૧. પઠમવગ્ગો

૧. તપોકમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૩૭. મારસંયુત્તસ્સ પઠમે ઉરુવેલાયં વિહરતીતિ પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો ઉરુવેલગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા પઠમં અન્તોસત્તાહસ્મિંયેવ. દુક્કરકારિકાયાતિ છબ્બસ્સાનિ કતાય દુક્કરકારિકાય. મારો પાપિમાતિ અત્તનો વિસયં અતિક્કમિતું પટિપન્ને સત્તે મારેતીતિ મારો. પાપે નિયોજેતિ, સયં વા પાપે નિયુત્તોતિ પાપિમા. અઞ્ઞાનિપિસ્સ કણ્હો, અધિપતિ, વસવત્તી, અન્તકો, નમુચિ, પમત્તબન્ધૂતિઆદીનિ બહૂનિ નામાનિ, ઇધ પન નામદ્વયમેવ ગહિતં. ઉપસઙ્કમીતિ – ‘‘અયં સમણો ગોતમો ‘મુત્તોસ્મી’તિ મઞ્ઞતિ, અમુત્તભાવમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ.

તપોકમ્મા અપક્કમ્માતિ તપોકમ્મતો અપક્કમિત્વા. અપરદ્ધોતિ ‘‘દૂરે ત્વં સુદ્ધિમગ્ગા’’તિ વદતિ. અમરં તપન્તિ અમરતપં અમરભાવત્થાય કતં લૂખતપં, અત્તકિલમથાનુયોગો. સબ્બાનત્થાવહં હોતીતિ, ‘‘સબ્બં તપં મય્હં અત્થાવહં ન ભવતી’’તિ ઞત્વા. ફિયારિત્તંવ ધમ્મનીતિ અરઞ્ઞે થલે ફિયારિત્તં વિય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અરઞ્ઞે થલે નાવં ઠપેત્વા ભણ્ડસ્સ પૂરેત્વા મહાજના અભિરૂહિત્વા ફિયારિત્તં ગહેત્વા સંકડ્ઢેય્યું ચેવ ઉપ્પીલેય્યું ચ, સો મહાજનસ્સ વાયામો એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ નાવાય ગમનં અસાધેન્તો નિરત્થકો ભવેય્ય ન અનત્થાવહો, એવમેવ અહં ‘સબ્બં અમરં તપં અનત્થાવહં હોતી’તિ ઞત્વા વિસ્સજ્જેસિન્તિ.

ઇદાનિ તં અમરં તપં પહાય યેન મગ્ગેન બુદ્ધો જાતો, તં દસ્સેન્તો સીલન્તિઆદિમાહ. તત્થ સીલન્તિ વચનેન સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા ગહિતા, સમાધિના સમ્માવાયામસતિસમાધયો, પઞ્ઞાય સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પા. મગ્ગં બોધાય ભાવયન્તિ ઇમં અટ્ઠઙ્ગિકમેવ અરિયમગ્ગં બોધત્થાય ભાવયન્તો. એત્થ ચ બોધાયાતિ મગ્ગત્થાય. યથા હિ યાગુત્થાય યાગુમેવ પચન્તિ, પૂવત્થાય પૂવમેવ પચન્તિ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કરોન્તિ, એવં મગ્ગમેવ મગ્ગત્થાય ભાવેતિ. તેનાહ ‘‘મગ્ગં બોધાય ભાવય’’ન્તિ. પરમં સુદ્ધિન્તિ અરહત્તં. નિહતોતિ ત્વં મયા નિહતો પરાજિતો. પઠમં.

૨. હત્થિરાજવણ્ણસુત્તવણ્ણના

૧૩૮. દુતિયે રત્તન્ધકારતિમિસાયન્તિ રત્તિં અન્ધભાવકારકે મહાતમે ચતુરઙ્ગે તમસિ. અબ્ભોકાસે નિસિન્નો હોતીતિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં પાસાણફલકે મહાચીવરં સીસે ઠપેત્વા પધાનં પરિગ્ગણ્હમાનો નિસિન્નો હોતિ.

નનુ ચ તથાગતસ્સ અભાવિતો વા મગ્ગો, અપ્પહીના વા કિલેસા, અપ્પટિવિદ્ધં વા અકુપ્પં, અસચ્છિકતો વા નિરોધો નત્થિ, કસ્મા એવમકાસીતિ? અનાગતે કુલપુત્તાનં અઙ્કુસત્થં. ‘‘અનાગતે હિ કુલપુત્તા મયા ગતમગ્ગં આવજ્જિત્વા અબ્ભોકાસવાસં વસિતબ્બં મઞ્ઞમાના પધાનકમ્મં કરિસ્સન્તી’’તિ સમ્પસ્સમાનો સત્થા એવમકાસિ. મહાતિ મહન્તો. અરિટ્ઠકોતિ કાળકો. મણીતિ પાસાણો. એવમસ્સ સીસં હોતીતિ એવરૂપં તસ્સ કાળવણ્ણં કૂટાગારપ્પમાણં મહાપાસાણસદિસં સીસં હોતિ.

સુભાસુભન્તિ દીઘમદ્ધાનં સંસરન્તો સુન્દરાસુન્દરં વણ્ણં કત્વા આગતોસીતિ વદતિ. અથ વા સંસરન્તિ સંસરન્તો આગચ્છન્તો. દીઘમદ્ધાનન્તિ વસવત્તિટ્ઠાનતો યાવ ઉરુવેલાય દીઘમગ્ગં, પુરે બોધાય વા છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકસમયસઙ્ખાતં દીઘકાલં. વણ્ણં કત્વા સુભાસુભન્તિ સુન્દરઞ્ચ અસુન્દરઞ્ચ નાનપ્પકારં વણ્ણં કત્વા અનેકવારં મમ સન્તિકં આગતોસીતિ અત્થો. સો કિર વણ્ણો નામ નત્થિ, યેન વણ્ણેન મારો વિભિંસકત્થાય ભગવતો સન્તિકં ન આગતપુબ્બો. તેન તં ભગવા એવમાહ. અલં તે તેનાતિ અલં તુય્હં એતેન મારવિભિંસાકારદસ્સનબ્યાપારેન. દુતિયં.

૩. સુભસુત્તવણ્ણના

૧૩૯. તતિયે સુસંવુતાતિ સુપિહિતા. ન તે મારવસાનુગાતિ, માર, તે તુય્હં વસાનુગા ન હોન્તિ. ન તે મારસ્સ બદ્ધગૂતિ તે તુય્હં મારસ્સ બદ્ધચરા સિસ્સા અન્તેવાસિકા ન હોન્તિ. તતિયં.

૪. પઠમમારપાસસુત્તવણ્ણના

૧૪૦. ચતુત્થે યોનિસો મનસિકારાતિ ઉપાયમનસિકારેન. યોનિસો સમ્મપ્પધાનાતિ ઉપાયવીરિયેન કારણવીરિયેન. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. અજ્ઝભાસીતિ ‘‘અયં અત્તના વીરિયં કત્વા અરહત્તં પત્વાપિ ન તુસ્સતિ, ઇદાનિ અઞ્ઞેસમ્પિ ‘પાપુણાથા’તિ ઉસ્સાહં કરોતિ, પટિબાહેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અભાસિ.

મારપાસેનાતિ કિલેસપાસેન. યે દિબ્બા યે ચ માનુસાતિ યે દિબ્બા કામગુણસઙ્ખાતા માનુસા કામગુણસઙ્ખાતા ચ મારપાસા નામ અત્થિ, સબ્બેહિ તેહિ ત્વં બદ્ધોતિ વદતિ. મારબન્ધનબદ્ધોતિ મારબન્ધનેન બદ્ધો, મારબન્ધને વા બદ્ધો. ન મે સમણ મોક્ખસીતિ સમણ ત્વં મમ વિસયતો ન મુચ્ચિસ્સસિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયમારપાસસુત્તવણ્ણના

૧૪૧. પઞ્ચમે મુત્તાહન્તિ મુત્તો અહં. પુરિમં સુત્તં અન્તોવસ્સે વુત્તં, ઇદં પન પવારેત્વા વુટ્ઠવસ્સકાલે. ચારિકન્તિ અનુપુબ્બગમનચારિકં. (પવારેત્વા) દિવસે દિવસે યોજનપરમં ગચ્છન્તા ચરથાતિ વદતિ. મા એકેન દ્વેતિ એકમગ્ગેન દ્વે જના મા અગમિત્થ. એવઞ્હિ ગતેસુ એકસ્મિં ધમ્મં દેસેન્તે, એકેન તુણ્હીભૂતેન ઠાતબ્બં હોતિ. તસ્મા એવમાહ.

આદિકલ્યાણન્તિ આદિમ્હિ કલ્યાણં સુન્દરં ભદ્દકં. તથા મજ્ઝપરિયોસાનેસુ. આદિમજ્ઝપરિયોસાનઞ્ચ નામેતં સાસનસ્સ ચ દેસનાય ચ વસેન દુવિધં. તત્થ સાસનસ્સ સીલં આદિ, સમથવિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં. સીલસમાધયો વા આદિ, વિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં. સીલસમાધિવિપસ્સના વા આદિ, મગ્ગો મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં. દેસનાય પન ચતુપ્પદિકાય ગાથાય તાવ પઠમપાદો આદિ, દુતિયતતિયા મજ્ઝં, ચતુત્થો પરિયોસાનં. પઞ્ચપદછપ્પદાનં પઠમપાદો આદિ, અવસાનપાદો પરિયોસાનં, અવસેસા મજ્ઝં. એકાનુસન્ધિકસુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, ‘‘ઇદમવોચા’’તિ પરિયોસાનં, સેસં મજ્ઝં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ મજ્ઝે બહૂપિ અનુસન્ધિ મજ્ઝમેવ, નિદાનં આદિ, ‘‘ઇદમવોચા’’તિ પરિયોસાનં.

સાત્થન્તિ સાત્થકં કત્વા દેસેથ. સબ્યઞ્જનન્તિ બ્યઞ્જનેહિ ચેવ પદેહિ ચ પરિપૂરં કત્વા દેસેથ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ સકલપરિપુણ્ણં. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. બ્રહ્મચરિયન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનબ્રહ્મચરિયં. પકાસેથાતિ આવિકરોથ.

અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ પઞ્ઞાચક્ખુમ્હિ અપ્પકિલેસરજસભાવા, દુકૂલસાણિયા પટિચ્છન્ના વિય ચતુપ્પદિકગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પત્તું સમત્થા સન્તીતિ અત્થો. અસ્સવનતાતિ અસ્સવનતાય. પરિહાયન્તીતિ અલાભપરિહાનિયા ધમ્મતો પરિહાયન્તિ. સેનાનિગમોતિ પઠમકપ્પિકાનં સેનાય નિવિટ્ઠોકાસે પતિટ્ઠિતગામો, સુજાતાય વા પિતુ સેનાની નામ નિગમો. તેનુપસઙ્કમિસ્સામીતિ નાહં તુમ્હે ઉય્યોજેત્વા પરિવેણાદીનિ કારેત્વા ઉપટ્ઠાકાદીહિ પરિચરિયમાનો વિહરિસ્સામિ, તિણ્ણં પન જટિલાનં અડ્ઢુડ્ઢાનિ પાટિહારિયસહસ્સાનિ દસ્સેત્વા ધમ્મમેવ દેસેતું ઉપસઙ્કમિસ્સામીતિ. તેનુપસઙ્કમીતિ, ‘‘અયં સમણો ગોતમો મહાયુદ્ધં વિચારેન્તો વિય, ‘મા એકેન દ્વે અગમિત્થ, ધમ્મં દેસેથા’તિ સટ્ઠિ જને ઉય્યોજેતિ, ઇમસ્મિં પન એકસ્મિમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તે મય્હં ચિત્તસ્સાદં નત્થિ, એવં બહૂસુ દેસેન્તેસુ કુતો ભવિસ્સતિ, પટિબાહામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. પઞ્ચમં.

૬. સપ્પસુત્તવણ્ણના

૧૪૨. છટ્ઠે સોણ્ડિકાકિલઞ્જન્તિ સુરાકારકાનં પિટ્ઠપત્થરણકકિલઞ્જં. કોસલિકા કંસપાતીતિ કોસલરઞ્ઞો રથચક્કપ્પમાણા પરિભોગપાતિ. ગળગળાયન્તેતિ ગજ્જન્તે. કમ્મારગગ્ગરિયાતિ કમ્મારુદ્ધનપણાળિયા. ધમમાનાયાતિ ભસ્તવાતેન પૂરિયમાનાય. ઇતિ વિદિત્વાતિ – ‘‘સમણો ગોતમો પધાનમનુયુત્તો સુખેન નિસિન્નો, ઘટ્ટયિસ્સામિ ન’’ન્તિ વુત્તપ્પકારં અત્તભાવં માપેત્વા નિયામભૂમિયં ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરન્તં વિજ્જુલતાલોકેન દિસ્વા, ‘‘કો નુ ખો એસો સત્તો’’તિ? આવજ્જેન્તો, ‘‘મારો અય’’ન્તિ એવં વિદિત્વા.

સુઞ્ઞગેહાનીતિ સુઞ્ઞાગારાનિ. સેય્યાતિ સેય્યત્થાય. ઠસ્સામિ ચઙ્કમિસ્સામિ નિસીદિસ્સામિ નિપજ્જિસ્સામીતિ એતદત્થાય યો સુઞ્ઞાગારાનિ સેવતીતિ અત્થો. સો મુનિ અત્તસઞ્ઞતોતિ સો બુદ્ધમુનિ હત્થપાદકુક્કુચ્ચાભાવેન સંયતત્તભાવો. વોસ્સજ્જ ચરેય્ય તત્થ સોતિ સો તસ્મિં અત્તભાવે આલયં નિકન્તિં વોસ્સજ્જિત્વા પહાય ચરેય્ય. પતિરૂપં હિ તથાવિધસ્સ તન્તિ તાદિસસ્સ તંસણ્ઠિતસ્સ બુદ્ધમુનિનો તં અત્તભાવે નિકન્તિં વોસ્સજ્જિત્વા ચરણં નામ પતિરૂપં યુત્તં અનુચ્છવિકં.

ચરકાતિ સીહબ્યગ્ઘાદિકા સઞ્ચરણસત્તા. ભેરવાતિ સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકભેરવા. તત્થ સવિઞ્ઞાણકા સીહબ્યગ્ઘાદયો, અવિઞ્ઞાણકા રત્તિભાગે ખાણુવમ્મિકાદયો. તેપિ હિ તસ્મિં કાલે યક્ખા વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, રજ્જુવલ્લિયાદીનિ સબ્બાનિ સપ્પા વિય ઉપટ્ઠહન્તિ. તત્થાતિ તેસુ ભેરવેસુ સુઞ્ઞાગારગતો બુદ્ધમુનિ લોમચલનમત્તકમ્પિ ન કરોતિ.

ઇદાનિ અટ્ઠાનપરિકપ્પં દસ્સેન્તો નભં ફલેય્યાતિઆદિમાહ. તત્થ ફલેય્યાતિ કાકપદં વિય હીરહીરસો ફલેય્ય. ચલેય્યાતિ પોક્ખરપત્તે વાતાહતો ઉદકબિન્દુ વિય ચલેય્ય. સલ્લમ્પિ ચે ઉરસિ પકપ્પયેય્યુન્તિ તિખિણસત્તિસલ્લં ચેપિ ઉરસ્મિં ચારેયેય્યું. ઉપધીસૂતિ ખન્ધૂપધીસુ. તાણં ન કરોન્તીતિ તિખિણે સલ્લે ઉરસ્મિં ચારિયમાને ભયેન ગુમ્બન્તરકન્દરાદીનિ પવિસન્તા તાણં કરોન્તિ નામ. બુદ્ધા પન સમુચ્છિન્નસબ્બભયા એવરૂપં તાણં નામ ન કરોન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સુપતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૩. સત્તમે પાદે પક્ખાલેત્વાતિ ઉતુગાહાપનત્થં ધોવિત્વા. બુદ્ધાનં પન સરીરે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, ઉદકમ્પિ પોક્ખરપત્તે પક્ખિત્તં વિય વિવટ્ટિત્વા ગચ્છતિ. અપિચ ખો ધોતપાદકે ગેહે પાદે ધોવિત્વા પવિસનં પબ્બજિતાનં વત્તં. તત્થ બુદ્ધાનં વત્તભેદો નામ નત્થિ, વત્તસીસે પન ઠત્વા ધોવન્તિ. સચે હિ તથાગતો નેવ ન્હાયેય્ય, ન પાદે ધોવેય્ય, ‘‘નાયં મનુસ્સો’’તિ વદેય્યું. તસ્મા મનુસ્સકિરિયં અમુઞ્ચન્તો ધોવતિ. સતો સમ્પજાનોતિ સોપ્પપરિગ્ગાહકેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો. ઉપસઙ્કમીતિ સમણો ગોતમો સબ્બરત્તિં અબ્ભોકાસે ચઙ્કમિત્વા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા નિદ્દાયતિ, અતિવિય સુખસયિતો ભવિસ્સતિ, ઘટ્ટયિસ્સામિ નન્તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ.

કિં સોપ્પસીતિ કિં સુપસિ, કિં સોપ્પં નામિદં તવાતિ વદતિ. કિં નુ સોપ્પસીતિ કસ્મા નુ સુપસિ? દુબ્ભગો વિયાતિ મતો વિય, વિસઞ્ઞી વિય ચ. સુઞ્ઞમગારન્તિ સુઞ્ઞં મે ઘરં લદ્ધન્તિ સોપ્પસીતિ વદતિ. સૂરિયે ઉગ્ગતેતિ સૂરિયમ્હિ ઉટ્ઠિતે. ઇદાનિ હિ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ સમ્મજ્જન્તિ, પાનીયં ઉપટ્ઠપેન્તિ, ભિક્ખાચારગમનસજ્જા ભવન્તિ, ત્વં કસ્મા સોપ્પસિયેવ.

જાલિનીતિ તયો ભવે અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતેન ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાય અટ્ઠારસતણ્હાવિચરિતાની’’તિઆદિના (વિભ. ૮૪૨) તેન તેન અત્તનો કોટ્ઠાસભૂતેન જાલેન જાલિની. વિસત્તિકાતિ રૂપાદીસુ તત્થ તત્થ વિસત્તતાય વિસમૂલતાય વિસપરિભોગતાય ચ વિસત્તિકા. કુહિઞ્ચિ નેતવેતિ કત્થચિ નેતું. સબ્બૂપધિ પરિક્ખયાતિ સબ્બેસં ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારકામગુણભેદાનં ઉપધીનં પરિક્ખયા. કિં તવેત્થ, મારાતિ, માર, તુય્હં કિં એત્થ? કસ્મા ત્વં ઉણ્હયાગુયં નિલીયિતું અસક્કોન્તી ખુદ્દકમક્ખિકા વિય અન્તન્તેનેવ ઉજ્ઝાયન્તો આહિણ્ડસીતિ. સત્તમં.

૮. નન્દતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૪. અટ્ઠમં દેવતાસંયુત્તે વુત્તત્થમેવ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમઆયુસુત્તવણ્ણના

૧૪૫. નવમે અપ્પં વા ભિય્યોતિ ભિય્યો જીવન્તો અપરં વસ્સસતં જીવિતું ન સક્કોતિ, પણ્ણાસં વા સટ્ઠિ વા વસ્સાનિ જીવતિ. અજ્ઝભાસીતિ સમણો ગોતમો ‘‘મનુસ્સાનં અપ્પમાયૂ’’તિ કથેતિ, દીઘભાવમસ્સ કથેસ્સામીતિ પચ્ચનીકસાતતાય અભિભવિત્વા અભાસિ.

ન નં હીળેતિ તં આયું ‘‘અપ્પકમિદ’’ન્તિ ન હીળેય્ય. ખીરમત્તો વાતિ યથા દહરો કુમારો ઉત્તાનસેય્યકો ખીરં પિવિત્વા દુકૂલચુમ્બટકે નિપન્નો અસઞ્ઞી વિય નિદ્દાયતિ, કસ્સચિ આયું અપ્પં વા દીઘં વાતિ ન ચિન્તેતિ, એવં સપ્પુરિસો. ચરેય્યાદિત્તસીસો વાતિ આયું પરિત્તન્તિ ઞત્વા પજ્જલિતસીસો વિય ચરેય્ય. નવમં.

૧૦. દુતિયઆયુસુત્તવણ્ણના

૧૪૬. દસમે નેમીવ રથકુબ્બરન્તિ યથા દિવસં ગચ્છન્તસ્સ રથસ્સ ચક્કનેમિ કુબ્બરં અનુપરિયાયતિ ન વિજહતિ, એવં આયુ અનુપરિયાયતીતિ. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.