૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૧૧. આહારવગ્ગસ્સ પઠમે આહારાતિ પચ્ચયા. પચ્ચયા હિ આહરન્તિ અત્તનો ફલં, તસ્મા આહારાતિ વુચ્ચન્તિ. ભૂતાનં વા સત્તાનન્તિઆદીસુ ભૂતાતિ જાતા નિબ્બત્તા. સમ્ભવેસિનોતિ યે સમ્ભવં જાતિં નિબ્બત્તિં એસન્તિ ગવેસન્તિ. તત્થ ચતૂસુ યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજા સત્તા યાવ અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ, અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ભિન્દિત્વા બહિ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજા ઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસિનો નામ, દુતિયચિત્તક્ખણતો પભુતિ ભૂતા નામ. યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસિનો નામ, તતો પરં ભૂતા નામ. અથ વા ભૂતાતિ જાતા અભિનિબ્બત્તા, યે ભૂતા અભિનિબ્બત્તાયેવ, ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ, તેસં ખીણાસવાનં એતં અધિવચનં. સમ્ભવમેસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો. અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા આયતિમ્પિ સમ્ભવં એસન્તાનં સેક્ખપુથુજ્જનાનમેતં અધિવચનં. એવં સબ્બથાપિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયતિ. વાસદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો, તસ્મા ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

ઠિતિયાતિ ઠિતત્થં. અનુગ્ગહાયાતિ અનુગ્ગહત્થં. વચનભેદોયેવ ચેસ, અત્થો પન દ્વિન્નમ્પિ પદાનં એકોયેવ. અથ વા ઠિતિયાતિ તસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનં અનુપ્પબન્ધવસેન અવિચ્છેદાય. અનુગ્ગહાયાતિ અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાય. ઉભોપિ ચેતાનિ ‘‘ભૂતાનં વા ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચ, સમ્ભવેસીનં વા ઠિતિયા ચેવ અનુગ્ગહાય ચા’’તિ એવં ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનીતિ.

કબળીકારો આહારોતિ કબળં કત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બકો આહારો, ઓદનકુમ્માસાદિવત્થુકાય ઓજાયેતં અધિવચનં. ઓળારિકો વા સુખુમો વાતિ વત્થુઓળારિકતાય ઓળારિકો, સુખુમતાય સુખુમો. સભાવેન પન સુખુમરૂપપરિયાપન્નત્તા કબળીકારો આહારો સુખુમોવ હોતિ. સાપિ ચસ્સ વત્થુતો ઓળારિકતા સુખુમતા ચ ઉપાદાયુપાદાય વેદિતબ્બા. કુમ્ભીલાનઞ્હિ આહારં ઉપાદાય મોરાનં આહારો સુખુમો. કુમ્ભીલા કિર પાસાણે ગિલન્તિ, તે ચ નેસં કુચ્છિપ્પત્તા વિલીયન્તિ. મોરા સપ્પવિચ્છિકાદિપાણે ખાદન્તિ. મોરાનં પન આહારં ઉપાદાય તરચ્છાનં આહારો સુખુમો. તે કિર તિવસ્સછડ્ડિતાનિ વિસાણાનિ ચેવ અટ્ઠીનિ ચ ખાદન્તિ, તાનિ ચ નેસં ખેળેન તેમિતમત્તાનેવ કન્દમૂલં વિય મુદુકાનિ હોન્તિ. તરચ્છાનં આહારં ઉપાદાય હત્થીનં આહારો સુખુમો. તે હિ નાનારુક્ખસાખાદયો ખાદન્તિ. હત્થીનં આહારતો ગવયગોકણ્ણમિગાદીનં આહારો સુખુમો. તે કિર નિસ્સારાનિ નાનારુક્ખપણ્ણાદીનિ ખાદન્તિ. તેસમ્પિ આહારતો ગુન્નં આહારો સુખુમો. તે અલ્લસુક્ખતિણાનિ ખાદન્તિ. તેસં આહારતો સસાનં આહારો સુખુમો. સસાનં આહારતો સકુણાનં આહારો સુખુમો. સકુણાનં આહારતો પચ્ચન્તવાસીનં આહારો સુખુમો. પચ્ચન્તવાસીનં આહારતો ગામભોજકાનં આહારો સુખુમો. ગામભોજકાનં આહારતો રાજરાજમહામત્તાનં આહારો સુખુમો. તેસમ્પિ આહારતો ચક્કવત્તિનો આહારો સુખુમો. ચક્કવત્તિનો આહારતો ભુમ્માનં દેવાનં આહારો સુખુમો. ભુમ્માનં દેવાનં આહારતો ચાતુમહારાજિકાનં. એવં યાવ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં આહારા વિત્થારેતબ્બા. તેસં પનાહારો સુખુમોત્વેવ નિટ્ઠં પત્તો.

એત્થ ચ ઓળારિકે વત્થુસ્મિં ઓજા પરિત્તા હોતિ દુબ્બલા, સુખુમે બલવતી. તથા હિ એકપત્તપૂરમ્પિ યાગું પીતો મુહુત્તેનેવ જિઘચ્છિતો હોતિ યંકિઞ્ચિદેવ ખાદિતુકામો, સપ્પિં પન પસતમત્તં પિવિત્વા દિવસં અભોત્તુકામો હોતિ. તત્થ વત્થુ કમ્મજતેજસઙ્ખાતં પરિસ્સયં વિનોદેતિ, ન પન સક્કોતિ પાલેતું. ઓજા પન પાલેતિ, ન સક્કોતિ પરિસ્સયં વિનોદેતું. દ્વે પન એકતો હુત્વા પરિસ્સયઞ્ચેવ વિનોદેન્તિ પાલેન્તિ ચાતિ.

ફસ્સો દુતિયોતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિ છબ્બિધોપિ ફસ્સો એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ દુતિયો આહારોતિ વેદિતબ્બો. દેસનાનયો એવ ચેસ, તસ્મા ઇમિના નામ કારણેન દુતિયો તતિયો ચાતિ ઇદમેત્થ ન ગવેસિતબ્બં. મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતનાવ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણન્તિ ચિત્તં. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં ઠાને ઉપાદિણ્ણકઅનુપાદિણ્ણકવસેન એકરાસિં કત્વા ચત્તારો આહારે દસ્સેસિ. કબળીકારાહારો હિ ઉપાદિણ્ણકોપિ અત્થિ અનુપાદિણ્ણકોપિ, તથા ફસ્સાદયો. તત્થ સપ્પાદીહિ ગિલિતાનં મણ્ડૂકાદીનં વસેન ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારો દટ્ઠબ્બો. મણ્ડૂકાદયો હિ સપ્પાદીહિ ગિલિતા અન્તોકુચ્છિગતાપિ કિઞ્ચિ કાલં જીવન્તિયેવ. તે યાવ ઉપાદિણ્ણકપક્ખે તિટ્ઠન્તિ, તાવ આહારત્થં ન સાધેન્તિ. ભિજ્જિત્વા પન અનુપાદિણ્ણકપક્ખે ઠિતા સાધેન્તિ. તદાપિ ઉપાદિણ્ણકાહારોતિ વુચ્ચન્તીતિ. ઇદં પન આચરિયાનં ન રુચ્ચતીતિ અટ્ઠકથાયમેવ પટિક્ખિપિત્વા ઇદં વુત્તં – ઇમેસં સત્તાનં ખાદન્તાનમ્પિ અખાદન્તાનમ્પિ ભુઞ્જન્તાનમ્પિ અભુઞ્જન્તાનમ્પિ પટિસન્ધિચિત્તેનેવ સહજાતા કમ્મજા ઓજા નામ અત્થિ, સા યાવપિ સત્તમા દિવસા પાલેતિ, અયમેવ ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારોતિ વેદિતબ્બો. તેભૂમકવિપાકવસેન પન ઉપાદિણ્ણકફસ્સાદયો વેદિતબ્બા, તેભૂમકકુસલાકુસલકિરિયવસેન અનુપાદિણ્ણકા. લોકુત્તરા પન રુળ્હીવસેન કથિતાતિ.

એત્થાહ – ‘‘યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠો, અથ કસ્મા અઞ્ઞેસુપિ સત્તાનં પચ્ચયેસુ વિજ્જમાનેસુ ઇમેયેવ ચત્તારો વુત્તા’’તિ? વુચ્ચતે – અજ્ઝત્તિકસન્તતિયા વિસેસપચ્ચયત્તા. વિસેસપચ્ચયો હિ કબળીકારાહારભક્ખાનં સત્તાનં રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો, નામકાયે વેદનાય ફસ્સો, વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના, નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં. યથાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, અનાહારો નો તિટ્ઠતિ (સં. નિ. ૫.૧૮૩), તથા ફસ્સપચ્ચયા વેદના, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧; વિભ. ૨૨૫).

કો પનેત્થ આહારો કિં આહરતીતિ? કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના, મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે, વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપન્તિ.

કથં? કબળીકારાહારો તાવ મુખે ઠપિતમત્તેયેવ અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિ, દન્તવિચુણ્ણિતં પન અજ્ઝોહરિયમાનં એકેકં સિત્થં અટ્ઠટ્ઠરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતિયેવ. એવં કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતિ. ફસ્સાહારો પન સુખવેદનીયો ફસ્સો ઉપ્પજ્જમાનોયેવ સુખં વેદનં આહરતિ, દુક્ખવેદનીયો દુક્ખં, અદુક્ખમસુખવેદનીયો અદુક્ખમસુખન્તિ એવં સબ્બથાપિ ફસ્સાહારો તિસ્સો વેદના આહરતિ.

મનોસઞ્ચેતનાહારો કામભવૂપગં કમ્મં કામભવં આહરતિ, રૂપારૂપભવૂપગાનિ તં તં ભવં. એવં સબ્બથાપિ મનોસઞ્ચેતનાહારો તયો ભવે આહરતિ. વિઞ્ઞાણાહારો પન યે ચ પટિસન્ધિક્ખણે તંસમ્પયુત્તકા તયો ખન્ધા, યાનિ ચ તિસન્તતિવસેન તિંસ રૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સહજાતાદિપચ્ચયનયેન તાનિ આહરતીતિ વુચ્ચતિ. એવં વિઞ્ઞાણાહારો પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતીતિ. એત્થ ચ ‘‘મનોસઞ્ચેતના તયો ભવે આહરતી’’તિ સાસવકુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા. ‘‘વિઞ્ઞાણં પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતી’’તિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તં. અવિસેસેન પન તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનં આહરણતોપેતે ‘‘આહારા’’તિ વેદિતબ્બા.

એતેસુ ચતૂસુ આહારેસુ કબળીકારાહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ, ફસ્સો ફુસન્તોયેવ મનોસઞ્ચેતના આયૂહમાનાવ, વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ. કથં? કબળીકારાહારો હિ ઉપત્થમ્ભેન્તોયેવ કાયટ્ઠપનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. કમ્મજનિતોપિ હિ અયં કાયો કબળીકારાહારેન ઉપત્થદ્ધો દસપિ વસ્સાનિ વસ્સસતમ્પિ યાવ આયુપરિમાણા તિટ્ઠતિ. યથા કિં? યથા માતુયા જનિતોપિ દારકો ધાતિયા થઞ્ઞાદીનિ પાયેત્વા પોસિયમાનો ચિરં તિટ્ઠતિ, યથા ચ ઉપત્થમ્ભેન ઉપત્થમ્ભિતં ગેહં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યથા, મહારાજ, ગેહે પપતન્તે અઞ્ઞેન દારુના ઉપત્થમ્ભિતં સન્તં એવ તં ગેહં ન પતતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં કાયો આહારટ્ઠિતિકો આહારં પટિચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ.

એવં કબળીકારો આહારો ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતિ.

એવં સાધેન્તોપિ ચ કબળીકારો આહારો દ્વિન્નં રૂપસન્તતીનં પચ્ચયો હોતિ આહારસમુટ્ઠાનસ્સ ચ ઉપાદિણ્ણકસ્સ ચ. કમ્મજાનં અનુપાલકો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, આહારસમુટ્ઠાનાનં જનકો હુત્વાતિ. ફસ્સો પન સુખાદિવત્થુભૂતં આરમ્મણં ફુસન્તોયેવ સુખાદિવેદનાપવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. મનોસઞ્ચેતના કુસલાકુસલકમ્મવસેન આયૂહમાનાયેવ ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતિ. વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવ નામરૂપપ્પવત્તનેન સત્તાનં ઠિતિયા હોતીતિ.

એવં ઉપત્થમ્ભનાદિવસેન આહારકિચ્ચં સાધયમાનેસુ પનેતેસુ ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. સેય્યથિદં – કબળીકારાહારે નિકન્તિયેવ ભયં, ફસ્સે ઉપગમનમેવ, મનોસઞ્ચેતનાય આયૂહનમેવ, વિઞ્ઞાણે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ. કિં કારણા? કબળીકારાહારે હિ નિકન્તિં કત્વા સીતાદીનં પુરક્ખતા સત્તા આહારત્થાય મુદ્દાગણનાદિકમ્માનિ કરોન્તા અનપ્પકં દુક્ખં નિગચ્છન્તિ. એકચ્ચે ચ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વાપિ વેજ્જકમ્માદિકાય અનેસનાય આહારં પરિયેસન્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગારય્હા હોન્તિ, સમ્પરાયેપિ, ‘‘તસ્સ સઙ્ઘાટિપિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતા’’તિઆદિના લક્ખણસંયુત્તે (સં. નિ. ૨.૨૧૮) વુત્તનયેન સમણપેતા હોન્તિ. ઇમિના તાવ કારણેન કબળીકારે આહારે નિકન્તિ એવ ભયન્તિ વેદિતબ્બા.

ફસ્સં ઉપગચ્છન્તાપિ ફસ્સસ્સાદિનો પરેસં રક્ખિતગોપિતેસુ દારાદીસુ ભણ્ડેસુ અપરજ્ઝન્તિ, તે સહ ભણ્ડેન ભણ્ડસામિકા ગહેત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં વા છિન્દિત્વા સઙ્કારકૂટે છડ્ડેન્તિ, રઞ્ઞો વા નિય્યાદેન્તિ. તતો તે રાજા વિવિધા કમ્મકારણા કારાપેતિ. કાયસ્સ ચ ભેદા દુગ્ગતિ તેસં પાટિકઙ્ખા હોતિ. ઇતિ ફસ્સસ્સાદમૂલકં દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં સબ્બમાગતમેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન ફસ્સાહારે ઉપગમનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

કુસલાકુસલકમ્માયૂહને પન તમ્મૂલકં તીસુ ભવેસુ ભયં સબ્બં આગતમેવ હોતિ. ઇમિના કારણેન મનોસઞ્ચેતનાહારે આયૂહનમેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બં.

પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્ચ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને અભિનિપતતિ, તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પટિસન્ધિનામરૂપં ગહેત્વાવ નિબ્બત્તતિ. તસ્મિઞ્ચ નિબ્બત્તે સબ્બભયાનિ નિબ્બત્તાનિયેવ હોન્તિ તમ્મૂલકત્તાતિ ઇમિના કારણેન વિઞ્ઞાણાહારે અભિનિપાતોયેવ ભયન્તિ વેદિતબ્બોતિ.

કિંનિદાનાતિઆદીસુ નિદાનાદીનિ સબ્બાનેવ કારણવેવચનાનિ. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં નિદેતિ, ‘‘હન્દ નં ગણ્હથા’’તિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા નિદાનન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા તં તતો સમુદેતિ જાયતિ પભવતિ, તસ્મા સમુદયો જાતિ પભવોતિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ પદત્થો – કિંનિદાનં એતેસન્તિ કિંનિદાના. કો સમુદયો એતેસન્તિ કિંસમુદયા. કા જાતિ એતેસન્તિ કિંજાતિકા. કો પભવો એતેસન્તિ કિંપભવા. યસ્મા પન તેસં તણ્હા યથાવુત્તેન અત્થેન નિદાનઞ્ચેવ સમુદયો ચ જાતિ ચ પભવો ચ, તસ્મા ‘‘તણ્હાનિદાના’’તિઆદિમાહ. એવં સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ ઇમે ચત્તારો આહારા તણ્હાનિદાનાતિ પટિસન્ધિં આદિં કત્વા અત્તભાવસઙ્ખાતાનં આહારાનં પુરિમતણ્હાનં વસેન નિદાનં વેદિતબ્બં. કથં? પટિસન્ધિક્ખણે તાવ પરિપુણ્ણાયતનાનં સત્તાનં સત્તસન્તતિવસેન, સેસાનં તતો ઊનઊનસન્તતિવસેન ઉપ્પન્નરૂપબ્ભન્તરં જાતા ઓજા અત્થિ, અયં તણ્હાનિદાનો ઉપાદિણ્ણકકબળીકારાહારો. પટિસન્ધિચિત્તસમ્પયુત્તા પન ફસ્સચેતના સયઞ્ચ ચિત્તં વિઞ્ઞાણન્તિ ઇમે તણ્હાનિદાના ઉપાદિણ્ણક-ફસ્સમનોસઞ્ચેતના-વિઞ્ઞાણાહારાતિ એવં તાવ પુરિમતણ્હાનિદાના પટિસન્ધિકા આહારા. યથા ચ પટિસન્ધિકા, એવં તતો પરં પઠમભવઙ્ગચિત્તક્ખણાદિનિબ્બત્તાપિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન ભગવા ન કેવલં આહારાનમેવ નિદાનં જાનાતિ, આહારનિદાનભૂતાય તણ્હાયપિ, તણ્હાય નિદાનાનં વેદનાદીનમ્પિ નિદાનં જાનાતિયેવ, તસ્મા તણ્હા ચાયં, ભિક્ખવે, કિંનિદાનાતિઆદિના નયેન વટ્ટં દસ્સેત્વા વિવટ્ટં દસ્સેસિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન ઠાને ભગવા અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વા અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતિ. કથં? આહારવસેન હિ અયં અત્તભાવો ગહિતો.

તણ્હાતિ ઇમસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં, વેદનાફસ્સસળાયતનનામરૂપવિઞ્ઞાણાનિ યસ્મિં અત્તભાવે ઠત્વા કમ્મં આયૂહિતં, તં દસ્સેતું વુત્તાનિ, અવિજ્જાસઙ્ખારા તસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં. ઇતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ અત્તભાવો, દ્વીસુ તસ્સ જનકં કમ્મન્તિ સઙ્ખેપેન કમ્મઞ્ચેવ કમ્મવિપાકઞ્ચાતિ, દ્વેપિ ધમ્મે દસ્સેન્તેન અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વા અતીતેન વટ્ટં દસ્સિતં.

તત્રાયં દેસના અનાગતસ્સ અદસ્સિતત્તા અપરિપુણ્ણાતિ ન દટ્ઠબ્બા. નયતો પન પરિપુણ્ણાત્વેવ દટ્ઠબ્બા. યથા હિ ચક્ખુમા પુરિસો ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નં સુંસુમારં દિસ્વા તસ્સ પરભાગં ઓલોકેન્તો ગીવં પસ્સેય્ય, ઓરતો પિટ્ઠિં, પરિયોસાને નઙ્ગુટ્ઠમૂલં, હેટ્ઠા કુચ્છિં ઓલોકેન્તો પન ઉદકગતં અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠઞ્ચેવ ચત્તારો ચ હત્થપાદે ન પસ્સેય્ય, સો ન એત્તાવતા ‘‘અપરિપુણ્ણો સુંસુમારો’’તિ ગણ્હાતિ, નયતો પન પરિપુણ્ણોત્વેવ ગણ્હાતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નસુંસુમારો વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં. તીરે ઠિતો ચક્ખુમા પુરિસો વિય યોગાવચરો. તેન પુરિસેન ઉદકપિટ્ઠે સુંસુમારસ્સ દિટ્ઠકાલો વિય યોગિના આહારવસેન ઇમસ્સત્તભાવસ્સ દિટ્ઠકાલો. પરતો ગીવાય દિટ્ઠકાલો વિય ઇમસ્સત્તભાવસ્સ જનિકાય તણ્હાય દિટ્ઠકાલો. પિટ્ઠિયા દિટ્ઠકાલો વિય યસ્મિં અત્તભાવે તણ્હાસઙ્ખાતં કમ્મં કતં, વેદનાદિવસેન તસ્સ દિટ્ઠકાલો. નઙ્ગુટ્ઠમૂલસ્સ દિટ્ઠકાલો વિય તસ્સત્તભાવસ્સ જનકાનં અવિજ્જાસઙ્ખારાનં દિટ્ઠકાલો. હેટ્ઠા કુચ્છિં ઓલોકેન્તસ્સ પન અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠઞ્ચેવ ચત્તારો ચ હત્થપાદે અદિસ્વાપિ ‘‘અપરિપુણ્ણો સુંસુમારો’’તિ અગહેત્વા નયતો પરિપુણ્ણોત્વેવ ગહણં વિય યત્થ યત્થ પચ્ચયવટ્ટં પાળિયં ન આગતં, તત્થ તત્થ ‘‘દેસના અપરિપુણ્ણા’’તિ અગહેત્વા નયતો પરિપુણ્ણાત્વેવ ગહણં વેદિતબ્બં. તત્થ ચ આહારતણ્હાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, તણ્હાવેદનાનં અન્તરે એકો, વિઞ્ઞાણસઙ્ખારાનં અન્તરે એકોતિ એવં તિસન્ધિચતુસઙ્ખેપમેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ. પઠમં.