૨. દુતિયવગ્ગો

૧. પાસાણસુત્તવણ્ણના

૧૪૭. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે નિસિન્નોતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પધાનં પરિગ્ગણ્હન્તો નિસિન્નો. મારોપિસ્સ સુખનિસિન્નભાવં ઞત્વા ઘટ્ટયિસ્સામીતિ ઉપસઙ્કમન્તો. પદાલેસીતિ પબ્બતપિટ્ઠે ઠત્વા પવિજ્ઝિ. પાસાણા નિરન્તરા અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિહનન્તા પતન્તિ. કેવલન્તિ સકલં. સબ્બન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. પઠમં.

૨. કિન્નુસીહસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. દુતિયે વિચક્ખુકમ્માયાતિ પરિસાય પઞ્ઞાચક્ખું વિનાસેતુકમ્યતાય. બુદ્ધાનં પનેસ પઞ્ઞાચક્ખું વિનાસેતું ન સક્કોતિ, પરિસાય ભેરવારમ્મણં સાવેન્તો વા દસ્સેન્તો વા સક્કોતિ. વિજિતાવી નુ મઞ્ઞસીતિ કિં નુ ત્વં ‘‘વિજિતવિજયો અહ’’ન્તિ મઞ્ઞસિ? મા એવં મઞ્ઞિ, નત્થિ તે જયો. પરિસાસૂતિ, અટ્ઠસુ પરિસાસુ. બલપ્પત્તાતિ દસબલપ્પત્તા. દુતિયં.

૩. સકલિકસુત્તવણ્ણના

૧૪૯. તતિયે મન્દિયા નૂતિ મન્દભાવેન મોમૂહભાવેન. ઉદાહુ કાવેય્યમત્તોતિ ઉદાહુ યથા કવિ કબ્બં ચિન્તેન્તો તેન કબ્બકરણેન મત્તો સયતિ, એવં સયસિ. સમ્પચુરાતિ બહવો. કિમિદં સોપ્પસે વાતિ કસ્મા ઇદં સોપ્પં સોપ્પસિયેવ? અત્થં સમેચ્ચાતિ અત્થં સમાગન્ત્વા પાપુણિત્વા. મય્હં હિ અસઙ્ગહો નામ સઙ્ગહવિપન્નો વા અત્થો નત્થિ. સલ્લન્તિ તિખિણં સત્તિસલ્લં. જગ્ગં ન સઙ્કેતિ યથા એકચ્ચો સીહપથાદીસુ જગ્ગન્તો સઙ્કતિ, તથા અહં જગ્ગન્તોપિ ન સઙ્કામિ. નપિ ભેમિ સોત્તુન્તિ યથા એકચ્ચો સીહપથાદીસુયેવ સુપિતું ભાયતિ, એવં અહં સુપિતુમ્પિ ન ભાયામિ. નાનુતપન્તિ મામન્તિ યથા આચરિયસ્સ વા અન્તેવાસિકસ્સ વા અફાસુકે જાતે ઉદ્દેસપરિપુચ્છાય ઠિતત્તા અન્તેવાસિં રત્તિન્દિવા અતિક્કમન્તા અનુતપન્તિ, એવં મં નાનુતપન્તિ. ન હિ મય્હં કિઞ્ચિ અપરિનિટ્ઠિતકમ્મં નામ અત્થિ. તેનેવાહ હાનિં ન પસ્સામિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ. તતિયં.

૪. પતિરૂપસુત્તવણ્ણના

૧૫૦. ચતુત્થે અનુરોધવિરોધેસૂતિ રાગપટિઘેસુ. મા સજ્જિત્થો તદાચરન્તિ એવં ધમ્મકથં આચરન્તો મા લગ્ગિ. ધમ્મકથં કથેન્તસ્સ હિ એકચ્ચે સાધુકારં દદન્તિ, તેસુ રાગો ઉપ્પજ્જતિ. એકચ્ચે અસક્કચ્ચં સુણન્તિ, તેસુ પટિઘો ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ ધમ્મકથિકો અનુરોધવિરોધેસુ સજ્જતિ નામ. ત્વં એવં મા સજ્જિત્થોતિ વદતિ. યદઞ્ઞમનુસાસતીતિ યં અઞ્ઞં અનુસાસતિ, તં. સમ્બુદ્ધો હિતાનુકમ્પી હિતેન અનુપકમ્પતિ. યસ્મા ચ હિતાનુકમ્પી, તસ્મા અનુરોધવિરોધેહિ વિપ્પમુત્તો તથાગતોતિ. ચતુત્થં.

૫. માનસસુત્તવણ્ણના

૧૫૧. પઞ્ચમે આકાસે ચરન્તેપિ બન્ધતીતિ અન્તલિક્ખચરો. પાસોતિ રાગપાસો. માનસોતિ મનસમ્પયુત્તો. પઞ્ચમં.

૬. પત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫૨. છટ્ઠે પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉપાદાયાતિ પઞ્ચ ઉપાદાનક્ખન્ધે આદિયિત્વા, સભાવસામઞ્ઞલક્ખણવસેન નાનપ્પકારતો વિભજિત્વા દસ્સેન્તો. સન્દસ્સેતીતિ ખન્ધાનં સભાવલક્ખણાદીનિ દસ્સેતિ. સમાદપેતીતિ ગણ્હાપેતિ. સમુત્તેજેતીતિ સમાદાનમ્હિ ઉસ્સાહં જનેતિ. સમ્પહંસેતીતિ પટિવિદ્ધગુણેન વોદાપેતિ જોતાપેતિ. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્થિકં કત્વા, ‘‘અયં નો અધિગન્તબ્બો અત્થો’’તિ એવં સલ્લક્ખેત્વા તાય દેસનાય અત્થિકા હુત્વા. મનસિ કત્વાતિ ચિત્તે ઠપેત્વા. સબ્બચેતસો સમન્નાહરિત્વાતિ સબ્બેન તેન કમ્મકારકચિત્તેન સમન્નાહરિત્વા. ઓહિતસોતાતિ ઠપિતાસોતા. અબ્ભોકાસે નિક્ખિત્તાતિ ઓતાપનત્થાય ઠપિતા.

રૂપં વેદયિતં સઞ્ઞાન્તિ, એતે રૂપાદયો તયો ખન્ધા. યઞ્ચ સઙ્ખતન્તિ ઇમિના સઙ્ખારક્ખન્ધો ગહિતો. એવં તત્થ વિરજ્જતીતિ ‘‘એસો અહં ન હોમિ, એતં મય્હં ન હોતી’’તિ પસ્સન્તો એવં તેસુ ખન્ધેસુ વિરજ્જતિ. ખેમત્તન્તિ ખેમીભૂતં અત્તભાવં. ઇમિના ફલક્ખણં દસ્સેતિ. અન્વેસન્તિ ભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસસઙ્ખાતેસુ સબ્બટ્ઠાનેસુ પરિયેસમાના. નાજ્ઝગાતિ ન પસ્સીતિ. છટ્ઠં.

૭. છફસ્સાયતનસુત્તવણ્ણના

૧૫૩. સત્તમે ફસ્સાયતનાનન્તિ સઞ્જાતિસમોસરણટ્ઠેન છદ્વારિકસ્સ ફસ્સસ્સ આયતનાનં. ભયભેરવં સદ્દન્તિ મેઘદુન્દુભિઅસનિપાતસદ્દસદિસં ભયજનકં સદ્દં. પથવી મઞ્ઞે ઉન્દ્રીયતીતિ અયં મહાપથવી પટપટસદ્દં કુરુમાના વિય અહોસિ. એત્થ લોકો વિમુચ્છિતોતિ એતેસુ છસુ આરમ્મણેસુ લોકો અધિમુચ્છિતો. મારધેય્યન્તિ મારસ્સ ઠાનભૂતં તેભૂમકવટ્ટં. સત્તમં.

૮. પિણ્ડસુત્તવણ્ણના

૧૫૪. અટ્ઠમે પાહુનકાનિ ભવન્તીતિ તથારૂપે નક્ખત્તે તત્થ તત્થ પેસેતબ્બાનિ પાહુનકાનિ ભવન્તિ, આગન્તુકપણ્ણાકારદાનાનિ વા. સયંચરણદિવસે સમવયજાતિગોત્તા કુમારકા તતો તતો સન્નિપતન્તિ. કુમારિકાયોપિ અત્તનો અત્તનો વિભવાનુરૂપેન અલઙ્કતા તહં તહં વિચરન્તિ. તત્ર કુમારિકાયોપિ યથારુચિકાનં કુમારકાનં પણ્ણાકારં પેસેન્તિ, કુમારકાપિ કુમારિકાનં અઞ્ઞસ્મિં અસતિ અન્તમસો માલાગુળેનપિ પરિક્ખિપન્તિ. અન્વાવિટ્ઠાતિ અનુ આવિટ્ઠા. તંદિવસં કિર પઞ્ચસતા કુમારિકાયો ઉય્યાનકીળં ગચ્છન્તિયો પટિપથે સત્થારં દિસ્વા છણપૂવં દદેય્યું. સત્થા તાસં દાનાનુમોદનત્થં પકિણ્ણકધમ્મદેસનં દેસેય્ય, દેસનાપરિયોસાને સબ્બાપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહેય્યું. મારો તાસં સમ્પત્તિયા અન્તરાયં કરિસ્સામીતિ અન્વાવિસિ. પાળિયં પન મા સમણો ગોતમો પિણ્ડમલત્થાતિ એત્તકંયેવ વુત્તન્તિ.

કિં પન સત્થા મારાવટ્ટનં અજાનિત્વા પવિટ્ઠોતિ? આમ અજાનિત્વા. કસ્મા? અનાવજ્જનતાય. બુદ્ધાનઞ્હિ – ‘‘અસુકટ્ઠાને ભત્તં લભિસ્સામ, ન લભિસ્સામા’’તિ આવજ્જનં ન અનનુચ્છવિકં. પવિટ્ઠો પન મનુસ્સાનં ઉપચારભેદં દિસ્વા, ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ? આવજ્જેન્તો ઞત્વા, ‘‘આમિસત્થં મારાવટ્ટનં ભિન્દિતું અનનુચ્છવિક’’ન્તિ અભિન્દિત્વાવ નિક્ખન્તો.

ઉપસઙ્કમીતિ અમિત્તવિજયેન વિય તુટ્ઠો સકલગામે કટચ્છુમત્તમ્પિ ભત્તં અલભિત્વા ગામતો નિક્ખમન્તં ભગવન્તં ગામિયમનુસ્સવેસેન ઉપસઙ્કમિ. તથાહં કરિસ્સામીતિ ઇદં સો મુસા ભાસતિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘મયા એવં વુત્તે પુન પવિસિસ્સતિ, અથ નં ગામદારકા ‘સકલગામે ચરિત્વા કટચ્છુભિક્ખમ્પિ અલભિત્વા ગામતો નિક્ખમ્મ પુન પવિટ્ઠોસી’તિઆદીનિ વત્વા ઉપ્પણ્ડેસ્સન્તી’’તિ. ભગવા પન – ‘‘સચાયં મં એવં વિહેઠેસ્સતિ મુદ્ધમસ્સેવ સત્તધા ફલિસ્સતી’’તિ તસ્મિં અનુકમ્પાય અપવિસિત્વા ગાથાદ્વયમાહ.

તત્થ પસવીતિ જનેસિ નિપ્ફાદેસિ. આસજ્જાતિ આસાદેત્વા ઘટ્ટેત્વા. ન મે પાપં વિપચ્ચતીતિ મમ પાપં ન પચ્ચતિ. નિપ્ફલં એતન્તિ કિં નુ ત્વં એવં મઞ્ઞસિ? મા એવં મઞ્ઞિ, અત્થિ તયા કતસ્સ પાપસ્સ ફલન્તિ દીપેતિ. કિઞ્ચનન્તિ મદ્દિતું સમત્થં રાગકિઞ્ચનાદિ કિલેસજાતં. આભસ્સરા યથાતિ યથા આભસ્સરા દેવા સપ્પીતિકજ્ઝાનેન યાપેન્તા પીતિભક્ખા નામ હોન્તિ, એવં ભવિસ્સામાતિ. અટ્ઠમં.

૯. કસ્સકસુત્તવણ્ણના

૧૫૫. નવમે નિબ્બાનપટિસંયુત્તાયાતિ નિબ્બાનં અપદિસિત્વા પવત્તાય. હટહટકેસોતિ પુરિમકેસે પચ્છતો, પચ્છિમકેસે પુરતો વામપસ્સકેસે દક્ખિણતો, દક્ખિણપસ્સકેસે વામતો ફરિત્વા ફરિત્વા વિપ્પકિણ્ણકેસો. મમ ચક્ખુસમ્ફસ્સવિઞ્ઞાણાયતનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તો ચક્ખુસમ્ફસ્સોપિ વિઞ્ઞાણાયતનમ્પિ મમેવાતિ. એત્થ ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સેન વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તકા ધમ્મા ગહિતા, વિઞ્ઞાણાયતનેન સબ્બાનિપિ ચક્ખુદ્વારે ઉપ્પન્નાનિ આવજ્જનાદિવિઞ્ઞાણાનિ. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો. મનોદ્વારે પન મનોતિ સાવજ્જનકં ભવઙ્ગચિત્તં. ધમ્માતિ આરમ્મણધમ્મા. મનોસમ્ફસ્સોતિ સાવજ્જનેન ભવઙ્ગેન સમ્પયુત્તફસ્સો. વિઞ્ઞાણાયતનન્તિ જવનચિત્તં તદારમ્મણમ્પિ વટ્ટતિ.

તવેવ પાપિમ, ચક્ખૂતિ યં લોકે તિમિરકાચાદીહિ ઉપદ્દુતં અનેકરોગાયતનં ઉપક્કવિપક્કં અન્તમસો કાણચક્ખુપિ, સબ્બં તં તવેવ ભવતુ. રૂપાદીસુપિ એસેવ નયો.

યં વદન્તીતિ યં ભણ્ડકં ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ વદન્તિ. યે વદન્તિ મમન્તિ ચાતિ યે ચ પુગ્ગલા ‘‘મમ’’ન્તિ વદન્તિ. એત્થ ચે તે મનો અત્થીતિ એતેસુ ચ ઠાનેસુ યદિ ચિત્તં અત્થિ. ન મે સમણ મોક્ખસીતિ સમણ મય્હં વિસયતો ન મુચ્ચિસ્સસિ. યં વદન્તીતિ યં ભણ્ડકં વદન્તિ, ન તં મય્હં. યે વદન્તીતિ યેપિ પુગ્ગલા એવં વદન્તિ, ન તે અહં. ન મે મગ્ગમ્પિ દક્ખસીતિ ભવયોનિગતિઆદીસુ મય્હં ગતમગ્ગમ્પિ ન પસ્સસિ. નવમં.

૧૦. રજ્જસુત્તવણ્ણના

૧૫૬. દસમે અહનં અઘાતયન્તિ અહનન્તેન અઘાતયન્તેન. અજિનં અજાપયન્તિ પરસ્સ ધનજાનિં અકરોન્તેન અકારાપેન્તેન. અસોચં અસોચાપયન્તિ અસોચન્તેન અસોચાપયન્તેન. ઇતિ ભગવા અધમ્મિકરાજૂનં રજ્જે વિજિતે દણ્ડકરપીળિતે મનુસ્સે દિસ્વા કારુઞ્ઞવસેન એવં ચિન્તેસિ. ઉપસઙ્કમીતિ ‘‘સમણો ગોતમો ‘સક્કા નુ ખો રજ્જં કારેતુ’ન્તિ ચિન્તેસિ, રજ્જં કારેતુકામો ભવિસ્સતિ, રજ્જઞ્ચ નામેતં પમાદટ્ઠાનં, રજ્જં કારેન્તે સક્કા ઓતારં લભિતું, ગચ્છામિ ઉસ્સાહમસ્સ જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. ઇદ્ધિપાદાતિ ઇજ્ઝનકકોટ્ઠાસા. ભાવિતાતિ વડ્ઢિતા. બહુલીકતાતિ પુનપ્પુનં કતા. યાનીકતાતિ યુત્તયાનં વિય કતા. વત્થુકતાતિ પતિટ્ઠટ્ઠેનવત્થુકતા. અનુટ્ઠિતાતિ અવિજહિતા નિચ્ચાનુબદ્ધા. પરિચિતાતિ સાતચ્ચકિરિયાય સુપરિચિતા કતા ઇસ્સાસસ્સ અવિરાધિતવેધિહત્થો વિય. સુસમારદ્ધાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધા પરિપુણ્ણભાવના. અધિમુચ્ચેય્યાતિ ચિન્તેય્ય.

પબ્બતસ્સાતિ પબ્બતો ભવેય્ય. દ્વિત્તાવાતિ તિટ્ઠતુ એકો પબ્બતો, દ્વિક્ખત્તુમ્પિ તાવ મહન્તો સુવણ્ણપબ્બતો એકસ્સ નાલં, ન પરિયત્તોતિ અત્થો. ઇતિ વિદ્વા સમઞ્ચરેતિ એવં જાનન્તો સમં ચરેય્ય. યતોનિદાનન્તિ દુક્ખં નામ પઞ્ચકામગુણનિદાનં, તં યતોનિદાનં હોતિ, એવં યો અદક્ખિ. કથં નમેય્યાતિ સો જન્તુ તેસુ દુક્ખસ્સ નિદાનભૂતેસુ કામેસુ કેન કારણેન નમેય્ય. ઉપધિં વિદિત્વાતિ કામગુણઉપધિં ‘‘સઙ્ગો એસો, લગ્ગનમેત’’ન્તિ એવં વિદિત્વા. તસ્સેવ જન્તુ વિનયાય સિક્ખેતિ તસ્સેવ ઉપધિસ્સ વિનયાય સિક્ખેય્ય. દસમં.

દુતિયો વગ્ગો.