૮. કલ્યાણમિત્તસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. અટ્ઠમે સો ચ ખો કલ્યાણમિત્તસ્સાતિ સો ચાયં ધમ્મો કલ્યાણમિત્તસ્સેવ સ્વાક્ખાતો નામ હોતિ, ન પાપમિત્તસ્સાતિ. કિઞ્ચાપિ હિ ધમ્મો સબ્બેસમ્પિ સ્વાક્ખાતોવ, કલ્યાણમિત્તસ્સ પન સુસ્સૂસન્તસ્સ સદ્દહન્તસ્સ અત્થં પૂરેતિ ભેસજ્જં વિય વળઞ્જન્તસ્સ ન ઇતરસ્સાતિ. તેનેતં વુત્તં. ધમ્મોતિ ચેત્થ દેસનાધમ્મો વેદિતબ્બો.

ઉપડ્ઢમિદન્તિ થેરો કિર રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સમણધમ્મો નામ ઓવાદકે અનુસાસકે કલ્યાણમિત્તે સતિ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠિતસ્સ સમ્પજ્જતિ, ઉપડ્ઢં કલ્યાણમિત્તતો હોતિ, ઉપડ્ઢં પચ્ચત્તપુરિસકારતો’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહં પદેસઞાણે ઠિતો નિપ્પદેસં ચિન્તેતું ન સક્કોમિ, સત્થારં પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સામી’’તિ. તસ્મા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ. બ્રહ્મચરિયસ્સાતિ અરિયમગ્ગસ્સ. યદિદં કલ્યાણમિત્તતાતિ યા એસા કલ્યાણમિત્તતા નામ, સા ઉપડ્ઢં, તતો ઉપડ્ઢં આગચ્છતીતિ અત્થો. ઇતિ થેરેન ‘‘ઉપડ્ઢુપડ્ઢા સમ્માદિટ્ઠિઆદયો કલ્યાણમિત્તતો આગચ્છન્તિ, ઉપડ્ઢુપડ્ઢા પચ્ચત્તપુરિસકારતો’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ અયં મનોરથો, યથા પન બહૂહિ સિલાથમ્ભે ઉસ્સાપિતે, ‘‘એત્તકં ઠાનં અસુકેન ઉસ્સાપિતં, એત્તકં અસુકેના’’તિ વિનિબ્ભોગો નત્થિ, યથા ચ માતાપિતરો નિસ્સાય ઉપ્પન્નેસુ પુત્તેસુ ‘‘એત્તકં માતિતો નિબ્બત્તં, એત્તકં પિતિતો’’તિ વિનિબ્ભોગો નત્થિ, એવં ઇધાપિ અવિનિબ્ભોગધમ્મો હેસ, ‘‘એત્તકં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં કલ્યાણમિત્તતો નિબ્બત્તં, એત્તકં પચ્ચત્તપુરિસકારતો’’તિ ન સક્કા લદ્ધું, કલ્યાણમિત્તતાય પન ઉપડ્ઢગુણો લબ્ભતીતિ થેરસ્સ અજ્ઝાસયેન ઉપડ્ઢં નામ જાતં, સકલગુણો પટિલબ્ભતીતિ ભગવતો અજ્ઝાસયેન સકલં નામ જાતં. કલ્યાણમિત્તતાતિ ચેતં પુબ્બભાગપટિલાભઙ્ગં નામાતિ ગહિતં. અત્થતો કલ્યાણમિત્તં નિસ્સાય લદ્ધા સીલસમાધિવિપસ્સનાવસેન ચત્તારો ખન્ધા. સઙ્ખારક્ખન્ધોતિપિ વદન્તિયેવ.

મા હેવં, આનન્દાતિ, આનન્દ, મા એવં અભણિ, બહુસ્સુતો ત્વં સેખપટિસમ્ભિદપ્પત્તો અટ્ઠ વરે ગહેત્વા મં ઉપટ્ઠહસિ, ચતૂહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સમન્નાગતો, તાદિસસ્સ એવં કથેતું ન વટ્ટતિ. સકલમેવ હિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં, યદિદં કલ્યાણમિત્તતાતિ ઇદં ભગવા – ‘‘ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા સબ્બં કલ્યાણમિત્તમૂલકમેવ હોતી’’તિ સન્ધાયાહ. ઇદાનિ વચીભેદેનેવ કારણં દસ્સેન્તો કલ્યાણમિત્તસ્સેતન્તિઆદિમાહ. તત્થ પાટિકઙ્ખન્તિ પાટિકઙ્ખિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બં, અવસ્સંભાવીતિ અત્થો.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતીતિઆદીસુ અટ્ઠન્નં આદિપદાનંયેવ તાવ અયં સઙ્ખેપવણ્ણના – સમ્મા દસ્સનલક્ખણા સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા અભિનિરોપનલક્ખણો સમ્માસઙ્કપ્પો. સમ્મા પરિગ્ગહણલક્ખણા સમ્માવાચા. સમ્મા સમુટ્ઠાપનલક્ખણો સમ્માકમ્મન્તો. સમ્મા વોદાપનલક્ખણા સમ્માઆજીવો. સમ્મા પગ્ગહલક્ખણો સમ્માવાયામો. સમ્મા ઉપટ્ઠાનલક્ખણા સમ્માસતિ. સમ્મા સમાધાનલક્ખણો સમ્માસમાધિ.

તેસુ એકેકસ્સ તીણિ કિચ્ચાનિ હોન્તિ. સેય્યાથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ તાવ અઞ્ઞેહિપિ અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ સદ્ધિં મિચ્છાદિટ્ઠિં પજહતિ, નિરોધં આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ પસ્સતિ તપ્પટિચ્છાદકમોહવિધમનવસેન અસમ્મોહતો. સમ્માસઙ્કપ્પાદયોપિ તથેવ મિચ્છાસઙ્કપ્પાદીનિ ચ પજહન્તિ, નિરોધઞ્ચ આરમ્મણં કરોન્તિ. વિસેસતો પનેત્થ સમ્માદિટ્ઠિ સહજાતધમ્મે સમ્મા દસ્સેતિ. સમ્માસઙ્કપ્પો સહજાતધમ્મે અભિનિરોપેતિ, સમ્માવાચા સમ્મા પરિગ્ગણ્હાતિ, સમ્માકમ્મન્તો સમ્મા સમુટ્ઠાપેતિ, સમ્માઆજીવો સમ્મા વોદાપેતિ, સમ્માવાયામો સમ્મા પગ્ગણ્હાતિ, સમ્માસતિ સમ્મા ઉપટ્ઠાપેતિ, સમ્માસમાધિ સમ્મા દહતિ.

અપિચેસા સમ્માદિટ્ઠિ નામ પુબ્બભાગે નાનાખણા નાનારમ્મણા હોતિ, મગ્ગકાલે એકક્ખણા એકારમ્મણા. કિચ્ચતો પન સમ્માદિટ્ઠિ દુક્ખે ઞાણન્તિઆદીનિ ચત્તારિ નામાનિ લભતિ. સમ્માસઙ્કપ્પાદયોપિ પુબ્બભાગે નાનાખણા નાનારમ્મણા હોન્તિ, મગ્ગકાલે એકક્ખણા એકારમ્મણા. તેસુ સમ્માસઙ્કપ્પો કિચ્ચતો નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પોતિઆદીનિ તીણિ નામાનિ લભતિ. સમ્માવાચાદયો તયો વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાયોપિ, મગ્ગક્ખણે પન વિરતિયોવ. સમ્માવાયામો સમ્માસતીતિ ઇદમ્પિ દ્વયં કિચ્ચતો સમ્મપ્પધાનસતિપટ્ઠાનવસેન ચત્તારિ નામાનિ લભતિ. સમ્માસમાધિ પન પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ સમ્માસમાધિયેવ.

એવં તાવ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તાનં અટ્ઠન્નં આદિપદાનંયેવ અત્થવણ્ણનં ઞત્વા ઇદાનિ ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીસુ એવં ઞાતબ્બો. ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ, અત્તનો ચિત્તસન્તાને પુનપ્પુનં જનેતિ, અભિનિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. વિવેકનિસ્સિતન્તિ વિવેકં નિસ્સિતં, વિવેકે વા નિસ્સિતન્તિ વિવેકનિસ્સિતં. વિવેકોતિ વિવિત્તતા. વિવિત્તતા ચાયં તદઙ્ગવિવેકો, વિક્ખમ્ભન-સમુચ્છેદ-પટિપ્પસ્સદ્ધિ-નિસ્સરણવિવેકોતિ પઞ્ચવિધો. એવમેતસ્મિં પઞ્ચવિધે વિવેકે. વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. તથા હિ અયં અરિયમગ્ગભાવનાનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગકાલે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતાદીસુ. વિવેકત્થા એવ હિ વિરાગાદયો.

કેવલઞ્ચેત્થ વોસ્સગ્ગો દુવિધો પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચાતિ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે ચ તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે પન આરમ્મણકરણેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં, તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થવણ્ણનાનયે વટ્ટતિ. તથા હિ અયં સમ્માદિટ્ઠિ યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે ચ પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ.

વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન વોસ્સગ્ગત્થં પરિણમન્તં પરિણતઞ્ચ, પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચાતિ ઇદં વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ અરિયમગ્ગભાવનાનુયુત્તો ભિક્ખુ યથા સમ્માદિટ્ઠિ કિલેસપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થં નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કા હોતિ, તથા નં ભાવેતીતિ. એસ નયો સેસમગ્ગઙ્ગેસુ.

આગમ્માતિ આરબ્ભ સન્ધાય પટિચ્ચ. જાતિધમ્માતિ જાતિસભાવા જાતિપકતિકા. તસ્માતિ યસ્મા સકલો અરિયમગ્ગોપિ કલ્યાણમિત્તં નિસ્સાય લબ્ભતિ, તસ્મા. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. અપ્પમાદં પસંસન્તીતિ અપ્પમાદં વણ્ણયન્તિ, તસ્મા અપ્પમાદો કાતબ્બો. અત્થાભિસમયાતિ અત્થપટિલાભા. અટ્ઠમં.