૩. તતિયવગ્ગો

૧. પુગ્ગલસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિકેન તમેન યુત્તોતિ તમો. કાયદુચ્ચરિતાદીહિ પુન નિરયતમૂપગમનતો તમપરાયણો. ઇતિ ઉભયેનપિ ખન્ધતમોવ કથિતો હોતિ. ‘‘ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો’’તિઆદિકેન જોતિના યુત્તતો જોતિ, આલોકીભૂતોતિ વુત્તં હોતિ. કાયસુચરિતાદીહિ પુન સગ્ગૂપપત્તિજોતિભાવૂપગમનતો જોતિપરાયણો. ઇમિના નયેન ઇતરેપિ દ્વે વેદિતબ્બા.

વેનકુલેતિ વિલીવકારકુલે. નેસાદકુલેતિ મિગલુદ્દકાદીનં કુલે. રથકારકુલેતિ ચમ્મકારકુલે. પુક્કુસકુલેતિ પુપ્ફછડ્ડકકુલે. કસિરવુત્તિકેતિ દુક્ખવુત્તિકે. દુબ્બણ્ણોતિ પંસુપિસાચકો વિય ઝામખાણુવણ્ણો. દુદ્દસિકોતિ વિજાતમાતુયાપિ અમનાપદસ્સનો. ઓકોટિમકોતિ લકુણ્ડકો. કાણોતિ એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા. કુણીતિ એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા. ખઞ્જોતિ એકપાદખઞ્જો વા ઉભયપાદખઞ્જો વા. પક્ખહતોતિ હતપક્ખો પીઠસપ્પી. પદીપેય્યસ્સાતિ તેલકપલ્લકાદિનો પદીપઉપકરણસ્સ. એવં ખો, મહારાજાતિ એત્થ એકો પુગ્ગલો બહિદ્ધા આલોકં અદિસ્વા માતુકુચ્છિસ્મિંયેવ કાલં કત્વા અપાયેસુ નિબ્બત્તન્તો સકલં કપ્પમ્પિ સંસરતિ, સોપિ તમોતમપરાયણોવ. સો પન કુહકપુગ્ગલો ભવેય્ય. કુહકસ્સ હિ એવરૂપા નિબ્બત્તિ હોતીતિ વુત્તં.

એત્થ ચ ‘‘નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ ચણ્ડાલકુલે વા’’તિઆદીહિ આગમનવિપત્તિ ચેવ પુબ્બુપ્પન્નપચ્ચયવિપત્તિ ચ દસ્સિતા. દલિદ્દેતિઆદીહિ પવત્તપચ્ચયવિપત્તિ. કસિરવુત્તિકેતિઆદીહિ આજીવુપાયવિપત્તિ. દુબ્બણ્ણોતિઆદીહિ અત્તભાવવિપત્તિ. બવ્હાબાધોતિઆદીહિ દુક્ખકારણસમાયોગો. ન લાભીતિઆદીહિ સુખકારણવિપત્તિ ચેવ ઉપભોગવિપત્તિ ચ. કાયેન દુચ્ચરિતન્તિઆદીહિ તમપરાયણભાવસ્સ કારણસમાયોગો. કાયસ્સ ભેદાતિઆદીહિ સમ્પરાયિકતમૂપગમો. સુક્કપક્ખો વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો.

અક્કોસતીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસતિ. પરિભાસતીતિ, ‘‘કસ્મા તિટ્ઠથ? કિં તુમ્હેહિ અમ્હાકં કસિકમ્માદીનિ કતાની’’તિઆદીહિ? પરિભવવચનેહિ પરિભાસતિ. રોસકોતિ ઘટ્ટકો. અબ્યગ્ગમનસોતિ એકગ્ગચિત્તો. પઠમં.

૨. અય્યિકાસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. દુતિયે જિણ્ણાતિ જરાજિણ્ણા. વુડ્ઢાતિ વયોવુડ્ઢા. મહલ્લિકાતિ જાતિમહલ્લિકા. અદ્ધગતાતિ અદ્ધં ચિરકાલં અતિક્કન્તા. વયોઅનુપ્પત્તાતિ પચ્છિમવયં સમ્પત્તા. પિયા મનાપાતિ રઞ્ઞો કિર માતરિ મતાય અય્યિકા માતુટ્ઠાને ઠત્વા પટિજગ્ગિ, તેનસ્સ અય્યિકાય બલવપેમં ઉપ્પજ્જિ. તસ્મા એવમાહ. હત્થિરતનેનાતિ સતસહસ્સગ્ઘનકો હત્થી સતસહસ્સગ્ઘનકેન અલઙ્કારેન અલઙ્કતો હત્થિરતનં નામ. અસ્સરતનેપિ એસેવ નયો. ગામવરોપિ સતસહસ્સુટ્ઠાનકગામોવ. સબ્બાનિ તાનિ ભેદનધમ્માનીતિ તેસુ હિ કિઞ્ચિ કરિયમાનમેવ ભિજ્જતિ, કિઞ્ચિ કતપરિયોસિતં ચક્કતો અનપનીતમેવ, કિઞ્ચિ અપનેત્વા ભૂમિયં ઠપિતમત્તં, કિઞ્ચિ તતો પરં, એવમેવ સત્તેસુપિ કોચિ પટિસન્ધિં ગહેત્વા મરતિ, કોચિ મૂળ્હગબ્ભાય માતરિ માતુકુચ્છિતો અનિક્ખન્તોવ, કોચિ નિક્ખન્તમત્તો, કોચિ તતો પરન્તિ. તસ્મા એવમાહ. દુતિયં.

૧૩૪. તતિયે સબ્બં ઉત્તાનમેવ. તતિયં.

૪. ઇસ્સત્તસુત્તવણ્ણના

૧૩૫. ચતુત્થસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો. ભગવતો કિર પઠમબોધિયં મહાલાભસક્કારો ઉદપાદિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ. તિત્થિયા હતલાભસક્કારા હુત્વા કુલેસુ એવં કન્થેન્તા વિચરન્તિ – ‘‘સમણો ગોતમો એવમાહ, ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં, ન અઞ્ઞેસં દાનં દાતબ્બં. મય્હમેવ સાવકાનં દાનં દાતબ્બં, ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દાનં દાતબ્બં. મય્હમેવ દિન્નં મહપ્ફલં, ન અઞ્ઞેસં દિન્નં મહપ્ફલં. મય્હમેવ સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલં, ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ. યુત્તં નુ ખો સયમ્પિ ભિક્ખાચારનિસ્સિતેન પરેસં ભિક્ખાચારનિસ્સિતાનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં અન્તરાયં કાતું, અયુત્તં કરોતિ અનનુચ્છવિક’’ન્તિ. સા કથા પત્થરમાના રાજકુલં સમ્પત્તા. રાજા સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અટ્ઠાનમેતં યં તથાગતો પરેસં લાભન્તરાયં કરેય્ય. એતે તથાગતસ્સ અલાભાય અયસાય પરિસક્કન્તિ. સચાહં ઇધેવ ઠત્વા ‘મા એવં અવોચુત્થ, ન સત્થા એવં કથેતી’તિ વદેય્યં, એવં સા કથા નિજ્ઝત્તિં ન ગચ્છેય્ય, ઇમસ્સ મહાજનસ્સ સન્નિપતિતકાલેયેવ નં નિજ્ઝાપેસ્સામી’’તિ એકં છણદિવસં આગમેન્તો તુણ્હી અહોસિ.

અપરેન સમયેન મહાછણે સમ્પત્તે ‘‘અયં ઇમસ્સ કાલો’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘સદ્ધા વા અસ્સદ્ધા વા સમ્માદિટ્ઠિકા વા મિચ્છાદિટ્ઠિકા વા ગેહરક્ખકે દારકે વા માતુગામે વા ઠપેત્વા અવસેસા યે વિહારં નાગચ્છન્તિ, પઞ્ઞાસં દણ્ડો’’તિ. સયમ્પિ પાતોવ ન્હત્વા કતપાતરાસો સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો મહતા બલકાયેન સદ્ધિં વિહારં અગમાસિ. ગચ્છન્તો ચ ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા તુમ્હે કિર એવં વદથ ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં…પે… ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ એવં પુચ્છિતું અયુત્તં, પઞ્હમેવ પુચ્છિસ્સામિ, પઞ્હં કથેન્તો ચ મે ભગવા અવસાને તિત્થિયાનં વાદં ભઞ્જિસ્સતી’’તિ. સો પઞ્હં પુચ્છન્તો કત્થ નુ ખો, ભન્તે, દાનં દાતબ્બન્તિ આહ. યત્થાતિ યસ્મિં પુગ્ગલે ચિત્તં પસીદતિ, તસ્મિં દાતબ્બં, તસ્સ વા દાતબ્બન્તિ અત્થો.

એવં વુત્તે રાજા યેહિ મનુસ્સેહિ તિત્થિયાનં વચનં આરોચિતં, તે ઓલોકેસિ. તે રઞ્ઞા ઓલોકિતમત્તાવ મઙ્કુભૂતા અધોમુખા પાદઙ્ગુટ્ઠકેન ભૂમિં લેખમાના અટ્ઠંસુ. રાજા – ‘‘એકપદેનેવ, ભન્તે, હતા તિત્થિયા’’તિ મહાજનં સાવેન્તો મહાસદ્દેન અભાસિ. એવઞ્ચ પન ભાસિત્વા – ‘‘ભગવા ચિત્તં નામ નિગણ્ઠાચેલકપરિબ્બાજકાદીસુ યત્થ કત્થચિ પસીદતિ, કત્થ પન, ભન્તે, દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ પુચ્છિ. અઞ્ઞં ખો એતન્તિ, ‘‘મહારાજ, અઞ્ઞં તયા પઠમં પુચ્છિતં, અઞ્ઞં પચ્છા, સલ્લક્ખેહિ એતં, પઞ્હાકથનં પન મય્હં ભારો’’તિ વત્વા સીલવતો ખોતિઆદિમાહ. તત્થ ઇધ ત્યસ્સાતિ ઇધ તે અસ્સ. સમુપબ્યૂળ્હોતિ રાસિભૂતો. અસિક્ખિતોતિ ધનુસિપ્પે અસિક્ખિતો. અકતહત્થોતિ મુટ્ઠિબન્ધાદિવસેન અસમ્પાદિતહત્થો. અકતયોગ્ગોતિ તિણપુઞ્જમત્તિકાપુઞ્જાદીસુ અકતપરિચયો. અકતૂપાસનોતિ રાજરાજમહામત્તાનં અદસ્સિતસરક્ખેપો. છમ્ભીતિ પવેધિતકાયો.

કામચ્છન્દો પહીનોતિઆદીસુ અરહત્તમગ્ગેન કામચ્છન્દો પહીનો હોતિ, અનાગામિમગ્ગેન બ્યાપાદો, અરહત્તમગ્ગેનેવ થિનમિદ્ધં, તથા ઉદ્ધચ્ચં, તતિયેનેવ કુક્કુચ્ચં, પઠમમગ્ગેન વિચિકિચ્છા પહીના હોતિ. અસેક્ખેન સીલક્ખન્ધેનાતિ અસેક્ખસ્સ સીલક્ખન્ધો અસેક્ખો સીલક્ખન્ધો નામ. એસ નયો સબ્બત્થ. એત્થ ચ પુરિમેહિ ચતૂહિ પદેહિ લોકિયલોકુત્તરસીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિયો કથિતા. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં હોતિ, તં લોકિયમેવ.

ઇસ્સત્તન્તિ ઉસુસિપ્પં. બલવીરિયન્તિ એત્થ બલં નામ વાયોધાતુ, વીરિયં કાયિકચેતસિકવીરિયમેવ. ભરેતિ ભરેય્ય. નાસૂરં જાતિપચ્ચયાતિ, ‘‘અયં જાતિસમ્પન્નો’’તિ એવં જાતિકારણા અસૂરં ન ભરેય્ય.

ખન્તિસોરચ્ચન્તિ એત્થ ખન્તીતિ અધિવાસનખન્તિ, સોરચ્ચન્તિ અરહત્તં. ધમ્માતિ એતે દ્વે ધમ્મા. અસ્સમેતિ આવસથે. વિવનેતિ અરઞ્ઞટ્ઠાને, નિરુદકે અરઞ્ઞે ચતુરસ્સપોક્ખરણિઆદીનિ કારયેતિ અત્થો. દુગ્ગેતિ વિસમટ્ઠાને. સઙ્કમનાનીતિ પણ્ણાસહત્થસટ્ઠિહત્થાનિ સમોકિણ્ણપરિસુદ્ધવાલિકાનિ સઙ્કમનાનિ કરેય્ય.

ઇદાનિ એતેસુ અરઞ્ઞસેનાસનેસુ વસન્તાનં ભિક્ખૂનં ભિક્ખાચારવત્તં આચિક્ખન્તો અન્નં પાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સેનાસનાનીતિ મઞ્ચપીઠાદીનિ. વિપ્પસન્નેનાતિ ખીણાસવસ્સ દેન્તોપિ સકઙ્ખેન કિલેસમલિનેન ચિત્તેન અદત્વા વિપ્પસન્નેનેવ ચિત્તેન દદેય્ય. થનયન્તિ ગજ્જન્તો. સતક્કકૂતિ સતસિખરો, અનેકકૂટોતિ અત્થો. અભિસઙ્ખચ્ચાતિ અભિસઙ્ખરિત્વા સમોધાનેત્વા રાસિં કત્વા.

આમોદમાનોતિ તુટ્ઠમાનસો હુત્વા. પકિરેતીતિ દાનગ્ગે વિચિરતિ, પકિરન્તો વિય વા દાનં દેતિ. પુઞ્ઞધારાતિ અનેકદાનચેતનામયા પુઞ્ઞધારા. દાતારં અભિવસ્સતીતિ યથા આકાસે સમુટ્ઠિતમેઘતો નિક્ખન્તા ઉદકધારા પથવિં સિનેહયન્તી તેમેન્તી કિલેદયન્તી અભિવસ્સતિ, એવમેવ અયમ્પિ દાયકસ્સ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્ના પુઞ્ઞધારા તમેવ દાતારં અન્તો સિનેહેતિ પૂરેતિ અભિસન્દેતિ. તેન વુત્તં ‘‘દાતારં અભિવસ્સતી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પબ્બતૂપમસુત્તવણ્ણના

૧૩૬. પઞ્ચમે મુદ્ધાવસિત્તાનન્તિ ખત્તિયાભિસેકેન મુદ્ધનિ અવસિત્તાનં કતાભિસેકાનં. કામગેધપરિયુટ્ઠિતાનન્તિ કામેસુ ગેધેન પરિયુટ્ઠિતાનં અભિભૂતાનં. જનપદત્થાવરિયપ્પત્તાનન્તિ જનપદે થિરભાવપ્પત્તાનં. રાજકરણીયાનીતિ રાજકમ્માનિ રાજૂહિ કત્તબ્બકિચ્ચાનિ. તેસુ ખ્વાહન્તિ તેસુ અહં. ઉસુક્કમાપન્નોતિ બ્યાપારં આપન્નો. એસ કિર રાજા દિવસસ્સ તિક્ખત્તું ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, અન્તરાગમનાનિ બહૂનિપિ હોન્તિ. તસ્સ નિબદ્ધં ગચ્છતો બલકાયો મહાપિ હોતિ અપ્પોપિ. અથેકદિવસં પઞ્ચસતા ચોરા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અયં રાજા અવેલાય અપ્પેન બલેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, અન્તરામગ્ગે નં ગહેત્વા રજ્જં ગણ્હિસ્સામા’’તિ. તે અન્ધવને નિલીયિંસુ. રાજાનો ચ નામ મહાપુઞ્ઞા હોન્તિ. અથ તેસંયેવ અબ્ભન્તરતો એકો પુરિસો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા મહન્તં બલકાયં આદાય અન્ધવનં પરિવારેત્વા તે સબ્બે ગહેત્વા અન્ધવનતો યાવ નગરદ્વારા મગ્ગસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ યથા અઞ્ઞમઞ્ઞં ચક્ખુના ચક્ખું ઉપનિબન્ધિત્વા ઓલોકેન્તિ, એવં આસન્નાનિ સૂલાનિ રોપાપેત્વા સૂલેસુ ઉત્તાસેસિ. ઇદં સન્ધાય એવમાહ.

અથ સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં વક્ખામિ, ‘મહારાજ, માદિસે નામ સમ્માસમ્બુદ્ધે ધુરવિહારે વસન્તે તયા એવરૂપં દારુણં કમ્મં કતં, અયુત્તં તે કત’ન્તિ, અથાયં રાજા મઙ્કુ હુત્વા સન્થમ્ભિતું ન સક્કુણેય્ય, પરિયાયેન ધમ્મં કથેન્તસ્સેવ મે સલ્લક્ખેસ્સતી’’તિ ધમ્મદેસનં આરભન્તો તં કિં મઞ્ઞસીતિઆદિમાહ. તત્થ સદ્ધાયિકોતિ સદ્ધાતબ્બો, યસ્સ ત્વં વચનં સદ્દહસીતિ અત્થો. પચ્ચયિકોતિ તસ્સેવ વેવચનં, યસ્સ વચનં પત્તિયાયસીતિ અત્થો. અબ્ભસમન્તિ આકાસસમં. નિપ્પોથેન્તો આગચ્છતીતિ પથવિતલતો યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા સબ્બે સત્તે સણ્હકરણીયં તિણચુણ્ણં વિય કરોન્તો પિસન્તો આગચ્છતિ.

અઞ્ઞત્ર ધમ્મચરિયાયાતિ ઠપેત્વા ધમ્મચરિયં અઞ્ઞં કાતબ્બં નત્થિ, દસકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતા ધમ્મચરિયાવ કત્તબ્બા, ભન્તેતિ – સમચરિયાદીનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. આરોચેમીતિ આચિક્ખામિ. પટિવેદયામીતિ જાનાપેમિ. અધિવત્તતીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. હત્થિયુદ્ધાનીતિ નાળાગિરિસદિસે હેમકપ્પને નાગે અભિરુય્હ યુજ્ઝિતબ્બયુદ્ધાનિ. ગતીતિ નિપ્ફત્તિ. વિસયોતિ ઓકાસો, સમત્થભાવો વા. ન હિ સક્કા તેહિ જરામરણં પટિબાહિતું. મન્તિનો મહામત્તાતિ મન્તસમ્પન્ના મહોસધવિધુરપણ્ડિતાદિસદિસા મહાઅમચ્ચા. ભૂમિગતન્તિ મહાલોહકુમ્ભિયો પૂરેત્વા ભૂમિયં ઠપિતં. વેહાસટ્ઠન્તિ ચમ્મપસિબ્બકે પૂરેત્વા તુલાસઙ્ઘાટાદીસુ લગ્ગેત્વા ચેવ નિય્યુહાદીસુ ચ પૂરેત્વા ઠપિતં. ઉપલાપેતુન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિતું. યથા દ્વે જના એકેન મગ્ગેન ન ગચ્છન્તિ એવં કાતું.

નભં આહચ્ચાતિ આકાસં પૂરેત્વા. એવં જરા ચ મચ્ચુ ચાતિ ઇધ દ્વેયેવ પબ્બતા ગહિતા, રાજોવાદે પન ‘‘જરા આગચ્છતિ સબ્બયોબ્બનં વિલુમ્પમાના’’તિ એવં જરા મરણં બ્યાધિ વિપત્તીતિ ચત્તારોપેતે આગતાવ. તસ્માતિ યસ્મા હત્થિયુદ્ધાદીહિ જરામરણં જિનિતું ન સક્કા, તસ્મા. સદ્ધં નિવેસયેતિ સદ્ધં નિવેસેય્ય, પતિટ્ઠાપેય્યાતિ. પઞ્ચમં.

તતિયો વગ્ગો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

કોસલસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.