૩. તતિયવગ્ગો

૧. સમ્બહુલસુત્તવણ્ણના

૧૫૭. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે જટણ્ડુવેનાતિ જટાચુમ્બટકેન. અજિનક્ખિપનિવત્થોતિ સખુરં અજિનચમ્મં એકં નિવત્થો એકં પારુતો. ઉદુમ્બરદણ્ડન્તિ અપ્પિચ્છભાવપ્પકાસનત્થં ઈસકં વઙ્કં ઉદુમ્બરદણ્ડં ગહેત્વા. એતદવોચાતિ લોકે બ્રાહ્મણસ્સ વચનં નામ સુસ્સૂસન્તિ, બ્રાહ્મણેસુપિ પબ્બજિતસ્સ, પબ્બજિતેસુપિ મહલ્લકસ્સાતિ મહલ્લકબ્રાહ્મણસ્સ પબ્બજિતવેસં ગહેત્વા પધાનભૂમિયં કમ્મં કરોન્તે તે ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વા એતં ‘‘દહરા ભવન્તો’’તિઆદિવચનં અવોચ. ઓકમ્પેત્વાતિ હનુકેન ઉરં પહરન્તો અધોનતં કત્વા. જિવ્હં નિલ્લાલેત્વાતિ કબરમહાજિવ્હં નીહરિત્વા ઉદ્ધમધો ઉભયપસ્સેસુ ચ લાલેત્વા. તિવિસાખન્તિ તિસાખં. નલાટિકન્તિ ભકુટિં, નલાટે ઉટ્ઠિતં વલિત્તયન્તિ અત્થો. પક્કામીતિ તુમ્હે જાનન્તાનં વચનં અકત્વા અત્તનોવ તેલે પચ્ચિસ્સથાતિ વત્વા એકં મગ્ગં ગહેત્વા ગતો. પઠમં.

૨. સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૧૫૮. દુતિયે લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મેતિ એવરૂપસ્સ સત્થુ ચેવ ધમ્મસ્સ ચ સબ્રહ્મચારીનઞ્ચ લદ્ધત્તા મય્હં લાભા મય્હં સુલદ્ધન્તિ. સો કિરાયસ્મા પચ્છા મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસિત્વા ‘‘અરહત્તં ગહેસ્સામી’’તિ પાસાદિકં તાવ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે આવજ્જેત્વા ચિત્તકલ્લતં ઉપ્પાદેત્વા ચિત્તં હાસેત્વા તોસેત્વા નિસિન્નો. તેનસ્સ એવમહોસિ. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘અયં સમિદ્ધિ ભિક્ખુ પાસાદિકં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નસદિસો, યાવ મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરહત્તં ન ગણ્હાતિ, તાવસ્સ અન્તરાયં કરિસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ. ગચ્છ ત્વન્તિ સત્થા સકલજમ્બુદીપં ઓલોકેન્તો ‘‘તસ્મિંયેવ ઠાને તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં સપ્પાયં ભવિસ્સતી’’તિ અદ્દસ, તસ્મા એવમાહ. સતિપઞ્ઞા ચ મે બુદ્ધાતિ મયા સતિ ચ પઞ્ઞા ચ ઞાતા. કરસ્સુ રૂપાનીતિ બહૂનિપિ વિભિંસકારહાનિ રૂપાનિ કરસ્સુ. નેવ મં બ્યાધયિસ્સસીતિ મં નેવ વેધયિસ્સસિ ન કમ્પસ્સેસિ. દુતિયં.

૩. ગોધિકસુત્તવણ્ણના

૧૫૯. તતિયે ઇસિગિલિપસ્સેતિ ઇસિગિલિસ્સ નામ પબ્બતસ્સ પસ્સે. કાળસિલાયન્તિ કાળવણ્ણાય સિલાયં. સામયિકં ચેતોવિમુત્તિન્તિ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચતિ, આરમ્મણે ચ અધિમુચ્ચતીતિ લોકિયસમાપત્તિ સામયિકા ચેતોવિમુત્તિ નામ. ફુસીતિ પટિલભિ. પરિહાયીતિ કસ્મા યાવ છટ્ઠં પરિહાયિ? સાબાધત્તા. થેરસ્સ કિર વાતપિત્તસેમ્હવસેન અનુસાયિકો આબાધો અત્થિ, તેન સમાધિસ્સ સપ્પાયે ઉપકારકધમ્મે પૂરેતું ન સક્કોતિ, અપ્પિતપ્પિતાય સમાપત્તિયા પરિહાયતિ.

યંનૂનાહં સત્થં આહરેય્યન્તિ સો કિર ચિન્તેસિ, યસ્મા પરિહીનજ્ઝાનસ્સ કાલઙ્કરોતો અનિબદ્ધા ગતિ હોતિ, અપરિહીનજ્ઝાનસ્સ નિબદ્ધા ગતિ હોતિ, બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતિ, તસ્મા સત્થં આહરિતુકામો અહોસિ. ઉપસઙ્કમીતિ – ‘‘અયં સમણો સત્થં આહરિતુકામો, સત્થાહરણઞ્ચ નામેતં કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખસ્સ હોતિ. યો એવં કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખો હોતિ, સો મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસિત્વા અરહત્તમ્પિ ગહેતું સમત્થો હોતિ, મયા પન પટિબાહિતોપિ એસ ન ઓરમિસ્સતિ, સત્થારા પટિબાહિતો ઓરમિસ્સતી’’તિ થેરસ્સ અત્થકામો વિય હુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

જલાતિ જલમાના. પાદે વન્દામિ ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા તવ પાદે વન્દામિ. જુતિન્ધરાતિ આનુભાવધરા. અપ્પત્તમાનસોતિ અપ્પત્તઅરહત્તો. સેખોતિ સીલાદીનિ સિક્ખમાનો સકરણીયો. જને સુતાતિ જને વિસ્સુતા. સત્થં આહરિતં હોતીતિ થેરો કિર ‘‘કિં મય્હં ઇમિના જીવિતેના’’તિ? ઉત્તાનો નિપજ્જિત્વા સત્થેન ગલનાળિં છિન્દિ, દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિંસુ. થેરો વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા તંયેવ વેદનં પરિગ્ગહેત્વા સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનં સમ્મસન્તો અરહત્તં પત્વા સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બાયિ. સમસીસી નામ તિવિધો હોતિ ઇરિયાપથસમસીસી, રોગસમસીસી, જીવિતસમસીસીતિ.

તત્થ યો ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરં અધિટ્ઠાય – ‘‘ઇમં અકોપેત્વાવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેતિ, અથસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ચ ઇરિયાપથકોપનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ. અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ. યો પન ચક્ખુરોગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં સતિ – ‘‘ઇતો અનુટ્ઠિતોવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેતિ, અથસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ચ રોગતો વુટ્ઠાનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ. અયં રોગસમસીસી નામ. કેચિ પન તસ્મિંયેવ ઇરિયાપથે તસ્મિઞ્ચ રોગે પરિનિબ્બાનવસેનેત્થ સમસીસિતં પઞ્ઞાપેન્તિ. યસ્સ પન આસવક્ખયો ચ જીવિતક્ખયો ચ એકપ્પહારેનેવ હોતિ. અયં જીવિતસમસીસી નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અપુબ્બં અચરિમં આસવપરિયાદાનઞ્ચ હોતિ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સમસીસી’’તિ (પુ. પ. ૧૬).

એત્થ ચ પવત્તિસીસં કિલેસસીસન્તિ દ્વે સીસાનિ. તત્થ પવત્તિસીસં નામ જીવિતિન્દ્રિયં, કિલેસસીસં નામ અવિજ્જા. તેસુ જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં ખેપેતિ, અવિજ્જા મગ્ગચિત્તં. દ્વિન્નં ચિત્તાનં એકતો ઉપ્પાદો નત્થિ. મગ્ગાનન્તરં પન ફલં, ફલાનન્તરં ભવઙ્ગં, ભવઙ્ગતો વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખણં, તં પરિપુણ્ણં વા હોતિ અપરિપુણ્ણં વા. તિખિણેન અસિના સીસે છિજ્જન્તેપિ હિ એકો વા દ્વે વા પચ્ચવેક્ખણવારા અવસ્સં ઉપ્પજ્જન્તિયેવ, ચિત્તાનં પન લહુપરિવત્તિતાય આસવક્ખયો ચ જીવિતપરિયાદાનઞ્ચ એકક્ખણે વિય પઞ્ઞાયતિ.

સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હાતિ અવિજ્જામૂલેન સમૂલકં તણ્હં અરહત્તમગ્ગેન ઉપ્પાટેત્વા. પરિનિબ્બુતોતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો.

વિવત્તક્ખન્ધન્તિ પરિવત્તક્ખન્ધં. સેમાનન્તિ ઉત્તાનં હુત્વા સયિતં હોતિ. થેરો પન કિઞ્ચાપિ ઉત્તાનકો સયિતો, તથાપિસ્સ દક્ખિણેન પસ્સેન પરિચિતસયનત્તા સીસં દક્ખિણતોવ પરિવત્તિત્વા ઠિતં. ધૂમાયિતત્તન્તિ ધૂમાયિતભાવં. તસ્મિં હિ ખણે ધૂમવલાહકા વિય તિમિરવલાહકા વિય ચ ઉટ્ઠહિંસુ. વિઞ્ઞાણં સમન્વેસતીતિ પટિસન્ધિચિત્તં પરિયેસતિ. અપ્પતિટ્ઠિતેનાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન અપ્પતિટ્ઠિતેન, અપ્પતિટ્ઠિતકારણાતિ અત્થો. બેલુવપણ્ડુવીણન્તિ બેલુવપક્કં વિય પણ્ડુવણ્ણં સુવણ્ણમહાવીણં. આદાયાતિ કચ્છે ઠપેત્વા. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘ગોધિકત્થેરસ્સ નિબ્બત્તટ્ઠાનં ન જાનામિ, સમણં ગોતમં પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સામી’’તિ ખુદ્દકદારકવણ્ણી હુત્વા ઉપસઙ્કમિ. નાધિગચ્છામીતિ ન પસ્સામિ. સોકપરેતસ્સાતિ સોકેન ફુટ્ઠસ્સ. અભસ્સથાતિ પાદપિટ્ઠિયં પતિતા. તતિયં.

૪. સત્તવસ્સાનુબન્ધસુત્તવણ્ણના

૧૬૦. ચતુત્થે સત્ત વસ્સાનીતિ પુરે બોધિયા છબ્બસ્સાનિ, બોધિતો પચ્છા એકં વસ્સં. ઓતારાપેક્ખોતિ ‘‘સચે સમણસ્સ ગોતમસ્સ કાયદ્વારાદીસુ કિઞ્ચિદેવ અનનુચ્છવિકં પસ્સામિ, ચોદેસ્સામિ ન’’ન્તિ એવં વિવરં અપેક્ખમાનો. અલભમાનોતિ રથરેણુમત્તમ્પિ અવક્ખલિતં અપસ્સન્તો. તેનાહ –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮);

ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘અજ્જ સમણં ગોતમં અતિગહેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ ઉપસઙ્કમિ.

ઝાયસીતિ ઝાયન્તો અવજ્ઝાયન્તો નિસિન્નોસીતિ વદતિ. વિત્તં નુ જીનોતિ સતં વા સહસ્સં વા જિતોસિ નુ. આગું નુ ગામસ્મિન્તિ, કિં નુ અન્તોગામે પમાણાતિક્કન્તં પાપકમ્મં અકાસિ, યેન અઞ્ઞેસં મુખં ઓલોકેતું અવિસહન્તો અરઞ્ઞે વિચરસિ? સક્ખિન્તિ મિત્તભાવં.

પલિખાયાતિ ખણિત્વા. ભવલોભજપ્પન્તિ ભવલોભસઙ્ખાતં તણ્હં. અનાસવો ઝાયામીતિ નિત્તણ્હો હુત્વા દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયામિ. પમત્તબન્ધૂતિ મારં આલપતિ. સો હિ યેકેચિ લોકે પમત્તા, તેસં બન્ધુ.

સચે મગ્ગં અનુબુદ્ધન્તિ યદિ તયા મગ્ગો અનુબુદ્ધો. અપેહીતિ અપયાહિ. અમચ્ચુધેય્યન્તિ મચ્ચુનો અનોકાસભૂતં નિબ્બાનં. પારગામિનોતિ યેપિ પારં ગતા, તેપિ પારગામિનો. યેપિ પારં ગચ્છિસ્સન્તિ, યેપિ પારં ગન્તુકામા, તેપિ પારગામિનો.

વિસૂકાયિકાનીતિ મારવિસૂકાનિ. વિસેવિતાનીતિ વિરુદ્ધસેવિતાનિ, ‘‘અપ્પમાયુ મનુસ્સાનં, અચ્ચયન્તિ અહોરત્તા’’તિ વુત્તે. ‘‘દીઘમાયુ મનુસ્સાનં, નાચ્ચયન્તિ અહોરત્તા’’તિઆદીનિ પટિલોમકારણાનિ. વિપ્ફન્દિતાનીતિ, તમ્હિ તમ્હિ કાલે હત્થિરાજવણ્ણસપ્પવણ્ણાદિદસ્સનાનિ. નિબ્બેજનીયાતિ ઉક્કણ્ઠનીયા.

અનુપરિયગાતિઆદીસુ કિઞ્ચાપિ અતીતવચનં કતં, અત્થો પન વિકપ્પવસેન વેદિતબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા મેદવણ્ણં પાસાણં વાયસો દિસ્વા – ‘‘અપિ નામેત્થ મુદું વિન્દેય્યામ, અપિ અસ્સાદો સિયા’’તિ અનુપરિગચ્છેય્ય, અથ સો તત્થ અસ્સાદં અલભિત્વાવ વાયસો એત્તો અપક્કમેય્ય, તતો પાસાણા અપગચ્છેય્ય, એવં મયમ્પિ સો કાકો વિય સેલં ગોતમં આસજ્જ અસ્સાદં વા સન્થવં વા અલભન્તા ગોતમા નિબ્બિન્દિત્વા અપગચ્છામ. ચતુત્થં.

૫. મારધીતુસુત્તવણ્ણના

૧૬૧. પઞ્ચમે અભાસિત્વાતિ એત્થ અ-કારો નિપાતમત્તં, ભાસિત્વાતિ અત્થો. અભાસયિત્વાતિપિ પાઠો. ઉપસઙ્કમિંસૂતિ ‘‘ગોપાલકદારકં વિય દણ્ડકેન ભૂમિં લેખં દત્વા અતિવિય દુમ્મનો હુત્વા નિસિન્નો. ‘કિન્નુ ખો કારણ’ન્તિ? પુચ્છિત્વા, જાનિસ્સામા’’તિ ઉપસઙ્કમિંસુ.

સોચસીતિ ચિન્તેસિ. આરઞ્ઞમિવ કુઞ્જરન્તિ યથા અરઞ્ઞતો પેસિતગણિકારહત્થિનિયો આરઞ્ઞકં કુઞ્જરં ઇત્થિકુત્તદસ્સનેન પલોભેત્વા બન્ધિત્વા આનયન્તિ, એવં આનયિસ્સામ. મારધેય્યન્તિ તેભૂમકવટ્ટં.

ઉપસઙ્કમિંસૂતિ – ‘‘તુમ્હે થોકં અધિવાસેથ, મયં તં આનેસ્સામા’’તિ પિતરં સમસ્સાસેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ. ઉચ્ચાવચાતિ નાનાવિધા. એકસતં એકસતન્તિ એકેકં સતં સતં કત્વા. કુમારિવણ્ણસતન્તિ ઇમિના નયેન કુમારિઅત્તભાવાનં સતં.

અત્થસ્સ પત્તિં હદયસ્સ સન્તિન્તિ, દ્વીહિપિ પદેહિ અરહત્તમેવ કથેસિ. સેનન્તિ કિલેસસેનં. સા હિ પિયરૂપસાતરૂપા નામ. એકાહં ઝાયન્તિ એકો અહં ઝાયન્તો. સુખમનુબોધિન્તિ અરહત્તસુખં અનુબુજ્ઝિં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પિયરૂપં સાતરૂપં સેનં જિનિત્વા અહં એકો ઝાયન્તો ‘‘અત્થસ્સ પત્તિં હદયસ્સ સન્તિ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં અરહત્તસુખં અનુબુજ્ઝિં. તસ્મા જનેન મિત્તસન્થવં ન કરોમિ, તેનેવ ચ મે કારણેન કેનચિ સદ્ધિં સક્ખી ન સમ્પજ્જતીતિ.

કથંવિહારીબહુલોતિ કતમેન વિહારેન બહુલં વિહરન્તો. અલદ્ધાતિ અલભિત્વા. યોતિ નિપાતમત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કતમેન ઝાનેન બહુલં ઝાયન્તં તં પુગ્ગલં કામસઞ્ઞા અલભિત્વાવ પરિબાહિરા હોન્તીતિ.

પસ્સદ્ધકાયોતિ ચતુત્થજ્ઝાનેન અસ્સાસપસ્સાસકાયસ્સ પસ્સદ્ધત્તા પસ્સદ્ધકાયો. સુવિમુત્તચિત્તોતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તચિત્તો. અસઙ્ખરાનોતિ તયો કમ્માભિસઙ્ખારે અનભિસઙ્ખરોન્તો. અનોકોતિ અનાલયો. અઞ્ઞાય ધમ્મન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મં જાનિત્વા. અવિતક્કઝાયીતિ અવિતક્કેન ચતુત્થજ્ઝાનેન ઝાયન્તો. ન કુપ્પતીતિઆદીસુ દોસેન ન કુપ્પતિ, રાગેન ન સરતિ, મોહેન ન થીનો. ઇમેસુ તીસુ મૂલકિલેસેસુ ગહિતેસુ દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં ગહિતમેવ હોતિ. પઠમપદેન વા બ્યાપાદનીવરણં ગહિતં, દુતિયેન કામચ્છન્દનીવરણં, તતિયેન થિનં આદિં કત્વા સેસનીવરણાનિ. ઇતિ ઇમિના નીવરણપ્પહાનેન ખીણાસવં દસ્સેતિ.

પઞ્ચોઘતિણ્ણોતિ પઞ્ચદ્વારિકં કિલેસોઘં તિણ્ણો. છટ્ઠન્તિ મનોદ્વારિકમ્પિ છટ્ઠં કિલેસોઘં અતરિ. પઞ્ચોઘગ્ગહણેન વા પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ, છટ્ઠગ્ગહણેન પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાનિ વેદિતબ્બાનિ. ગણસઙ્ઘચારીતિ ગણે ચ સઙ્ઘે ચ ચરતીતિ સત્થા ગણસઙ્ઘચારી નામ. અદ્ધા ચરિસ્સન્તીતિ અઞ્ઞેપિ સદ્ધા બહુજના એકંસેન ચરિસ્સન્તિ. અયન્તિ અયં સત્થા. અનોકોતિ અનાલયો.

અચ્છેજ્જ નેસ્સતીતિ અચ્છિન્દિત્વા નયિસ્સતિ, મચ્ચુરાજસ્સ હત્થતો અચ્છિન્દિત્વા નિબ્બાનપારં નયિસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. નયમાનાનન્તિ નયમાનેસુ.

સેલંવ સિરસૂહચ્ચ, પાતાલે ગાધમેસથાતિ મહન્તં કૂટાગારપ્પમાણં સિલં સીસે ઠપેત્વા પાતાલે પતિટ્ઠગવેસનં વિય. ખાણુંવ ઉરસાસજ્જાતિ ઉરસિ ખાણું પહરિત્વા વિય. અપેથાતિ અપગચ્છથ. ઇમસ્મિં ઠાને સઙ્ગીતિકારા ‘‘ઇદમવોચા’’તિ દેસનં નિટ્ઠપેત્વા દદ્દલ્લમાનાતિ ગાથં આહંસુ. તત્થ દદ્દલ્લમાનાતિ અતિવિય જલમાના સોભમાના. આગઞ્છુન્તિ આગતા. પનુદીતિ નીહરિ. તૂલં ભટ્ઠંવ માલુતોતિ યથા ફલતો ભટ્ઠં સિમ્બલિતૂલં વા પોટકિતૂલં વા વાતો પનુદતિ નીહરતિ, એવં પનુદીતિ. પઞ્ચમં.

તતિયો વગ્ગો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

મારસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.