૧૦. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મેતિ સત્થા ઇમસ્મિં સુત્તે પચ્ચયે ચ પચ્ચયનિબ્બત્તે ચ સભાવધમ્મે દેસેસ્સામીતિ ઉભયં આરભિ. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનન્તિ તથાગતાનં ઉપ્પાદેપિ, બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુ અનુપ્પન્નેસુપિ જાતિપચ્ચયા જરામરણં, જાતિયેવ જરામરણસ્સ પચ્ચયો. ઠિતાવ સા ધાતૂતિ ઠિતોવ સો પચ્ચયસભાવો, ન કદાચિ જાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ. ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતાતિ ઇમેહિપિ દ્વીહિ પચ્ચયમેવ કથેતિ. પચ્ચયેન હિ પચ્ચયુપ્પન્ના ધમ્મા તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા પચ્ચયોવ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચયો ધમ્મે નિયમેતિ, તસ્મા ‘‘ધમ્મનિયામતા’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદપ્પચ્ચયતાતિ ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયાવ ઇદપ્પચ્ચયતા. તન્તિ તં પચ્ચયં. અભિસમ્બુજ્ઝતીતિ ઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝતિ. અભિસમેતીતિ ઞાણેન અભિસમાગચ્છતિ. આચિક્ખતીતિ કથેતિ. દેસેતીતિ દસ્સેતિ. પઞ્ઞાપેતીતિ જાનાપેતિ. પટ્ઠપેતીતિ ઞાણમુખે ઠપેતિ. વિવરતીતિ વિવરિત્વા દસ્સેતિ. વિભજતીતિ વિભાગતો દસ્સેતિ. ઉત્તાનીકરોતીતિ પાકટં કરોતિ. પસ્સથાતિ ચાહાતિ પસ્સથ ઇતિ ચ વદતિ. કિન્તિ? જાતિપચ્ચયા, ભિક્ખવે, જરામરણન્તિઆદિ.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. યા તત્રાતિ યા તેસુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદીસુ. તથતાતિઆદીનિ પચ્ચયાકારસ્સેવ વેવચનાનિ. સો તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ અનૂનાધિકેહેવ તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સમ્ભવતો તથતાતિ, સામગ્ગિં ઉપગતેસુ પચ્ચયેસુ મુહુત્તમ્પિ તતો નિબ્બત્તાનં ધમ્માનં અસમ્ભવાભાવતો અવિતથતાતિ, અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહિ અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતો અનઞ્ઞથતાતિ, જરામરણાદીનં પચ્ચયતો વા પચ્ચયસમૂહતો વા ઇદપ્પચ્ચયતાતિ વુત્તો. તત્રાયં વચનત્થો – ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતા. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બં.

અનિચ્ચન્તિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચં. એત્થ ચ અનિચ્ચન્તિ ન જરામરણં અનિચ્ચં, અનિચ્ચસભાવાનં પન ખન્ધાનં જરામરણત્તા અનિચ્ચં નામ જાતં. સઙ્ખતાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સઙ્ખતન્તિ પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતં. પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ પચ્ચયે નિસ્સાય ઉપ્પન્નં. ખયધમ્મન્તિ ખયસભાવં. વયધમ્મન્તિ વિગચ્છનકસભાવં. વિરાગધમ્મન્તિ વિરજ્જનકસભાવં. નિરોધધમ્મન્તિ નિરુજ્ઝનકસભાવં. જાતિયાપિ વુત્તનયેનેવ અનિચ્ચતા વેદિતબ્બા. જનકપચ્ચયાનં વા કિચ્ચાનુભાવક્ખણે દિટ્ઠત્તા એકેન પરિયાયેનેત્થ અનિચ્ચાતિઆદીનિ યુજ્જન્તિયેવ. ભવાદયો અનિચ્ચાદિસભાવાયેવ.

સમ્મપ્પઞ્ઞાયાતિ સવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય. પુબ્બન્તન્તિ પુરિમં અતીતન્તિ અત્થો. અહોસિં નુ ખોતિઆદીસુ ‘‘અહોસિં નુ ખો નનુ ખો’’તિ સસ્સતાકારઞ્ચ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારઞ્ચ નિસ્સાય અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કિં કારણન્તિ ન વત્તબ્બં, ઉમ્મત્તકો વિય બાલપુથુજ્જનો યથા વા તથા વા પવત્તતિ. કિં નુ ખો અહોસિન્તિ જાતિલિઙ્ગુપપત્તિયો નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો નુ ખો અહોસિં, બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દગહટ્ઠપબ્બજિતદેવમનુસ્સાનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. કથં નુ ખોતિ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખો અહોસિં રસ્સઓદાતકણ્હપમાણિકઅપ્પમાણિકાદીનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. કેચિ પન ‘‘ઇસ્સરનિમ્માનાદીનિ નિસ્સાય ‘કેન નુ ખો કારણેન અહોસિ’ન્તિ હેતુતો કઙ્ખતી’’તિ વદન્તિ. કિં હુત્વા કિં અહોસિન્તિ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો હુત્વા નુ ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં…પે… દેવો હુત્વા મનુસ્સો’’તિ અત્તનો પરમ્પરં કઙ્ખતિ. સબ્બત્થેવ પન અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનમેતં. અપરન્તન્તિ અનાગતં અન્તં. ભવિસ્સામિ નુ ખો નનુ ખોતિ સસ્સતાકારઞ્ચ ઉચ્છેદાકારઞ્ચ નિસ્સાય અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનન્તિ ઇદાનિ વા પટિસન્ધિમાદિં કત્વા ચુતિપરિયન્તં સબ્બમ્પિ વત્તમાનકાલં ગહેત્વા. અજ્ઝત્તં કથંકથી ભવિસ્સતીતિ અત્તનો ખન્ધેસુ વિચિકિચ્છી ભવિસ્સતિ. અહં નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો અત્થિભાવં કઙ્ખતિ. યુત્તં પનેતન્તિ? યુત્તં અયુત્તન્તિ કા એત્થ ચિન્તા. અપિચેત્થ ઇદં વત્થુમ્પિ ઉદાહરન્તિ – ચૂળમાતાય કિર પુત્તો મુણ્ડો, મહામાતાય પુત્તો અમુણ્ડો, તં પુત્તં મુણ્ડેસું, સો ઉટ્ઠાય ‘‘અહં નુ ખો ચૂળમાતાય પુત્તો’’તિ ચિન્તેસિ. એવં અહં નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખા હોતિ. નો નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો નત્થિભાવં કઙ્ખતિ. તત્રાપિ ઇદં વત્થુ – એકો કિર મચ્છે ગણ્હન્તો ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સીતિભૂતં અત્તનો ઊરું મચ્છોતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. અપરો સુસાનપસ્સે ખેત્તં રક્ખન્તો ભીતો સઙ્કુટિતો સયિ, સો પટિબુજ્ઝિત્વા અત્તનો જણ્ણુકાનિ દ્વે યક્ખાતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. એવં નો નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખતિ.

કિં નુ ખોસ્મીતિ ખત્તિયોવ સમાનો અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ. એસેવ નયો સેસેસુપિ. દેવો પન સમાનો દેવભાવં અજાનન્તો નામ નત્થિ, સોપિ પન ‘‘અહં રૂપી નુ ખો અરૂપી નુ ખો’’તિઆદિના નયેન કઙ્ખતિ. ખત્તિયાદયો કસ્મા ન જાનન્તીતિ ચે? અપચ્ચક્ખા તેસં તત્થ તત્થ કુલે ઉપ્પત્તિ. ગહટ્ઠાપિ ચ પોત્થલિકાદયો પબ્બજિતસઞ્ઞિનો, પબ્બજિતાપિ ‘‘કુપ્પં નુ ખો મે કમ્મ’’ન્તિઆદિના નયેન ગહટ્ઠસઞ્ઞિનો. મનુસ્સાપિ ચ રાજાનો વિય અત્તનિ દેવસઞ્ઞિનો હોન્તિ. કથં નુ ખોસ્મીતિ વુત્તનયમેવ. કેવલઞ્હેત્થ અબ્ભન્તરે જીવો નામ અત્થીતિ ગહેત્વા તસ્સ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખોસ્મિ રસ્સચતુરસ્સછળંસઅટ્ઠંસસોળસંસાદીનં અઞ્ઞતરપ્પકારો’’તિ કઙ્ખન્તો કથં નુ ખોસ્મીતિ? કઙ્ખતીતિ વેદિતબ્બો. સરીરસણ્ઠાનં પન પચ્ચુપ્પન્નં અજાનન્તો નામ નત્થિ. કુતો આગતો સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતીતિ અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાનં કઙ્ખન્તો એવં કઙ્ખતિ. અરિયસાવકસ્સાતિ ઇધ સોતાપન્નો અધિપ્પેતો, ઇતરેપિ પન તયો અવારિતાયેવાતિ. દસમં.

આહારવગ્ગો દુતિયો.