૧. પઠમવગ્ગો

૧. પઠમકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૮૨. દેવપુત્તસંયુત્તસ્સ પઠમે દેવપુત્તોતિ દેવાનઞ્હિ અઙ્કે નિબ્બત્તા પુરિસા દેવપુત્તા નામ, ઇત્થિયો દેવધીતરો નામ હોન્તિ. નામવસેન અપાકટાવ ‘‘અઞ્ઞતરા દેવતા’’તિ વુચ્ચતિ, પાકટો ‘‘ઇત્થન્નામો દેવપુત્તો’’તિ. તસ્મા હેટ્ઠા ‘‘અઞ્ઞતરા દેવતા’’તિ વત્વા ઇધ ‘‘દેવપુત્તો’’તિ વુત્તં. અનુસાસન્તિ અનુસિટ્ઠિં. અયં કિર દેવપુત્તો ભગવતા સમ્બોધિતો સત્તમે વસ્સે યમકપાટિહારિયં કત્વા તિદસપુરે વસ્સં ઉપગમ્મ અભિધમ્મં દેસેન્તેન ઝાનવિભઙ્ગે – ‘‘ભિક્ખૂતિ સમઞ્ઞાય ભિક્ખુ, પટિઞ્ઞાય ભિક્ખૂ’’તિ (વિભ. ૫૧૦). એવં ભિક્ખુનિદ્દેસં કથિયમાનં અસ્સોસિ. ‘‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ, એવં મનસિકરોથ, મા એવં મનસાકત્થ. ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’’તિ (પારા. ૧૯). એવરૂપં પન ભિક્ખુઓવાદં ભિક્ખુઅનુસાસનં ન અસ્સોસિ. સો તં સન્ધાય – ‘‘ભિક્ખું ભગવા પકાસેસિ, નો ચ ભિક્ખુનો અનુસાસ’’ન્તિ આહ.

તેન હીતિ યસ્મા મયા ભિક્ખુનો અનુસિટ્ઠિ ન પકાસિતાતિ વદસિ, તસ્મા. તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાતૂતિ તુય્હેવેસા અનુસિટ્ઠિપકાસના ઉપટ્ઠાતૂતિ. યો હિ પઞ્હં કથેતુકામો હોતિ, ન ચ સક્કોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા કથેતું. યો વા ન કથેતુકામો હોતિ, સક્કોતિ પન કથેતું. યો વા નેવ કથેતુકામો હોતિ, કથેતું ન ચ સક્કોતિ. સબ્બેસમ્પિ તેસં ભગવા પઞ્હં ભારં ન કરોતિ. અયં પન દેવપુત્તો કથેતુકામો ચેવ, સક્કોતિ ચ કથેતું. તસ્મા તસ્સેવ ભારં કરોન્તો ભગવા એવમાહ. સોપિ પઞ્હં કથેસિ.

તત્થ સુભાસિતસ્સ સિક્ખેથાતિ સુભાસિતં સિક્ખેય્ય, ચતુસચ્ચનિસ્સિતં દસકથાવત્થુનિસ્સિતં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયનિસ્સિતં ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતમેવ સિક્ખેય્ય. સમણૂપાસનસ્સ ચાતિ સમણેહિ ઉપાસિતબ્બં સમણૂપાસનં નામ અટ્ઠતિંસભેદં કમ્મટ્ઠાનં, તમ્પિ સિક્ખેય્ય ભાવેય્યાતિ અત્થો. બહુસ્સુતાનં વા ભિક્ખૂનં ઉપાસનમ્પિ સમણૂપાસનં. તમ્પિ ‘કિં, ભન્તે, કુસલ’’ન્તિઆદિના પઞ્હપુચ્છનેન પઞ્ઞાવુદ્ધત્થં સિક્ખેય્ય. ચિત્તવૂપસમસ્સ ચાતિ અટ્ઠસમાપત્તિવસેન ચિત્તવૂપસમં સિક્ખેય્ય. ઇતિ દેવપુત્તેન તિસ્સો સિક્ખા કથિતા હોન્તિ. પુરિમપદેન હિ અધિસીલસિક્ખા કથિતા, દુતિયપદેન અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, ચિત્તવૂપસમેન અધિચિત્તસિક્ખાતિ એવં ઇમાય ગાથાય સકલમ્પિ સાસનં પકાસિતમેવ હોતિ. પઠમં.

૨. દુતિયકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૮૩. દુતિયે ઝાયીતિ દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયી. વિમુત્તચિત્તોતિ કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા વિમુત્તચિત્તો. હદયસ્સાનુપત્તિન્તિ અરહત્તં. લોકસ્સાતિ સઙ્ખારલોકસ્સ. અનિસ્સિતોતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ અનિસ્સિતો, તણ્હાદિટ્ઠિયો વા અનિસ્સિતો. તદાનિસંસોતિ અરહત્તાનિસંસો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અરહત્તાનિસંસો ભિક્ખુ અરહત્તં પત્થેન્તો ઝાયી ભવેય્ય, સુવિમુત્તચિત્તો ભવેય્ય, લોકસ્સ ઉદયબ્બયં ઞત્વા અનિસ્સિતો ભવેય્ય. તન્તિધમ્મો પન ઇમસ્મિં સાસને પુબ્બભાગોતિ. દુતિયં.

૩-૪. માઘસુત્તાદિવણ્ણના

૮૪. તતિયે માઘોતિ સક્કસ્સેતં નામં. સ્વેવ વત્તેન અઞ્ઞે અભિભવિત્વા દેવિસ્સરિયં પત્તોતિ વત્રભૂ, વત્રનામકં વા અસુરં અભિભવતીતિ વત્રભૂ. તતિયં.

૮૫. ચતુત્થં વુત્તત્થમેવ. ચતુત્થં.

૫. દામલિસુત્તવણ્ણના

૮૬. પઞ્ચમે ન તેનાસીસતે ભવન્તિ તેન કારણેન યં કિઞ્ચિ ભવં ન પત્થેતિ. આયતપગ્ગહો નામેસ દેવપુત્તો, ખીણાસવસ્સ કિચ્ચવોસાનં નત્થિ. ખીણાસવેન હિ આદિતો અરહત્તપ્પત્તિયા વીરિયં કતં, અપરભાગે મયા અરહત્તં પત્તન્તિ મા તુણ્હી ભવતુ, તથેવ વીરિયં દળ્હં કરોતુ પરક્કમતૂતિ ચિન્તેત્વા એવમાહ.

અથ ભગવા ‘‘અયં દેવપુત્તો ખીણાસવસ્સ કિચ્ચવોસાનં અકથેન્તો મમ સાસનં અનિય્યાનિકં કથેતિ, કિચ્ચવોસાનમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નત્થિ કિચ્ચન્તિઆદિમાહ. તીસુ કિર પિટકેસુ અયં ગાથા અસંકિણ્ણા. ભગવતા હિ અઞ્ઞત્થ વીરિયસ્સ દોસો નામ દસ્સિતો નત્થિ. ઇધ પન ઇમં દેવપુત્તં પટિબાહિત્વા ‘‘ખીણાસવેન પુબ્બભાગે આસવક્ખયત્થાય અરઞ્ઞે વસન્તેન કમ્મટ્ઠાનં આદાય વીરિયં કતં, અપરભાગે સચે ઇચ્છતિ, કરોતુ, નો ચે ઇચ્છતિ, યથાસુખં વિહરતૂ’’તિ ખીણાસવસ્સ કિચ્ચવોસાનદસ્સનત્થં એવમાહ. તત્થ ગાધન્તિ પતિટ્ઠં. પઞ્ચમં.

૬. કામદસુત્તવણ્ણના

૮૭. છટ્ઠે દુક્કરન્તિ અયં કિર દેવપુત્તો પુબ્બયોગાવચરો બહલકિલેસતાય સપ્પયોગેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો સમણધમ્મં કત્વા પુબ્બૂપનિસ્સયમન્દતાય અરિયભૂમિં અપ્પત્વાવ કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો. સો ‘‘તથાગતસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા દુક્કરભાવં આરોચેસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા એવમાહ. તત્થ દુક્કરન્તિ દસપિ વસ્સાનિ…પે… સટ્ઠિપિ યદેતં એકન્તપરિસુદ્ધસ્સ સમણધમ્મસ્સ કરણં નામ, તં દુક્કરં. સેખાતિ સત્ત સેખા. સીલસમાહિતાતિ સીલેન સમાહિતા સમુપેતા. ઠિતત્તાતિ પતિટ્ઠિતસભાવા. એવં પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ ઉપરિપઞ્હસમુટ્ઠાપનત્થં અનગારિયુપેતસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ અનગારિયુપેતસ્સાતિ અનગારિયં નિગ્ગેહભાવં ઉપેતસ્સ. સત્તભૂમિકેપિ હિ પાસાદે વસન્તો ભિક્ખુ વુડ્ઢતરેન આગન્ત્વા ‘‘મય્હં ઇદં પાપુણાતી’’તિ વુત્તે પત્તચીવરં આદાય નિક્ખમતેવ. તસ્મા ‘‘અનગારિયુપેતો’’તિ વુચ્ચતિ. તુટ્ઠીતિ ચતુપચ્ચયસન્તોસો. ભાવનાયાતિ ચિત્તવૂપસમભાવનાય.

તે છેત્વા મચ્ચુનો જાલન્તિ યે રત્તિન્દિવં ઇન્દ્રિયૂપસમે રતા, તે દુસ્સમાદહં ચિત્તં સમાદહન્તિ. યે ચ સમાહિતચિત્તા, તે ચતુપચ્ચયસન્તોસં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સન્તુટ્ઠા, તે સીલં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સીલે પતિટ્ઠિતા સત્ત સેખા, તે અરિયા મચ્ચુનો જાલસઙ્ખાતં કિલેસજાલં છિન્દિત્વા ગચ્છન્તિ. દુગ્ગમોતિ ‘‘સચ્ચમેતં, ભન્તે, યે ઇન્દ્રિયૂપસમે રતા, તે દુસ્સમાદહં સમાદહન્તિ…પે… યે સીલે પતિટ્ઠિતા, તે મચ્ચુનો જાલં છિન્દિત્વા ગચ્છન્તિ’’. કિં ન ગચ્છિસ્સન્તિ? અયં પન દુગ્ગમો ભગવા વિસમો મગ્ગોતિ આહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અરિયમગ્ગો નેવ દુગ્ગમો ન વિસમો, પુબ્બભાગપટિપદાય પનસ્સ બહૂ પરિસ્સયા હોન્તિ. તસ્મા એવં વુત્તો. અવંસિરાતિ ઞાણસિરેન અધોસિરા હુત્વા પપતન્તિ. અરિયમગ્ગં આરોહિતું અસમત્થતાયેવ ચ તે અનરિયમગ્ગે પપતન્તીતિ ચ વુચ્ચન્તિ. અરિયાનં સમો મગ્ગોતિ સ્વેવ મગ્ગો અરિયાનં સમો હોતિ. વિસમે સમાતિ વિસમેપિ સત્તકાયે સમાયેવ. છટ્ઠં.

૭. પઞ્ચાલચણ્ડસુત્તવણ્ણના

૮૮. સત્તમે સમ્બાધેતિ નીવરણસમ્બાધં કામગુણસમ્બાધન્તિ દ્વે સમ્બાધા. તેસુ ઇધ નીવરણસમ્બાધં અધિપ્પેતં. ઓકાસન્તિ ઝાનસ્સેતં નામં. પટિલીનનિસભોતિ પટિલીનસેટ્ઠો. પટિલીનો નામ પહીનમાનો વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિલીનો હોતિ. ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસ્મિમાનો પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૮; મહાનિ. ૮૭). પચ્ચલત્થંસૂતિ પટિલભિંસુ. સમ્મા તેતિ યે નિબ્બાનપત્તિયા સતિં પટિલભિંસુ, તે લોકુત્તરસમાધિનાપિ સુસમાહિતાતિ મિસ્સકજ્ઝાનં કથિતં. સત્તમં.

૮. તાયનસુત્તવણ્ણના

૮૯. અટ્ઠમે પુરાણતિત્થકરોતિ પુબ્બે તિત્થકરો. એત્થ ચ તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો, તિત્થકરો નામ તાસં ઉપ્પાદકો સત્થા. સેય્યથિદં નન્દો, વચ્છો, કિસો, સંકિચ્ચો. પુરાણાદયો પન તિત્થિયા નામ. અયં પન દિટ્ઠિં ઉપ્પાદેત્વા કથં સગ્ગે નિબ્બત્તોતિ? કમ્મવાદિતાય. એસ કિર ઉપોસથભત્તાદીનિ અદાસિ, અનાથાનં વત્તં પટ્ઠપેસિ, પતિસ્સયે અકાસિ, પોક્ખરણિયો ખણાપેસિ, અઞ્ઞમ્પિ બહું કલ્યાણં અકાસિ. સો તસ્સ નિસ્સન્દેન સગ્ગે નિબ્બત્તો, સાસનસ્સ પન નિય્યાનિકભાવં જાનાતિ. સો તથાગતસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સાસનાનુચ્છવિકા વીરિયપ્પટિસંયુત્તા ગાથા વક્ખામીતિ આગન્ત્વા છિન્દ સોતન્તિઆદિમાહ.

તત્થ છિન્દાતિ અનિયમિતઆણત્તિ. સોતન્તિ તણ્હાસોતં. પરક્કમ્માતિ પરક્કમિત્વા વીરિયં કત્વા. કામેતિ કિલેસકામેપિ વત્થુકામેપિ. પનુદાતિ નીહર. એકત્તન્તિ ઝાનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કામે અજહિત્વા મુનિ ઝાનં ન ઉપપજ્જતિ, ન પટિલભતીતિ અત્થો. કયિરા ચે કયિરાથેનન્તિ યદિ વીરિયં કરેય્ય, કરેય્યાથ, તં વીરિયં ન ઓસક્કેય્ય. દળ્હમેનં પરક્કમેતિ દળ્હં એનં કરેય્ય. સિથિલો હિ પરિબ્બાજોતિ સિથિલગહિતા પબ્બજ્જા. ભિય્યો આકિરતે રજન્તિ અતિરેકં ઉપરિ કિલેસરજં આકિરતિ. અકતં દુક્કટં સેય્યોતિ દુક્કટં અકતમેવ સેય્યો. યં કિઞ્ચીતિ ન કેવલં દુક્કટં કત્વા કતસામઞ્ઞમેવ, અઞ્ઞમ્પિ યં કિઞ્ચિ સિથિલં કતં એવરૂપમેવ હોતિ. સંકિલિટ્ઠન્તિ દુક્કરકારિકવતં. ઇમસ્મિં હિ સાસને પચ્ચયહેતુ સમાદિન્નધુતઙ્ગવતં સંકિલિટ્ઠમેવ. સઙ્કસ્સરન્તિ સઙ્કાય સરિતં, ‘‘ઇદમ્પિ ઇમિના કતં ભવિસ્સતિ, ઇદમ્પિ ઇમિના’’તિ એવં આસઙ્કિતપરિસઙ્કિતં. આદિબ્રહ્મચરિયિકાતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતા પુબ્બપધાનભૂતા. અટ્ઠમં.

૯. ચન્દિમસુત્તવણ્ણના

૯૦. નવમે ચન્દિમાતિ ચન્દવિમાનવાસી દેવપુત્તો. સબ્બધીતિ સબ્બેસુ ખન્ધઆયતનાદીસુ. લોકાનુકમ્પકાતિ તુય્હમ્પિ એતસ્સપિ તાદિસા એવ. સન્તરમાનોવાતિ તુરિતો વિય. પમુઞ્ચસીતિ અતીતત્થે વત્તમાનવચનં. નવમં.

૧૦. સૂરિયસુત્તવણ્ણના

૯૧. દસમે સૂરિયોતિ સૂરિયવિમાનવાસી દેવપુત્તો. અન્ધકારેતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણેન અન્ધભાવકરણે. વિરોચતીતિ વેરોચનો. મણ્ડલીતિ મણ્ડલસણ્ઠાનો. મા, રાહુ, ગિલી ચરમન્તલિક્ખેતિ અન્તલિક્ખે ચરં સૂરિયં, રાહુ, મા ગિલીતિ વદતિ. કિં પનેસ તં ગિલતીતિ? આમ, ગિલતિ. રાહુસ્સ હિ અત્તભાવો મહા, ઉચ્ચત્તનેન અટ્ઠયોજનસતાધિકાનિ ચત્તારિ યોજનસહસ્સાનિ, બાહન્તરમસ્સ દ્વાદસયોજનસતાનિ, બહલત્તેન છ યોજનસતાનિ, સીસં નવ યોજનસતં, નલાટં તિયોજનસતં, ભમુકન્તરં પણ્ણાસયોજનં, મુખં દ્વિયોજનસતં, ઘાનં તિયોજનસતં, મુખાધાનં તિયોજનસતગમ્ભીરં હત્થતલપાદતલાનિ પુથુલતો દ્વિયોજનસતાનિ. અઙ્ગુલિપબ્બાનિ પણ્ણાસ યોજનાનિ. સો ચન્દિમસૂરિયે વિરોચમાને દિસ્વા ઇસ્સાપકતો તેસં ગમનવીથિં ઓતરિત્વા મુખં વિવરિત્વા તિટ્ઠતિ. ચન્દવિમાનં સૂરિયવિમાનં વા તિયોજનસતિકે મહાનરકે પક્ખિત્તં વિય હોતિ. વિમાને અધિવત્થા દેવતા મરણભયતજ્જિતા એકપ્પહારેનેવ વિરવન્તિ. સો પન વિમાનં કદાચિ હત્થેન છાદેતિ, કદાચિ હનુકસ્સ હેટ્ઠા પક્ખિપતિ, કદાચિ જિવ્હાય પરિમજ્જતિ, કદાચિ અવગણ્ડકારકં ભુઞ્જન્તો વિય કપોલન્તરે ઠપેતિ. વેગં પન વારેતું ન સક્કોતિ. સચે વારેસ્સામીતિ ગણ્ડકં કત્વા તિટ્ઠેય્ય, મત્થકં તસ્સ ભિન્દિત્વા નિક્ખમેય્ય, આકડ્ઢિત્વા વા નં ઓનમેય્ય. તસ્મા વિમાનેન સહેવ ગચ્છતિ. પજં મમન્તિ ચન્દિમસૂરિયા કિર દ્વેપિ દેવપુત્તા મહાસમયસુત્તકથનદિવસે સોતાપત્તિફલં પત્તા. તેન ભગવા ‘‘પજં મમ’’ન્તિ આહ, પુત્તો મમ એસોતિ અત્થો. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.