૧. ધનઞ્જાનીસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. બ્રાહ્મણસંયુત્તસ્સ પઠમે ધનઞ્જાનીતિ ધનઞ્જાનિગોત્તા. ઉક્કટ્ઠગોત્તા કિરેસા. સેસબ્રાહ્મણા કિર બ્રહ્મુનો મુખતો જાતા, ધનઞ્જાનિગોત્તા મત્થકં ભિન્દિત્વા નિક્ખન્તાતિ તેસં લદ્ધિ. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ કસ્મા ઉદાનેસિ? સો કિર બ્રાહ્મણો મિચ્છાદિટ્ઠિકો ‘‘બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘો’’તિ વુત્તે કણ્ણે પિદહતિ, થદ્ધો ખદિરખાણુસદિસો. બ્રાહ્મણી પન સોતાપન્ના અરિયસાવિકા. બ્રાહ્મણો દાનં દેન્તો પઞ્ચસતાનં બ્રાહ્મણાનં અપ્પોદકં પાયાસં દેતિ, બ્રાહ્મણી બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ નાનારસભોજનં. બ્રાહ્મણસ્સ દાનદિવસે બ્રાહ્મણી તસ્સ વસવત્તિતાય પહીનમચ્છેરતાય ચ સહત્થા પરિવિસતિ. બ્રાહ્મણિયા પન દાનદિવસે બ્રાહ્મણો પાતોવ ઘરા નિક્ખમિત્વા પલાયતિ. અથેકદિવસં બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં અસમ્મન્તેત્વા પઞ્ચસતે બ્રાહ્મણે નિમન્તેત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘સ્વે ભોતિ અમ્હાકં ઘરે પઞ્ચસતા બ્રાહ્મણા ભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ. મયા કિં કાતબ્બં બ્રાહ્મણાતિ? તયા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં નત્થિ, સબ્બં પચનપરિવેસનં અઞ્ઞે કરિસ્સન્તિ. યં પન ત્વં ઠિતાપિ નિસિન્નાપિ ખિપિત્વાપિ ઉક્કાસિત્વાપિ ‘‘નમો બુદ્ધસ્સા’’તિ તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ નમક્કારં કરોસિ, તં સ્વે એકદિવસમત્તં મા અકાસિ. તં હિ સુત્વા બ્રાહ્મણા અનત્તમના હોન્તિ, મા મં બ્રાહ્મણેહિ ભિન્દસીતિ. ત્વં બ્રાહ્મણેહિ વા ભિજ્જ દેવેહિ વા, અહં પન સત્થારં અનુસ્સરિત્વા ન સક્કોમિ અનમસ્સમાના સણ્ઠાતુન્તિ. ભોતિ કુલસતિકે ગામે ગામદ્વારમ્પિ તાવ પિદહિતું વાયમન્તિ, ત્વં દ્વીહઙ્ગુલેહિ પિદહિતબ્બં મુખં બ્રાહ્મણાનં ભોજનકાલમત્તં પિદહિતું ન સક્કોસીતિ. એવં પુનપ્પુનં કથેત્વાપિ સો નિવારેતું અસક્કોન્તો ઉસ્સીસકે ઠપિતં મણ્ડલગ્ગખગ્ગં ગહેત્વા – ‘‘ભોતિ સચે સ્વે બ્રાહ્મણેસુ નિસિન્નેસુ તં મુણ્ડસમણકં નમસ્સસિ, ઇમિના તં ખગ્ગેન પાદતલતો પટ્ઠાય યાવ કેસમત્થકા કળીરં વિય કોટ્ટેત્વા રાસિં કરિસ્સામી’’તિ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ઇમિના મણ્ડલગ્ગેન, પાદતો યાવ મત્થકા;

કળીરમિવ છેજ્જામિ, યદિ મિચ્છં ન કાહસિ.

‘‘સચે બુદ્ધોતિ ભણસિ, સચે ધમ્મોતિ ભાસસિ;

સચે સઙ્ઘોતિ કિત્તેસિ, જીવન્તી મે નિવેસને’’તિ.

અરિયસાવિકા પન પથવી વિય દુપ્પકમ્પા, સિનેરુ વિય દુપ્પરિવત્તિયા. સા તેન નં એવમાહ –

‘‘સચે મે અઙ્ગમઙ્ગાનિ, કામં છેજ્જસિ બ્રાહ્મણ;

નેવાહં વિરમિસ્સામિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સાસના.

‘‘નાહં ઓક્કા વરધરા, સક્કા રોધયિતું જિના;

ધીતાહં બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, છિન્દ વા મં વધસ્સુ વા’’તિ.

એવં ધનઞ્જાનિગજ્જિતં નામ ગજ્જન્તી પઞ્ચ ગાથાસતાનિ અભાસિ. બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં પરામસિતું વા પહરિતું વા અસક્કોન્તો ‘‘ભોતિ યં તે રુચ્ચતિ, તં કરોહી’’તિ વત્વા ખગ્ગં સયને ખિપિ. પુનદિવસે ગેહં હરિતુપલિત્તં કારાપેત્વા લાજાપુણ્ણઘટમાલાગન્ધાદીહિ તત્થ તત્થ અલઙ્કારાપેત્વા પઞ્ચન્નં બ્રાહ્મણસતાનં નવસપ્પિસક્ખરમધુયુત્તં અપ્પોદકપાયાસં પટિયાદાપેત્વા કાલં આરોચાપેસિ.

બ્રાહ્મણીપિ પાતોવ ગન્ધોદકેન સયં ન્હાયિત્વા સહસ્સગ્ઘનકં અહતવત્થં નિવાસેત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનકં એકંસં કત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા ભત્તગ્ગે બ્રાહ્મણે પરિવિસમાના તેહિ સદ્ધિં એકપન્તિયં નિસિન્નસ્સ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભત્તં ઉપસંહરન્તી દુન્નિક્ખિત્તે દારુભણ્ડે પક્ખલિ. પક્ખલનઘટ્ટનાય દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિ. તસ્મિં સમયે દસબલં સરિ. સતિસમ્પન્નતાય પન પાયાસપાતિં અછડ્ડેત્વા સણિકં ઓતારેત્વા ભૂમિયં સણ્ઠપેત્વા પઞ્ચન્નં બ્રાહ્મણસતાનં મજ્ઝે સિરસિ અઞ્જલિં ઠપેત્વા યેન વેળુવનં, તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે તેસુ બ્રાહ્મણેસુ કેચિ ભુત્તા હોન્તિ, કેચિ ભુઞ્જમાના, કેચિ હત્થે ઓતારિતમત્તા, કેસઞ્ચિ ભોજનં પુરતો ઠપિતમત્તં હોતિ. તે તં સદ્દં સુત્વાવ સિનેરુમત્તેન મુગ્ગરેન સીસે પહટા વિય કણ્ણેસુ સૂલેન વિદ્ધા વિય દુક્ખદોમનસ્સં પટિસંવેદિયમાના ‘‘ઇમિના અઞ્ઞલદ્ધિકેન મયં ઘરં પવેસિતા’’તિ કુજ્ઝિત્વા હત્થે પિણ્ડં છડ્ડેત્વા મુખેન ગહિતં નિટ્ઠુભિત્વા ધનું દિસ્વા કાકા વિય બ્રાહ્મણં અક્કોસમાના દિસાવિદિસા પક્કમિંસુ. બ્રાહ્મણો એવં ભિજ્જિત્વા ગચ્છન્તે બ્રાહ્મણે દિસ્વા બ્રાહ્મણિં સીસતો પટ્ઠાય ઓલોકેત્વા, ‘‘ઇદમેવ ભયં સમ્પસ્સમાના મયં હિય્યો પટ્ઠાય ભોતિં યાચન્તા ન લભિમ્હા’’તિ નાનપ્પકારેહિ બ્રાહ્મણિં અક્કોસિત્વા, એતં ‘‘એવમેવં પના’’તિઆદિવચનં અવોચ.

ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો ગોતમો ગામનિગમરટ્ઠપૂજિતો, ન સક્કા ગન્ત્વા યં વા તં વા વત્વા સન્તજ્જેતું, એકમેવ નં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તોવ ‘‘કિંસુ છેત્વા’’તિ ગાથં અભિસઙ્ખરિત્વા – ‘‘સચે ‘અસુકસ્સ નામ વધં રોચેમી’તિ વક્ખતિ, અથ નં ‘યે તુય્હં ન રુચ્ચન્તિ, તે મારેતુકામોસિ, લોકવધાય ઉપ્પન્નો, કિં તુય્હં સમણભાવેના’તિ? નિગ્ગહેસ્સામિ. સચે ‘ન કસ્સચિ વધં રોચેમી’તિ વક્ખતિ, અથ નં ‘ત્વં રાગાદીનમ્પિ વધં ન ઇચ્છસિ. કસ્મા સમણો હુત્વા આહિણ્ડસી’તિ? નિગ્ગહેસ્સામી. ઇતિ ઇમં ઉભતોકોટિકં પઞ્હં સમણો ગોતમો નેવ ગિલિતું ન ઉગ્ગિલિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. સમ્મોદીતિ અત્તનો પણ્ડિતતાય કુદ્ધભાવં અદસ્સેત્વા મધુરકથં કથેન્તો સમ્મોદિ. પઞ્હો દેવતાસંયુત્તે કથિતો. સેસમ્પિ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવાતિ. પઠમં.