવ બ્રહ્મઞ્ઞઞ્ચ. ઉભયત્થાપિ પન અત્થો નામ અરિયફલં વેદિતબ્બં. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં સુત્તે એકાદસસુ ઠાનેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથેસીતિ. તતિયં.

૪. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ઇમે ધમ્મે કતમે ધમ્મેતિ એત્તકં પપઞ્ચં કત્વા કથિતં, દેસનં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયેન ઇમે ધમ્મે નપ્પજાનન્તીતિઆદિ વુત્તં. સેસં પુરિમસદિસમેવ. ચતુત્થં.

૫. કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ યં પણ્ડિતા દેવમનુસ્સા તેસુ તેસુ ઠાનેસુ સમ્માદસ્સનં વદન્તિ, સબ્બમ્પિ તં દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ખિપિત્વા પુચ્છતિ. દ્વયનિસ્સિતોતિ દ્વે કોટ્ઠાસે નિસ્સિતો. યેભુય્યેનાતિ ઇમિના ઠપેત્વા અરિયપુગ્ગલે સેસમહાજનં દસ્સેતિ. અત્થિતન્તિ સસ્સતં. નત્થિતન્તિ ઉચ્છેદં. લોકસમુદયન્તિ લોકો નામ સઙ્ખારલોકો, તસ્સ નિબ્બત્તિ. સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતોતિ સમ્માપઞ્ઞા નામ સવિપસ્સના મગ્ગપઞ્ઞા, તાય પસ્સન્તસ્સાતિ અત્થો. યા લોકે નત્થિતાતિ સઙ્ખારલોકે નિબ્બત્તેસુ ધમ્મેસુ પઞ્ઞાયન્તેસ્વેવ યા નત્થીતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતીતિ અત્થો. લોકનિરોધન્તિ સઙ્ખારાનં ભઙ્ગં. યા લોકે અત્થિતાતિ સઙ્ખારલોકે ભિજ્જમાનેસુ ધમ્મેસુ પઞ્ઞાયન્તેસ્વેવ યા અત્થીતિ સસ્સતદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતીતિ અત્થો.

અપિચ લોકસમુદયન્તિ અનુલોમપચ્ચયાકારં. લોકનિરોધન્તિ પટિલોમપચ્ચયાકારં. લોકનિસ્સયે પસ્સન્તસ્સાપિ હિ પચ્ચયાનં અનુચ્છેદેન પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અનુચ્છેદં પસ્સતો યા નત્થીતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતિ. પચ્ચયનિરોધં પસ્સન્તસ્સાપિ પચ્ચયનિરોધેન પચ્ચયુપ્પન્નનિરોધં પસ્સતો યા અત્થીતિ સસ્સતદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જેય્ય, સા ન હોતીતિ અયમ્પેત્થ અત્થો.

ઉપયુપાદાનાભિનિવેસવિનિબન્ધોતિ ઉપયેહિ ચ ઉપાદાનેહિ ચ અભિનિવેસેહિ ચ વિનિબન્ધો. તત્થ ઉપયાતિ દ્વે ઉપયા તણ્હુપયો ચ દિટ્ઠુપયો ચ. ઉપાદાનાદીસુપિ એસેવ નયો. તણ્હાદિટ્ઠિયો હિ યસ્મા અહં મમન્તિઆદીહિ આકારેહિ તેભૂમકધમ્મે ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ, તસ્મા ઉપયાતિ વુચ્ચન્તિ. યસ્મા પન તે ધમ્મે ઉપાદિયન્તિ ચેવ અભિનિવિસન્તિ ચ, તસ્મા ઉપાદાનાતિ ચ અભિનિવેસાતિ ચ વુચ્ચન્તિ. તાહિ ચાયં લોકો વિનિબન્ધો. તેનાહ ‘‘ઉપયુપાદાનાભિનિવેસવિનિબન્ધો’’તિ.

તઞ્ચાયન્તિ તઞ્ચ ઉપયુપાદાનં અયં અરિયસાવકો. ચેતસો અધિટ્ઠાનન્તિ ચિત્તસ્સ પતિટ્ઠાનભૂતં. અભિનિવેસાનુસયન્તિ અભિનિવેસભૂતઞ્ચ અનુસયભૂતઞ્ચ. તણ્હાદિટ્ઠીસુ હિ અકુસલચિત્તં પતિટ્ઠાતિ, તા ચ તસ્મિં અભિનિવિસન્તિ ચેવ અનુસેન્તિ ચ, તસ્મા તદુભયં ચેતસો અધિટ્ઠાનં અભિનિવેસાનુસયન્તિ ચ આહ. ન ઉપેતીતિ ન ઉપગચ્છતિ. ન ઉપાદિયતીતિ ન ગણ્હાતિ. નાધિટ્ઠાતીતિ ન અધિટ્ઠાતિ, કિન્તિ? અત્તા મેતિ. દુક્ખમેવાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધમત્તમેવ. ન કઙ્ખતીતિ ‘‘દુક્ખમેવ ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞો એત્થ સત્તો નામ અત્થી’’તિ કઙ્ખં ન કરોતિ. ન વિચિકિચ્છતીતિ ન વિચિકિચ્છં ઉપ્પાદેતિ.

અપરપ્પચ્ચયાતિ ન પરપ્પચ્ચયેન, અઞ્ઞસ્સ અપત્તિયાયેત્વા અત્તપચ્ચક્ખઞાણમેવસ્સ એત્થ હોતીતિ. એત્તાવતા ખો, કચ્ચાન, સમ્માદિટ્ઠિ હોતીતિ એવં સત્તસઞ્ઞાય પહીનત્તા એત્તકેન સમ્માદસ્સનં નામ હોતીતિ મિસ્સકસમ્માદિટ્ઠિં આહ. અયમેકો અન્તોતિ એસ એકો નિકૂટન્તો લામકન્તો પઠમકં સસ્સતં. અયં દુતિયોતિ એસ દુતિયો સબ્બં નત્થીતિ ઉપ્પજ્જનકદિટ્ઠિસઙ્ખાતો નિકૂટન્તો લામકન્તો દુતિયકો ઉચ્છેદોતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ. પઞ્ચમં.

૬. ધમ્મકથિકસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે નિબ્બિદાયાતિ નિબ્બિન્દનત્થાય. વિરાગાયાતિ વિરજ્જનત્થાય. નિરોધાયાતિ નિરુજ્ઝનત્થાય. પટિપન્નો હોતીતિ એત્થ સીલતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્નોતિ વેદિતબ્બો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નોતિ લોકુત્તરસ્સ નિબ્બાનધમ્મસ્સ અનુધમ્મભૂતં પટિપદં પટિપન્નો. અનુધમ્મભૂતન્તિ અનુરૂપસભાવભૂતં. નિબ્બિદા વિરાગા નિરોધાતિ નિબ્બિદાય ચેવ વિરાગેન ચ નિરોધેન ચ. અનુપાદા વિમુત્તોતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ કિઞ્ચિ ધમ્મં અનુપાદિયિત્વા વિમુત્તો. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તોતિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તો. અલં વચનાયાતિ, એવં વત્તબ્બતં અરહતિ, યુત્તો અનુચ્છવિકોતિ અત્થો. એવમેત્થ એકેન નયેન ધમ્મકથિકસ્સ પુચ્છા કથિતા, દ્વીહિ તં વિસેસેત્વા સેક્ખાસેક્ખભૂમિયો નિદ્દિટ્ઠાતિ. છટ્ઠં.

૭. અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે અચેલો કસ્સપોતિ લિઙ્ગેન અચેલો નિચ્ચેલો, નામેન કસ્સપો. દૂરતોવાતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિવુતં આગચ્છન્તં દૂરતો એવ અદ્દસ. કિઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કિઞ્ચિદેવ કારણં. ઓકાસન્તિ પઞ્હબ્યાકરણસ્સ ખણં કાલં. અન્તરઘરન્તિ ‘‘ન પલ્લત્થિકાય અન્તરઘરે નિસીદિસ્સામી’’તિ એત્થ અન્તોનિવેસનં અન્તરઘરં. ‘‘ઓક્ખિત્તચક્ખુ અન્તરઘરે ગમિસ્સામી’’તિ એત્થ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અન્તોગામો. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતો. યદાકઙ્ખસીતિ યં ઇચ્છસિ.

કસ્મા પન ભગવા કથેતુકામો યાવતતિયં પટિક્ખિપીતિ? ગારવજનનત્થં. દિટ્ઠિગતિકા હિ ખિપ્પં કથિયમાને ગારવં ન કરોન્તિ, ‘‘સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિતુમ્પિ પુચ્છિતુમ્પિ સુકરં, પુચ્છિતમત્તેયેવ કથેતી’’તિ વચનમ્પિ ન સદ્દહન્તિ. દ્વે તયો વારે પટિક્ખિત્તે પન ગારવં કરોન્તિ, ‘‘સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિતુમ્પિ પઞ્હં પુચ્છિતુમ્પિ દુક્કર’’ન્તિ યાવતતિયં યાચિતે કથિયમાનં સુસ્સૂસન્તિ સદ્દહન્તિ. ઇતિ ભગવા ‘‘અયં સુસ્સૂસિસ્સતિ સદ્દહિસ્સતી’’તિ યાવતતિયં યાચાપેત્વા કથેસિ. અપિચ યથા ભિસક્કો તેલં વા ફાણિતં વા પચન્તો મુદુપાકખરપાકાનં પાકકાલં આગમયમાનો પાકકાલં અનતિક્કમિત્વાવ ઓતારેતિ. એવં ભગવા સત્તાનં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો ‘‘એત્તકેન કાલેન ઇમસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વાવ યાવતતિયં યાચાપેસિ.

મા હેવં, કસ્સપાતિ, કસ્સપ, મા એવં ભણિ. સયંકતં દુક્ખન્તિ હિ વત્તું ન વટ્ટતિ, અત્તા નામ કોચિ દુક્ખસ્સ કારકો નત્થીતિ દીપેતિ. પરતોપિ એસેવ નયો. અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અકારણેન યદિચ્છાય ઉપ્પન્નં. ઇતિ પુટ્ઠો સમાનોતિ કસ્મા એવમાહ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં ‘સયંકતં દુક્ખ’ન્તિઆદિના પુટ્ઠો ‘મા હેવ’ન્તિ વદતિ, ‘નત્થી’તિ પુટ્ઠો ‘અત્થી’તિ વદતિ. ‘ભવં ગોતમો દુક્ખં ન જાનાતિ ન પસ્સતી’તિ પુટ્ઠો ‘જાનામિ ખ્વાહ’ન્તિ વદતિ. કિઞ્ચિ નુ ખો મયા વિરજ્ઝિત્વા પુચ્છિતો’’તિ મૂલતો પટ્ઠાય અત્તનો પુચ્છમેવ સોધેન્તો એવમાહ. આચિક્ખતુ ચ મે, ભન્તે, ભગવાતિ ઇધ સત્થરિ સઞ્જાતગારવો ‘‘ભવ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘ભગવા’’તિ વદતિ.

સો કરોતીતિઆદિ, ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. એત્થ ચ સતોતિ ઇદં ભુમ્મત્થે સામિવચનં, તસ્મા એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – સો કરોતિ સો પટિસંવેદયતીતિ ખો, કસ્સપ, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ પચ્છા સયંકતં દુક્ખન્તિ અયં લદ્ધિ હોતિ. એત્થ ચ દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખં અધિપ્પેતં. ઇતિ વદન્તિ એતસ્સ પુરિમેન આદિસદ્દેન અનન્તરેન ચ સસ્સતસદ્દેન સમ્બન્ધો હોતિ. ‘‘દીપેતિ ગણ્હાતી’’તિ અયં પનેત્થ પાઠસેસો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ઇતિ એવં વદન્તો આદિતોવ સસ્સતં દીપેતિ, સસ્સતં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, કારકઞ્ચ વેદકઞ્ચ એકમેવ ગણ્હન્તં એતં સસ્સતં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો.

અઞ્ઞો કરોતીતિઆદિ પન ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. ‘‘આદિતો સતો’’તિ ઇદં પન ઇધાપિ આહરિતબ્બં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – અઞ્ઞો કરોતિ અઞ્ઞો પટિસંવેદિયતીતિ ખો પન, કસ્સપ, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ, પચ્છા ‘‘કારકો ઇધેવ ઉચ્છિજ્જતિ, તેન કતં અઞ્ઞો પટિસંવેદિયતી’’તિ એવં ઉપ્પન્નાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમ્પયુત્તાય વેદનાય અભિતુન્નસ્સ વિદ્ધસ્સ સતો ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતીતિ. ઇતિ વદન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. તત્રાયં યોજના – એવઞ્ચ વદન્તો આદિતોવ ઉચ્છેદં દીપેતિ, ઉચ્છેદં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, એતં ઉચ્છેદં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો.

એતે તેતિ યે સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતે ઉભો અન્તે (અનુપગમ્મ તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ, એતે તે, કસ્સપ, ઉભો અન્તે) અનુપગમ્મ પહાય અનલ્લીયિત્વા મજ્ઝેન તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ, મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો દેસેતીતિ અત્થો. કતરં ધમ્મન્તિ ચે? યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ. એત્થ હિ કારણતો ફલં, કારણનિરોધેન ચસ્સ નિરોધો દીપિતો, ન કોચિ કારકો વા વેદકો વા નિદ્દિટ્ઠો. એત્તાવતા સેસપઞ્હા પટિસેધિતા હોન્તિ. ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિ ઇમિના હિ તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તો. અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઇમિના અધિચ્ચસમુપ્પન્નતા ચેવ અજાનનઞ્ચ પટિક્ખિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

લભેય્યન્તિ ઇદં સો ભગવતો સન્તિકે ભિક્ખુભાવં પત્થયમાનો આહ. અથ ભગવા યોનેન ખન્ધકે તિત્થિયપરિવાસો (મહાવ. ૮૬) પઞ્ઞત્તો, યં અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો સામણેરભૂમિયં ઠિતો ‘‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામો અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખામિ ઉપસમ્પદં. સ્વાહં, ભન્તે, સઙ્ઘં ચત્તારો માસે પરિવાસં યાચામી’’તિઆદિના નયેન સમાદિયિત્વા પરિવસતિ, તં સન્ધાય યો ખો, કસ્સપ, અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બોતિઆદિમાહ. તત્થ પબ્બજ્જન્તિ વચનસિલિટ્ઠતાવસેન વુત્તં. અપરિવસિત્વાયેવ હિ પબ્બજ્જં લભતિ. ઉપસમ્પદત્થિકેન પન નાતિકાલેન ગામપ્પવેસનાદીનિ અટ્ઠ વત્તાનિ પૂરેન્તેન પરિવસિતબ્બં. આરદ્ધચિત્તાતિ અટ્ઠવત્તપૂરણેન તુટ્ઠચિત્તા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસ તિત્થિયપરિવાસો સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય પબ્બજ્જક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૮૬) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અપિચ મયાતિ અયમેત્થ પાઠો, અઞ્ઞત્થ પન ‘‘અપિચ મેત્થા’’તિ. પુગ્ગલવેમત્તતા વિદિતાતિ પુગ્ગલનાનત્તં વિદિતં. ‘‘અયં પુગ્ગલો પરિવાસારહો, અયં ન પરિવાસારહો’’તિ ઇદં મય્હં પાકટન્તિ દસ્સેતિ. તતો કસ્સપો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અચ્છરિયં બુદ્ધસાસનં, યત્થ એવં ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વા યુત્તમેવ ગણ્હન્તિ, અયુત્તં છડ્ડેન્તી’’તિ. તતો સુટ્ઠુતરં પબ્બજ્જાય સઞ્જાતુસ્સાહો સચે, ભન્તેતિઆદિમાહ. અથ ભગવા તસ્સ તિબ્બચ્છન્દતં વિદિત્વા ‘‘ન કસ્સપો પરિવાસં અરહતી’’તિ અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસિ – ‘‘ગચ્છ, ભિક્ખુ, કસ્સપં નહાપેત્વા પબ્બાજેત્વા આનેહી’’તિ. સો તથા કત્વા તં પબ્બાજેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. ભગવા ગણે નિસીદિત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. તેન વુત્તં અલત્થ ખો અચેલો કસ્સપો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદન્તિ. અચિરૂપસમ્પન્નોતિઆદિ સેસં બ્રાહ્મણસંયુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૮૭) વુત્તમેવાતિ. સત્તમં.

૮. તિમ્બરુકસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે સા વેદનાતિઆદિ ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા નિસેધનત્થં વુત્તં. એત્થાપિ સતોતિ ભુમ્મત્થેયેવ સામિવચનં. તત્રાયં અત્થદીપના – ‘‘સા વેદના, સો વેદિયતી’’તિ ખો, તિમ્બરુક, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતિ. એવઞ્હિ સતિ વેદનાય એવ વેદના કતા હોતિ. એવઞ્ચ વદન્તો ઇમિસ્સા વેદનાય પુબ્બેપિ અત્થિતં અનુજાનાતિ, સસ્સતં દીપેતિ સસ્સતં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, એતં સસ્સતં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો. પુરિમઞ્હિ અત્થં સન્ધાયેવેતં ભગવતા વુત્તં ભવિસ્સતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં તં યોજેત્વાવસ્સ અત્થો દીપિતો. એવમ્પાહં ન વદામીતિ અહં ‘‘સા વેદના, સો વેદિયતી’’તિ એવમ્પિ ન વદામિ. ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ એવમ્પિ ન વદામીતિ અત્થો.

અઞ્ઞા વેદનાતિઆદિ ‘‘પરંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પટિસેધનત્થં વુત્તં. ઇધાપિ અયં અત્થયોજના –‘‘અઞ્ઞા વેદના અઞ્ઞો વેદિયતી’’તિ ખો, તિમ્બરુક, આદિમ્હિયેવ એવં સતિ પચ્છા યા પુરિમપક્ખે કારકવેદના, સા ઉચ્છિન્ના. તાય પન કતં અઞ્ઞો વેદિયતીતિ એવં ઉપ્પન્નાય ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા સદ્ધિં સમ્પયુત્તાય વેદનાય અભિતુન્નસ્સ સતો ‘‘પરંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતિ. એવઞ્ચ વદન્તો કારકો ઉચ્છિન્નો, અઞ્ઞેન પટિસન્ધિ ગહિતાતિ ઉચ્છેદં દીપેતિ, ઉચ્છેદં ગણ્હાતિ. કસ્મા? તસ્સ હિ તં દસ્સનં એતં પરેતિ, એતં ઉચ્છેદં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો. ઇધાપિ હિ ઇમાનિ પદાનિ અટ્ઠકથાયં આહરિત્વા યોજિતાનેવ. ઇમસ્મિં સુત્તે વેદનાસુખદુક્ખં કથિતં. તઞ્ચ ખો વિપાકસુખદુક્ખમેવ વટ્ટતીતિ વુત્તં. અટ્ઠમં.

૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે અવિજ્જાનીવરણસ્સાતિ અવિજ્જાય નિવારિતસ્સ. એવમયં કાયો સમુદાગતોતિ એવં અવિજ્જાય નિવારિતત્તા તણ્હાય ચ સમ્પયુત્તત્તાયેવ અયં કાયો નિબ્બત્તો. અયઞ્ચેવ કાયોતિ અયઞ્ચસ્સ અત્તનો સવિઞ્ઞાણકો કાયો. બહિદ્ધા ચ નામરૂપન્તિ બહિદ્ધા ચ પરેસં સવિઞ્ઞાણકો કાયો. અત્તનો ચ પરસ્સ ચ પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ છહિ આયતનેહિ ચાપિ અયં અત્થો દીપેતબ્બોવ. ઇત્થેતં દ્વયન્તિ એવમેતં દ્વયં. દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સોતિ અઞ્ઞત્થ ચક્ખુરૂપાદીનિ દ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. મહાદ્વયં નામ કિરેતં. સળેવાયતનાનીતિ સળેવ ફસ્સાયતનાનિ ફસ્સકારણાનિ. યેહિ ફુટ્ઠોતિ યેહિ કારણભૂતેહિ આયતનેહિ ઉપ્પન્નેન ફસ્સેન ફુટ્ઠો. અઞ્ઞતરેનાતિ એત્થ પરિપુણ્ણવસેન અઞ્ઞતરતા વેદિતબ્બા. તત્રાતિ તસ્મિં બાલપણ્ડિતાનં કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હિ. કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપયોગો.

ભગવંમૂલકાતિ ભગવા મૂલં એતેસન્તિ ભગવંમૂલકા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમે, ભન્તે, અમ્હાકં ધમ્મા પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા, તસ્મિં પરિનિબ્બુતે એકં બુદ્ધન્તરં અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇમે ધમ્મે ઉપ્પાદેતું સમત્થો નામ નાહોસિ, ભગવતા પન નો ઇમે ધમ્મા ઉપ્પાદિતા. ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામાતિ એવં ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્માતિ. ભગવંનેત્તિકાતિ ભગવા હિ ધમ્માનં નેતા વિનેતા અનુનેતા, યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગહેત્વા દસ્સેતાતિ ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા નામ હોન્તિ. ભગવંપટિસરણાતિ ચતુભૂમકધમ્મા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છમાના ભગવતિ પટિસરન્તિ નામાતિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરન્તીતિ સમોસરન્તિ. અપિચ મહાબોધિમણ્ડે નિસિન્નસ્સ ભગવતો પટિવેધવસેન ફસ્સો આગચ્છતિ ‘‘અહં ભગવા કિન્નામો’’તિ? ત્વં ફુસનટ્ઠેન ફસ્સો નામ. વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં આગચ્છતિ ‘‘અહં ભગવા કિન્નામ’’ન્તિ, ત્વં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણં નામાતિ એવં ચતુભૂમકધમ્માનં યથાસભાવતો પાટિયેક્કં પાટિયેક્કં નામં ગણ્હન્તો ભગવા ધમ્મે પટિસરતીતિ ભગવંપટિસરણા. ભગવન્તંયેવ પટિભાતૂતિ ભગવતોવ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો ઉપટ્ઠાતુ, તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો.

સા ચેવ અવિજ્જાતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સા અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિં આકડ્ઢિત્વા નિરુદ્ધા, યથા પન અજ્જાપિ યં હિય્યો ભેસજ્જં પીતં, તદેવ ભોજનં ભુઞ્જાતિ સરિક્ખકત્તેન તદેવાતિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ સા ચેવ અવિજ્જા સા ચ તણ્હાતિ ઇદમ્પિ સરિક્ખકત્તેન વુત્તં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. દુક્ખક્ખયાયાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ ખયત્થાય. કાયૂપગો હોતીતિ અઞ્ઞં પટિસન્ધિકાયં ઉપગન્તા હોતિ. યદિદં બ્રહ્મચરિયવાસોતિ યો અયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસો, અયં બાલતો પણ્ડિતસ્સ વિસેસોતિ દસ્સેતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બોપિ સપટિસન્ધિકો પુથુજ્જનો ‘‘બાલો’’તિ, અપ્પટિસન્ધિકો ખીણાસવો ‘‘પણ્ડિતો’’તિ વુત્તો. સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો પન ‘‘પણ્ડિતા’’તિ વા ‘‘બાલા’’તિ વા ન વત્તબ્બા, ભજમાના પન પણ્ડિતપક્ખં ભજન્તિ. નવમં.

૧૦. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મેતિ સત્થા ઇમસ્મિં સુત્તે પચ્ચયે ચ પચ્ચયનિબ્બત્તે ચ સભાવધમ્મે દેસેસ્સામીતિ ઉભયં આરભિ. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનન્તિ તથાગતાનં ઉપ્પાદેપિ, બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુ અનુપ્પન્નેસુપિ જાતિપચ્ચયા જરામરણં, જાતિયેવ જરામરણસ્સ પચ્ચયો. ઠિતાવ સા ધાતૂતિ ઠિતોવ સો પચ્ચયસભાવો, ન કદાચિ જાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ. ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતાતિ ઇમેહિપિ દ્વીહિ પચ્ચયમેવ કથેતિ. પચ્ચયેન હિ પચ્ચયુપ્પન્ના ધમ્મા તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા પચ્ચયોવ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચયો ધમ્મે નિયમેતિ, તસ્મા ‘‘ધમ્મનિયામતા’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદપ્પચ્ચયતાતિ ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયાવ ઇદપ્પચ્ચયતા. તન્તિ તં પચ્ચયં. અભિસમ્બુજ્ઝતીતિ ઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝતિ. અભિસમેતીતિ ઞાણેન અભિસમાગચ્છતિ. આચિક્ખતીતિ કથેતિ. દેસેતીતિ દસ્સેતિ. પઞ્ઞાપેતીતિ જાનાપેતિ. પટ્ઠપેતીતિ ઞાણમુખે ઠપેતિ. વિવરતીતિ વિવરિત્વા દસ્સેતિ. વિભજતીતિ વિભાગતો દસ્સેતિ. ઉત્તાનીકરોતીતિ પાકટં કરોતિ. પસ્સથાતિ ચાહાતિ પસ્સથ ઇતિ ચ વદતિ. કિન્તિ? જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણન્તિઆદિ.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. યા તત્રાતિ યા તેસુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદીસુ. તથતાતિઆદીનિ પચ્ચયાકારસ્સેવ વેવચનાનિ. સો તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ અનૂનાધિકેહેવ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સમ્ભવતો તથતાતિ, સામગ્ગિં ઉપગતેસુ પચ્ચયેસુ મુહુત્તમ્પિ તતો નિબ્બત્તાનં ધમ્માનં અસમ્ભવાભાવતો અવિતથતાતિ, અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહિ અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતો અનઞ્ઞથતાતિ, જરામરણાદીનં પચ્ચયતો વા પચ્ચયસમૂહતો વા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ વુત્તો. તત્રાયં વચનત્થો – ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતા. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બં.

અનિચ્ચન્તિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચં. એત્થ ચ અનિચ્ચન્તિ ન જરામરણં અનિચ્ચં, અનિચ્ચસભાવાનં પન ખન્ધાનં જરામરણત્તા અનિચ્ચં નામ જાતં. સઙ્ખતાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સઙ્ખતન્તિ પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતં. પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ પચ્ચયે નિસ્સાય ઉપ્પન્નં. ખયધમ્મન્તિ ખયસભાવં. વયધમ્મન્તિ વિગચ્છનકસભાવં. વિરાગધમ્મન્તિ વિરજ્જનકસભાવં. નિરોધધમ્મન્તિ નિરુજ્ઝનકસભાવં. જાતિયાપિ વુત્તનયેનેવ અનિચ્ચતા વેદિતબ્બા. જનકપચ્ચયાનં વા કિચ્ચાનુભાવક્ખણે દિટ્ઠત્તા એકેન પરિયાયેનેત્થ અનિચ્ચાતિઆદીનિ યુજ્જન્તિયેવ. ભવાદયો અનિચ્ચાદિસભાવાયેવ.

સમ્મપ્પઞ્ઞાયાતિ સવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય. પુબ્બન્તન્તિ પુરિમં અતીતન્તિ અત્થો. અહોસિં નુ ખોતિઆદીસુ ‘‘અહોસિં નુ ખો નનુ ખો’’તિ સસ્સતાકારઞ્ચ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારઞ્ચ નિસ્સાય અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કિં કારણન્તિ ન વત્તબ્બં, ઉમ્મત્તકો વિય બાલપુથુજ્જનો યથા વા તથા વા પવત્તતિ. કિં નુ ખો અહોસિન્તિ જાતિલિઙ્ગુપપત્તિયો નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો નુ ખો અહોસિં, બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દગહટ્ઠપબ્બજિતદેવમનુસ્સાનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. કથં નુ ખોતિ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખો અહોસિં રસ્સઓદાતકણ્હપમાણિકઅપ્પમાણિકાદીનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. કેચિ પન ‘‘ઇસ્સરનિમ્માનાદીનિ નિસ્સાય ‘કેન નુ ખો કારણેન અહોસિ’ન્તિ હેતુતો કઙ્ખતી’’તિ વદન્તિ. કિં હુત્વા કિં અહોસિન્તિ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો હુત્વા નુ ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં…પે… દેવો હુત્વા મનુસ્સો’’તિ અત્તનો પરમ્પરં કઙ્ખતિ. સબ્બત્થેવ પન અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનમેતં. અપરન્તન્તિ અનાગતં અન્તં. ભવિસ્સામિ નુ ખો નનુ ખોતિ સસ્સતાકારઞ્ચ ઉચ્છેદાકારઞ્ચ નિસ્સાય અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનન્તિ ઇદાનિ વા પટિસન્ધિમાદિં કત્વા ચુતિપરિયન્તં સબ્બમ્પિ વત્તમાનકાલં ગહેત્વા. અજ્ઝત્તં કથંકથી ભવિસ્સતીતિ અત્તનો ખન્ધેસુ વિચિકિચ્છી ભવિસ્સતિ. અહં નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો અત્થિભાવં કઙ્ખતિ. યુત્તં પનેતન્તિ? યુત્તં અયુત્તન્તિ કા એત્થ ચિન્તા. અપિચેત્થ ઇદં વત્થુમ્પિ ઉદાહરન્તિ – ચૂળમાતાય કિર પુત્તો મુણ્ડો, મહામાતાય પુત્તો અમુણ્ડો, તં પુત્તં મુણ્ડેસું, સો ઉટ્ઠાય ‘‘અહં નુ ખો ચૂળમાતાય પુત્તો’’તિ ચિન્તેસિ. એવં અહં નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખા હોતિ. નો નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો નત્થિભાવં કઙ્ખતિ. તત્રાપિ ઇદં વત્થુ – એકો કિર મચ્છે ગણ્હન્તો ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સીતિભૂતં અત્તનો ઊરું મચ્છોતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. અપરો સુસાનપસ્સે ખેત્તં રક્ખન્તો ભીતો સઙ્કુટિતો સયિ, સો પટિબુજ્ઝિત્વા અત્તનો જણ્ણુકાનિ દ્વે યક્ખાતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. એવં નો નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખતિ.

કિં નુ ખોસ્મીતિ ખત્તિયોવ સમાનો અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ. એસેવ નયો સેસેસુપિ. દેવો પન સમાનો દેવભાવં અજાનન્તો નામ નત્થિ, સોપિ પન ‘‘અહં રૂપી નુ ખો અરૂપી નુ ખો’’તિઆદિના નયેન કઙ્ખતિ. ખત્તિયાદયો કસ્મા ન જાનન્તીતિ ચે? અપચ્ચક્ખા તેસં તત્થ તત્થ કુલે ઉપ્પત્તિ. ગહટ્ઠાપિ ચ પોત્થલિકાદયો પબ્બજિતસઞ્ઞિનો, પબ્બજિતાપિ ‘‘કુપ્પં નુ ખો મે કમ્મ’’ન્તિઆદિના નયેન ગહટ્ઠસઞ્ઞિનો. મનુસ્સાપિ ચ રાજાનો વિય અત્તનિ દેવસઞ્ઞિનો હોન્તિ. કથં નુ ખોસ્મીતિ વુત્તનયમેવ. કેવલઞ્હેત્થ અબ્ભન્તરે જીવો નામ અત્થીતિ ગહેત્વા તસ્સ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખોસ્મિ રસ્સચતુરસ્સછળંસઅટ્ઠંસસોળસંસાદીનં અઞ્ઞતરપ્પકારો’’તિ કઙ્ખન્તો કથં નુ ખોસ્મીતિ? કઙ્ખતીતિ વેદિતબ્બો. સરીરસણ્ઠાનં પન પચ્ચુપ્પન્નં અજાનન્તો નામ નત્થિ. કુતો આગતો સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતીતિ અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાનં કઙ્ખન્તો એવં કઙ્ખતિ. અરિયસાવકસ્સાતિ ઇધ સોતાપન્નો અધિપ્પેતો, ઇતરેપિ પન તયો અવારિતાયેવાતિ. દસમં.

આહારવગ્ગો દુતિયો.