૨. દેવપુત્તસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. પઠમકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૮૨. દેવપુત્તસંયુત્તસ્સ પઠમે દેવપુત્તોતિ દેવાનઞ્હિ અઙ્કે નિબ્બત્તા પુરિસા દેવપુત્તા નામ, ઇત્થિયો દેવધીતરો નામ હોન્તિ. નામવસેન અપાકટાવ ‘‘અઞ્ઞતરા દેવતા’’તિ વુચ્ચતિ, પાકટો ‘‘ઇત્થન્નામો દેવપુત્તો’’તિ. તસ્મા હેટ્ઠા ‘‘અઞ્ઞતરા દેવતા’’તિ વત્વા ઇધ ‘‘દેવપુત્તો’’તિ વુત્તં. અનુસાસન્તિ અનુસિટ્ઠિં. અયં કિર દેવપુત્તો ભગવતા સમ્બોધિતો સત્તમે વસ્સે યમકપાટિહારિયં કત્વા તિદસપુરે વસ્સં ઉપગમ્મ અભિધમ્મં દેસેન્તેન ઝાનવિભઙ્ગે – ‘‘ભિક્ખૂતિ સમઞ્ઞાય ભિક્ખુ, પટિઞ્ઞાય ભિક્ખૂ’’તિ (વિભ. ૫૧૦). એવં ભિક્ખુનિદ્દેસં કથિયમાનં અસ્સોસિ. ‘‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ, એવં મનસિકરોથ, મા એવં મનસાકત્થ. ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’’તિ (પારા. ૧૯). એવરૂપં પન ભિક્ખુઓવાદં ભિક્ખુઅનુસાસનં ન અસ્સોસિ. સો તં સન્ધાય – ‘‘ભિક્ખું ભગવા પકાસેસિ, નો ચ ભિક્ખુનો અનુસાસ’’ન્તિ આહ.

તેન હીતિ યસ્મા મયા ભિક્ખુનો અનુસિટ્ઠિ ન પકાસિતાતિ વદસિ, તસ્મા. તઞ્ઞેવેત્થ પટિભાતૂતિ તુય્હેવેસા અનુસિટ્ઠિપકાસના ઉપટ્ઠાતૂતિ. યો હિ પઞ્હં કથેતુકામો હોતિ, ન ચ સક્કોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા કથેતું. યો વા ન કથેતુકામો હોતિ, સક્કોતિ પન કથેતું. યો વા નેવ કથેતુકામો હોતિ, કથેતું ન ચ સક્કોતિ. સબ્બેસમ્પિ તેસં ભગવા પઞ્હં ભારં ન કરોતિ. અયં પન દેવપુત્તો કથેતુકામો ચેવ, સક્કોતિ ચ કથેતું. તસ્મા તસ્સેવ ભારં કરોન્તો ભગવા એવમાહ. સોપિ પઞ્હં કથેસિ.

તત્થ સુભાસિતસ્સ સિક્ખેથાતિ સુભાસિતં સિક્ખેય્ય, ચતુસચ્ચનિસ્સિતં દસકથાવત્થુનિસ્સિતં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયનિસ્સિતં ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતમેવ સિક્ખેય્ય. સમણૂપાસનસ્સ ચાતિ સમણેહિ ઉપાસિતબ્બં સમણૂપાસનં નામ અટ્ઠતિંસભેદં કમ્મટ્ઠાનં, તમ્પિ સિક્ખેય્ય ભાવેય્યાતિ અત્થો. બહુસ્સુતાનં વા ભિક્ખૂનં ઉપાસનમ્પિ સમણૂપાસનં. તમ્પિ ‘કિં, ભન્તે, કુસલ’’ન્તિઆદિના પઞ્હપુચ્છનેન પઞ્ઞાવુદ્ધત્થં સિક્ખેય્ય. ચિત્તવૂપસમસ્સ ચાતિ અટ્ઠસમાપત્તિવસેન ચિત્તવૂપસમં સિક્ખેય્ય. ઇતિ દેવપુત્તેન તિસ્સો સિક્ખા કથિતા હોન્તિ. પુરિમપદેન હિ અધિસીલસિક્ખા કથિતા, દુતિયપદેન અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, ચિત્તવૂપસમેન અધિચિત્તસિક્ખાતિ એવં ઇમાય ગાથાય સકલમ્પિ સાસનં પકાસિતમેવ હોતિ. પઠમં.

૨. દુતિયકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૮૩. દુતિયે ઝાયીતિ દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયી. વિમુત્તચિત્તોતિ કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા વિમુત્તચિત્તો. હદયસ્સાનુપત્તિન્તિ અરહત્તં. લોકસ્સાતિ સઙ્ખારલોકસ્સ. અનિસ્સિતોતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ અનિસ્સિતો, તણ્હાદિટ્ઠિયો વા અનિસ્સિતો. તદાનિસંસોતિ અરહત્તાનિસંસો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અરહત્તાનિસંસો ભિક્ખુ અરહત્તં પત્થેન્તો ઝાયી ભવેય્ય, સુવિમુત્તચિત્તો ભવેય્ય, લોકસ્સ ઉદયબ્બયં ઞત્વા અનિસ્સિતો ભવેય્ય. તન્તિધમ્મો પન ઇમસ્મિં સાસને પુબ્બભાગોતિ. દુતિયં.

૩-૪. માઘસુત્તાદિવણ્ણના

૮૪. તતિયે માઘોતિ સક્કસ્સેતં નામં. સ્વેવ વત્તેન અઞ્ઞે અભિભવિત્વા દેવિસ્સરિયં પત્તોતિ વત્રભૂ, વત્રનામકં વા અસુરં અભિભવતીતિ વત્રભૂ. તતિયં.

૮૫. ચતુત્થં વુત્તત્થમેવ. ચતુત્થં.

૫. દામલિસુત્તવણ્ણના

૮૬. પઞ્ચમે ન તેનાસીસતે ભવન્તિ તેન કારણેન યં કિઞ્ચિ ભવં ન પત્થેતિ. આયતપગ્ગહો નામેસ દેવપુત્તો, ખીણાસવસ્સ કિચ્ચવોસાનં નત્થિ. ખીણાસવેન હિ આદિતો અરહત્તપ્પત્તિયા વીરિયં કતં, અપરભાગે મયા અરહત્તં પત્તન્તિ મા તુણ્હી ભવતુ, તથેવ વીરિયં દળ્હં કરોતુ પરક્કમતૂતિ ચિન્તેત્વા એવમાહ.

અથ ભગવા ‘‘અયં દેવપુત્તો ખીણાસવસ્સ કિચ્ચવોસાનં અકથેન્તો મમ સાસનં અનિય્યાનિકં કથેતિ, કિચ્ચવોસાનમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નત્થિ કિચ્ચન્તિઆદિમાહ. તીસુ કિર પિટકેસુ અયં ગાથા અસંકિણ્ણા. ભગવતા હિ અઞ્ઞત્થ વીરિયસ્સ દોસો નામ દસ્સિતો નત્થિ. ઇધ પન ઇમં દેવપુત્તં પટિબાહિત્વા ‘‘ખીણાસવેન પુબ્બભાગે આસવક્ખયત્થાય અરઞ્ઞે વસન્તેન કમ્મટ્ઠાનં આદાય વીરિયં કતં, અપરભાગે સચે ઇચ્છતિ, કરોતુ, નો ચે ઇચ્છતિ, યથાસુખં વિહરતૂ’’તિ ખીણાસવસ્સ કિચ્ચવોસાનદસ્સનત્થં એવમાહ. તત્થ ગાધન્તિ પતિટ્ઠં. પઞ્ચમં.

૬. કામદસુત્તવણ્ણના

૮૭. છટ્ઠે દુક્કરન્તિ અયં કિર દેવપુત્તો પુબ્બયોગાવચરો બહલકિલેસતાય સપ્પયોગેન કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો સમણધમ્મં કત્વા પુબ્બૂપનિસ્સયમન્દતાય અરિયભૂમિં અપ્પત્વાવ કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો. સો ‘‘તથાગતસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા દુક્કરભાવં આરોચેસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા એવમાહ. તત્થ દુક્કરન્તિ દસપિ વસ્સાનિ…પે… સટ્ઠિપિ યદેતં એકન્તપરિસુદ્ધસ્સ સમણધમ્મસ્સ કરણં નામ, તં દુક્કરં. સેખાતિ સત્ત સેખા. સીલસમાહિતાતિ સીલેન સમાહિતા સમુપેતા. ઠિતત્તાતિ પતિટ્ઠિતસભાવા. એવં પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ ઉપરિપઞ્હસમુટ્ઠાપનત્થં અનગારિયુપેતસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ અનગારિયુપેતસ્સાતિ અનગારિયં નિગ્ગેહભાવં ઉપેતસ્સ. સત્તભૂમિકેપિ હિ પાસાદે વસન્તો ભિક્ખુ વુડ્ઢતરેન આગન્ત્વા ‘‘મય્હં ઇદં પાપુણાતી’’તિ વુત્તે પત્તચીવરં આદાય નિક્ખમતેવ. તસ્મા ‘‘અનગારિયુપેતો’’તિ વુચ્ચતિ. તુટ્ઠીતિ ચતુપચ્ચયસન્તોસો. ભાવનાયાતિ ચિત્તવૂપસમભાવનાય.

તે છેત્વા મચ્ચુનો જાલન્તિ યે રત્તિન્દિવં ઇન્દ્રિયૂપસમે રતા, તે દુસ્સમાદહં ચિત્તં સમાદહન્તિ. યે ચ સમાહિતચિત્તા, તે ચતુપચ્ચયસન્તોસં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સન્તુટ્ઠા, તે સીલં પૂરેન્તા ન કિલમન્તિ. યે સીલે પતિટ્ઠિતા સત્ત સેખા, તે અરિયા મચ્ચુનો જાલસઙ્ખાતં કિલેસજાલં છિન્દિત્વા ગચ્છન્તિ. દુગ્ગમોતિ ‘‘સચ્ચમેતં, ભન્તે, યે ઇન્દ્રિયૂપસમે રતા, તે દુસ્સમાદહં સમાદહન્તિ…પે… યે સીલે પતિટ્ઠિતા, તે મચ્ચુનો જાલં છિન્દિત્વા ગચ્છન્તિ’’. કિં ન ગચ્છિસ્સન્તિ? અયં પન દુગ્ગમો ભગવા વિસમો મગ્ગોતિ આહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અરિયમગ્ગો નેવ દુગ્ગમો ન વિસમો, પુબ્બભાગપટિપદાય પનસ્સ બહૂ પરિસ્સયા હોન્તિ. તસ્મા એવં વુત્તો. અવંસિરાતિ ઞાણસિરેન અધોસિરા હુત્વા પપતન્તિ. અરિયમગ્ગં આરોહિતું અસમત્થતાયેવ ચ તે અનરિયમગ્ગે પપતન્તીતિ ચ વુચ્ચન્તિ. અરિયાનં સમો મગ્ગોતિ સ્વેવ મગ્ગો અરિયાનં સમો હોતિ. વિસમે સમાતિ વિસમેપિ સત્તકાયે સમાયેવ. છટ્ઠં.

૭. પઞ્ચાલચણ્ડસુત્તવણ્ણના

૮૮. સત્તમે સમ્બાધેતિ નીવરણસમ્બાધં કામગુણસમ્બાધન્તિ દ્વે સમ્બાધા. તેસુ ઇધ નીવરણસમ્બાધં અધિપ્પેતં. ઓકાસન્તિ ઝાનસ્સેતં નામં. પટિલીનનિસભોતિ પટિલીનસેટ્ઠો. પટિલીનો નામ પહીનમાનો વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિલીનો હોતિ. ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસ્મિમાનો પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૮; મહાનિ. ૮૭). પચ્ચલત્થંસૂતિ પટિલભિંસુ. સમ્મા તેતિ યે નિબ્બાનપત્તિયા સતિં પટિલભિંસુ, તે લોકુત્તરસમાધિનાપિ સુસમાહિતાતિ મિસ્સકજ્ઝાનં કથિતં. સત્તમં.

૮. તાયનસુત્તવણ્ણના

૮૯. અટ્ઠમે પુરાણતિત્થકરોતિ પુબ્બે તિત્થકરો. એત્થ ચ તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો, તિત્થકરો નામ તાસં ઉપ્પાદકો સત્થા. સેય્યથિદં નન્દો, વચ્છો, કિસો, સંકિચ્ચો. પુરાણાદયો પન તિત્થિયા નામ. અયં પન દિટ્ઠિં ઉપ્પાદેત્વા કથં સગ્ગે નિબ્બત્તોતિ? કમ્મવાદિતાય. એસ કિર ઉપોસથભત્તાદીનિ અદાસિ, અનાથાનં વત્તં પટ્ઠપેસિ, પતિસ્સયે અકાસિ, પોક્ખરણિયો ખણાપેસિ, અઞ્ઞમ્પિ બહું કલ્યાણં અકાસિ. સો તસ્સ નિસ્સન્દેન સગ્ગે નિબ્બત્તો, સાસનસ્સ પન નિય્યાનિકભાવં જાનાતિ. સો તથાગતસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા સાસનાનુચ્છવિકા વીરિયપ્પટિસંયુત્તા ગાથા વક્ખામીતિ આગન્ત્વા છિન્દ સોતન્તિઆદિમાહ.

તત્થ છિન્દાતિ અનિયમિતઆણત્તિ. સોતન્તિ તણ્હાસોતં. પરક્કમ્માતિ પરક્કમિત્વા વીરિયં કત્વા. કામેતિ કિલેસકામેપિ વત્થુકામેપિ. પનુદાતિ નીહર. એકત્તન્તિ ઝાનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કામે અજહિત્વા મુનિ ઝાનં ન ઉપપજ્જતિ, ન પટિલભતીતિ અત્થો. કયિરા ચે કયિરાથેનન્તિ યદિ વીરિયં કરેય્ય, કરેય્યાથ, તં વીરિયં ન ઓસક્કેય્ય. દળ્હમેનં પરક્કમેતિ દળ્હં એનં કરેય્ય. સિથિલો હિ પરિબ્બાજોતિ સિથિલગહિતા પબ્બજ્જા. ભિય્યો આકિરતે રજન્તિ અતિરેકં ઉપરિ કિલેસરજં આકિરતિ. અકતં દુક્કટં સેય્યોતિ દુક્કટં અકતમેવ સેય્યો. યં કિઞ્ચીતિ ન કેવલં દુક્કટં કત્વા કતસામઞ્ઞમેવ, અઞ્ઞમ્પિ યં કિઞ્ચિ સિથિલં કતં એવરૂપમેવ હોતિ. સંકિલિટ્ઠન્તિ દુક્કરકારિકવતં. ઇમસ્મિં હિ સાસને પચ્ચયહેતુ સમાદિન્નધુતઙ્ગવતં સંકિલિટ્ઠમેવ. સઙ્કસ્સરન્તિ સઙ્કાય સરિતં, ‘‘ઇદમ્પિ ઇમિના કતં ભવિસ્સતિ, ઇદમ્પિ ઇમિના’’તિ એવં આસઙ્કિતપરિસઙ્કિતં. આદિબ્રહ્મચરિયિકાતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતા પુબ્બપધાનભૂતા. અટ્ઠમં.

૯. ચન્દિમસુત્તવણ્ણના

૯૦. નવમે ચન્દિમાતિ ચન્દવિમાનવાસી દેવપુત્તો. સબ્બધીતિ સબ્બેસુ ખન્ધઆયતનાદીસુ. લોકાનુકમ્પકાતિ તુય્હમ્પિ એતસ્સપિ તાદિસા એવ. સન્તરમાનોવાતિ તુરિતો વિય. પમુઞ્ચસીતિ અતીતત્થે વત્તમાનવચનં. નવમં.

૧૦. સૂરિયસુત્તવણ્ણના

૯૧. દસમે સૂરિયોતિ સૂરિયવિમાનવાસી દેવપુત્તો. અન્ધકારેતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણેન અન્ધભાવકરણે. વિરોચતીતિ વેરોચનો. મણ્ડલીતિ મણ્ડલસણ્ઠાનો. મા, રાહુ, ગિલી ચરમન્તલિક્ખેતિ અન્તલિક્ખે ચરં સૂરિયં, રાહુ, મા ગિલીતિ વદતિ. કિં પનેસ તં ગિલતીતિ? આમ, ગિલતિ. રાહુસ્સ હિ અત્તભાવો મહા, ઉચ્ચત્તનેન અટ્ઠયોજનસતાધિકાનિ ચત્તારિ યોજનસહસ્સાનિ, બાહન્તરમસ્સ દ્વાદસયોજનસતાનિ, બહલત્તેન છ યોજનસતાનિ, સીસં નવ યોજનસતં, નલાટં તિયોજનસતં, ભમુકન્તરં પણ્ણાસયોજનં, મુખં દ્વિયોજનસતં, ઘાનં તિયોજનસતં, મુખાધાનં તિયોજનસતગમ્ભીરં હત્થતલપાદતલાનિ પુથુલતો દ્વિયોજનસતાનિ. અઙ્ગુલિપબ્બાનિ પણ્ણાસ યોજનાનિ. સો ચન્દિમસૂરિયે વિરોચમાને દિસ્વા ઇસ્સાપકતો તેસં ગમનવીથિં ઓતરિત્વા મુખં વિવરિત્વા તિટ્ઠતિ. ચન્દવિમાનં સૂરિયવિમાનં વા તિયોજનસતિકે મહાનરકે પક્ખિત્તં વિય હોતિ. વિમાને અધિવત્થા દેવતા મરણભયતજ્જિતા એકપ્પહારેનેવ વિરવન્તિ. સો પન વિમાનં કદાચિ હત્થેન છાદેતિ, કદાચિ હનુકસ્સ હેટ્ઠા પક્ખિપતિ, કદાચિ જિવ્હાય પરિમજ્જતિ, કદાચિ અવગણ્ડકારકં ભુઞ્જન્તો વિય કપોલન્તરે ઠપેતિ. વેગં પન વારેતું ન સક્કોતિ. સચે વારેસ્સામીતિ ગણ્ડકં કત્વા તિટ્ઠેય્ય, મત્થકં તસ્સ ભિન્દિત્વા નિક્ખમેય્ય, આકડ્ઢિત્વા વા નં ઓનમેય્ય. તસ્મા વિમાનેન સહેવ ગચ્છતિ. પજં મમન્તિ ચન્દિમસૂરિયા કિર દ્વેપિ દેવપુત્તા મહાસમયસુત્તકથનદિવસે સોતાપત્તિફલં પત્તા. તેન ભગવા ‘‘પજં મમ’’ન્તિ આહ, પુત્તો મમ એસોતિ અત્થો. દસમં.

પઠમો વગ્ગો.

૨. અનાથપિણ્ડિકવગ્ગો

૧. ચન્દિમસસુત્તવણ્ણના

૯૨. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે કચ્છેવાતિ કચ્છે વિય. કચ્છેતિ પબ્બતકચ્છેપિ નદીકચ્છેપિ. એકોદિ નિપકાતિ એકગ્ગચિત્તા ચેવ પઞ્ઞાનેપક્કેન ચ સમન્નાગતા. સતાતિ સતિમન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે ઝાનાનિ લભિત્વા એકોદી નિપકા સતા વિહરન્તિ, તે અમકસે પબ્બતકચ્છે વા નદીકચ્છે વા મગા વિય સોત્થિં ગમિસ્સન્તીતિ. પારન્તિ નિબ્બાનં. અમ્બુજોતિ મચ્છો. રણઞ્જહાતિ કિલેસઞ્જહા. યેપિ ઝાનાનિ લભિત્વા અપ્પમત્તા કિલેસે જહન્તિ, તે સુત્તજાલં ભિન્દિત્વા મચ્છા વિય નિબ્બાનં ગમિસ્સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. પઠમં.

૨. વેણ્ડુસુત્તવણ્ણના

૯૩. દુતિયે વેણ્ડૂતિ તસ્સ દેવપુત્તસ્સ નામં. પયિરુપાસિયાતિ પરિરુપાસિત્વા. અનુસિક્ખરેતિ સિક્ખન્તિ. સિટ્ઠિપદેતિ અનુસિટ્ઠિપદે. કાલે તે અપ્પમજ્જન્તાતિ કાલે તે અપ્પમાદં કરોન્તા. દુતિયં.

૩. દીઘલટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૯૪. તતિયે દીઘલટ્ઠીતિ દેવલોકે સબ્બે સમપ્પમાણા તિગાવુતિકાવ હોન્તિ, મનુસ્સલોકે પનસ્સ દીઘત્તભાવતાય એવંનામં અહોસિ. સો પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તોપિ તથેવ પઞ્ઞાયિ. તતિયં.

૪. નન્દનસુત્તવણ્ણના

૯૫. ચતુત્થે ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. અનાવટન્તિ તથાગતસ્સ હિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પેસેન્તસ્સ રુક્ખો વા પબ્બતો વા આવરિતું સમત્થો નામ નત્થિ. તેનાહ ‘‘અનાવટ’’ન્તિ. ઇતિ તથાગતં થોમેત્વા દેવલોકે અભિસઙ્ખતપઞ્હં પુચ્છન્તો કથંવિધન્તિઆદિમાહ. તત્થ દુક્ખમતિચ્ચ ઇરિયતીતિ દુક્ખં અતિક્કમિત્વા વિહરતિ. સીલવાતિ લોકિયલોકુત્તરેન સીલેન સમન્નાગતો ખીણાસવો. પઞ્ઞાદયોપિ મિસ્સકાયેવ વેદિતબ્બા. પૂજયન્તીતિ ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજેન્તિ. ચતુત્થં.

૫-૬. ચન્દનસુત્તાદિવણ્ણના

૯૬. પઞ્ચમે અપ્પતિટ્ઠે અનાલમ્બેતિ હેટ્ઠા અપતિટ્ઠે ઉપરિ અનાલમ્બને. સુસમાહિતોતિ અપ્પનાયપિ ઉપચારેનપિ સુટ્ઠુ સમાહિતો. પહિતત્તોતિ પેસિતત્તો. નન્દીરાગપરિક્ખીણોતિ પરિક્ખીણનન્દીરાગો. નન્દીરાગો નામ તયો કમ્માભિસઙ્ખારા. ઇતિ ઇમાય ગાથાય કામસઞ્ઞાગહણેન પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ, રૂપસંયોજનગહણેન પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ, નન્દીરાગેન તયો કમ્માભિસઙ્ખારા ગહિતા. એવં યસ્સ દસ સંયોજનાનિ તયો ચ કમ્માભિસઙ્ખારા પહીના, સો ગમ્ભીરે મહોઘે ન સીદતીતિ. કામસઞ્ઞાય વા કામભવો, રૂપસંયોજનેન રૂપભવો ગહિતો, તેસં ગહણેન અરૂપભવો ગહિતોવ, નન્દીરાગેન તયો કમ્માભિસઙ્ખારા ગહિતાતિ એવં યસ્સ તીસુ ભવેસુ તયો સઙ્ખારા નત્થિ, સો ગમ્ભીરે ન સીદતીતિપિ દસ્સેતિ. પઞ્ચમં.

૯૭. છટ્ઠં વુત્તત્થમેવ. છટ્ઠં.

૭. સુબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૯૮. સત્તમે સુબ્રહ્માતિ સો કિર દેવપુત્તો અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો નન્દનકીળિકં ગન્ત્વા પારિચ્છત્તકમૂલે પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. તં પઞ્ચસતા દેવધીતરો પરિવારેત્વા નિસિન્ના, પઞ્ચસતા રુક્ખં અભિરુળ્હા. નનુ ચ દેવતાનં ચિત્તવસેન યોજનસતિકોપિ રુક્ખો ઓનમિત્વા હત્થં આગચ્છતિ, કસ્મા તા અભિરુળ્હાતિ. ખિડ્ડાપસુતતાય. અભિરુય્હ પન મધુરસ્સરેન ગાયિત્વા ગાયિત્વા પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ, તાનિ ગહેત્વા ઇતરા એકતોવણ્ટિકમાલાદિવસેન ગન્થેન્તિ. અથ રુક્ખં અભિરુળ્હા ઉપચ્છેદકકમ્મવસેન એકપ્પહારેનેવ કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તા મહાદુક્ખં અનુભવન્તિ.

અથ કાલે ગચ્છન્તે દેવપુત્તો ‘‘ઇમાસં નેવ સદ્દો સુય્યતિ, ન પુપ્ફાનિ પાતેન્તિ. કહં નુ ખો ગતા’’તિ? આવજ્જેન્તો નિરયે નિબ્બત્તભાવં દિસ્વા પિયવત્થુકસોકેન રુપ્પમાનો ચિન્તેસિ – ‘‘એતા તાવ યથાકમ્મેન ગતા, મય્હં આયુસઙ્ખારો કિત્તકો’’તિ. સો – ‘‘સત્તમે દિવસે મયાપિ અવસેસાહિ પઞ્ચસતાહિ સદ્ધિં કાલં કત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ દિસ્વા બલવતરેન સોકેન રુપ્પિ. સો – ‘‘ઇમં મય્હં સોકં સદેવકે લોકે અઞ્ઞત્ર તથાગતા નિદ્ધમિતું સમત્થો નામ નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા નિચ્ચં ઉત્રસ્તન્તિ ગાથમાહ.

તત્થ ઇદન્તિ અત્તનો ચિત્તં દસ્સેતિ. દુતિયપદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં. નિચ્ચન્તિ ચ પદસ્સ દેવલોકે નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો ન ગહેતબ્બો, સોકુપ્પત્તિકાલતો પન પટ્ઠાય નિચ્ચન્તિ વેદિતબ્બં. અનુપ્પન્નેસુ કિચ્છેસૂતિ ઇતો સત્તાહચ્ચયેન યાનિ દુક્ખાનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, તેસુ. અથો ઉપ્પતિતેસુ ચાતિ યાનિ પઞ્ચસતાનં અચ્છરાનં નિરયે નિબ્બત્તાનં દિટ્ઠાનિ, તેસુ ચાતિ એવં ઇમેસુ ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નેસુ દુક્ખેસુ નિચ્ચં મમ ઉત્રસ્તં ચિત્તં, અબ્ભન્તરે ડય્હમાનો વિય હોમિ ભગવાતિ દસ્સેતિ.

નાઞ્ઞત્ર બોજ્ઝા તપસાતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનઞ્ચ તપોગુણઞ્ચ અઞ્ઞત્ર મુઞ્ચિત્વા સોત્થિં ન પસ્સામીતિ અત્થો. સબ્બનિસ્સગ્ગાતિ નિબ્બાનતો. એત્થ કિઞ્ચાપિ બોજ્ઝઙ્ગભાવના પઠમં ગહિતા, ઇન્દ્રિયસંવરો પચ્છા, અત્થતો પન ઇન્દ્રિયસંવરોવ પઠમં વેદિતબ્બો. ઇન્દિયસંવરે હિ ગહિતે ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ગહિતં હોતિ. તસ્મિં પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ નિસ્સયમુત્તકો ધુતઙ્ગસઙ્ખાતં તપોગુણં સમાદાય અરઞ્ઞં પવિસિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ભાવેન્તો સહ વિપસ્સનાય બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેતિ. તસ્સ અરિયમગ્ગો યં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ, સો ‘‘સબ્બનિસ્સગ્ગો’’તિ ભગવા ચતુસચ્ચવસેન દેસનં વિનિવત્તેસિ. દેવપુત્તો દેસનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ. સત્તમં.

૮-૧૦. કકુધસુત્તાદિવણ્ણના

૯૯. અટ્ઠમે કકુધો દેવપુત્તોતિ અયં કિર કોલનગરે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકપુત્તો દહરકાલેયેવ થેરસ્સ સન્તિકે વસન્તો ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા કાલઙ્કતો, બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જિ. તત્રાપિ નં કકુધો બ્રહ્માત્વેવ સઞ્જાનન્તિ. નન્દસીતિ તુસ્સસિ. કિં લદ્ધાતિ તુટ્ઠિ નામ કિઞ્ચિ મનાપં લભિત્વા હોતિ, તસ્મા એવમાહ. કિં જીયિત્થાતિ યસ્સ હિ કિઞ્ચિ મનાપં ચીવરાદિવત્થુ જિણ્ણં હોતિ, સો સોચતિ, તસ્મા એવમાહ. અરતી નાભિકીરતીતિ ઉક્કણ્ઠિતા નાભિભવતિ. અઘજાતસ્સાતિ દુક્ખજાતસ્સ, વટ્ટદુક્ખે ઠિતસ્સાતિ અત્થો. નન્દીજાતસ્સાતિ જાતતણ્હસ્સ. અઘન્તિ એવરૂપસ્સ હિ વટ્ટદુક્ખં આગતમેવ હોતિ. ‘‘દુક્ખી સુખં પત્થયતી’’તિ હિ વુત્તં. ઇતિ અઘજાતસ્સ નન્દી હોતિ, સુખવિપરિણામેન દુક્ખં આગતમેવાતિ નન્દીજાતસ્સ અઘં હોતિ. અટ્ઠમં.

૧૦૦. નવમં વુત્તત્થમેવ. નવમં.

૧૦૧. દસમે આનન્દત્થેરસ્સ અનુમાનબુદ્ધિયા આનુભાવપ્પકાસનત્થં અઞ્ઞતરોતિ આહ. દસમં.

દુતિયો વગ્ગો.

૩. નાનાતિત્થિયવગ્ગો

૧-૨. સિવસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૨. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમં વુત્તત્થમેવ. પઠમં.

૧૦૩. દુતિયે પટિકચ્ચેવાતિ પઠમંયેવ. અક્ખચ્છિન્નોવઝાયતીતિ અક્ખચ્છિન્નો અવઝાયતિ, બલવચિન્તનં ચિન્તેતિ. દુતિયગાથાય અક્ખચ્છિન્નોવાતિ અક્ખચ્છિન્નો વિય. દુતિયં.

૩-૪. સેરીસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦૪. તતિયે દાયકોતિ દાનસીલો. દાનપતીતિ યં દાનં દેમિ, તસ્સ પતિ હુત્વા દેમિ, ન દાસો ન સહાયો. યો હિ અત્તના મધુરં ભુઞ્જતિ, પરેસં અમધુરં દેતિ, સો દાનસઙ્ખાતસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાસો હુત્વા દેતિ. યો યં અત્તના ભુઞ્જતિ, તદેવ દેતિ, સો સહાયો હુત્વા દેતિ. યો પન અત્તના યેન તેન યાપેતિ, પરેસં મધુરં દેતિ, સો પતિ જેટ્ઠકો સામિ હુત્વા દેતિ. અહં ‘‘તાદિસો અહોસિ’’ન્તિ વદતિ.

ચતૂસુ દ્વારેસુતિ તસ્સ કિર રઞ્ઞો સિન્ધવરટ્ઠં સોધિવાકરટ્ઠન્તિ દ્વે રટ્ઠાનિ અહેસું, નગરં રોરુવં નામ. તસ્સ એકેકસ્મિં દ્વારે દેવસિકં સતસહસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, અન્તોનગરે વિનિચ્છયટ્ઠાને સતસહસ્સં. સો બહુહિરઞ્ઞસુવણ્ણં રાસિભૂતં દિસ્વા કમ્મસ્સકતઞાણં ઉપ્પાદેત્વા ચતૂસુ દ્વારેસુ દાનસાલાયો કારેત્વા તસ્મિં તસ્મિં દ્વારે ઉટ્ઠિતઆયેન દાનં દેથાતિ અમચ્ચે ઠપેસિ. તેનાહ – ‘‘ચતૂસુ દ્વારેસુ દાનં દીયિત્થા’’તિ.

સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકવનિબ્બકયાચકાનન્તિ એત્થ સમણાતિ પબ્બજ્જૂપગતા. બ્રાહ્મણાતિ ભોવાદિનો. સમિતપાપબાહિતપાપે પન સમણબ્રાહ્મણે એસ નાલત્થ. કપણાતિ દુગ્ગતા દલિદ્દમનુસ્સા કાણકુણિઆદયો. અદ્ધિકાતિ પથાવિનો. વનિબ્બકાતિ યે ‘‘ઇટ્ઠં, દિન્નં, કન્તં, મનાપં, કાલેન, અનવજ્જં દિન્નં, દદં ચિત્તં પસાદેય્ય, ગચ્છતુ ભવં બ્રહ્મલોક’’ન્તિઆદિના નયેન દાનસ્સ વણ્ણં થોમયમાના વિચરન્તિ. યાચકાતિ યે ‘‘પસતમત્તં દેથ, સરાવમત્તં દેથા’’તિઆદીનિ ચ વત્વા યાચમાના વિચરન્તિ. ઇત્થાગારસ્સ દાનં દીયિત્થાતિ પઠમદ્વારસ્સ લદ્ધત્તા તત્થ ઉપ્પજ્જનકસતસહસ્સે અઞ્ઞમ્પિ ધનં પક્ખિપિત્વા રઞ્ઞો અમચ્ચે હારેત્વા અત્તનો અમચ્ચે ઠપેત્વા રઞ્ઞા દિન્નદાનતો રાજિત્થિયો મહન્તતરં દાનં અદંસુ. તં સન્ધાયેવમાહ. મમ દાનં પટિક્કમીતિ યં મમ દાનં તત્થ દીયિત્થ, તં પટિનિવત્તિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. કોચીતિ કત્થચિ. દીઘરત્તન્તિ અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ. એત્તકં કિર કાલં તસ્સ રઞ્ઞો દાનં દીયિત્થ. તતિયં.

૧૦૫. ચતુત્થં વુત્તત્થમેવ. ચતુત્થં.

૫. જન્તુસુત્તવણ્ણના

૧૦૬. પઞ્ચમે કોસલેસુ વિહરન્તીતિ ભગવતો સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તત્થ ગન્ત્વા વિહરન્તિ. ઉદ્ધતાતિ અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાય ચ કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાય ચ અનવજ્જે સાવજ્જસઞ્ઞિતાય ચ સાવજ્જે અનવજ્જસઞ્ઞિતાય ચ ઉદ્ધચ્ચપકતિકા હુત્વા. ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા, ઉટ્ઠિતતુચ્છમાનાતિ વુત્તં હોતિ. ચપલાતિ પત્તચીવરમણ્ડનાદિના ચાપલ્લેન યુત્તા. મુખરાતિ મુખખરા, ખરવચનાતિ વુત્તં હોતિ. વિકિણ્ણવાચાતિ અસંયતવચના, દિવસમ્પિ નિરત્થકવચનપલાપિનો. મુટ્ઠસ્સતિનોતિ નટ્ઠસ્સતિનો સતિવિરહિતા, ઇધ કતં એત્થ પમુસ્સન્તિ. અસમ્પજાનાતિ નિપ્પઞ્ઞા. અસમાહિતાતિ અપ્પનાઉપચારસમાધિરહિતા, ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવાસદિસા. વિબ્ભન્તચિત્તાતિ અનવટ્ઠિતચિત્તા, પન્થારુળ્હબાલમિગસદિસા. પાકતિન્દ્રિયાતિ સંવરાભાવેન ગિહિકાલે વિય વિવટઇન્દ્રિયા.

જન્તૂતિ એવંનામકો દેવપુત્તો. તદહુપોસથેતિ તસ્મિં અહુ ઉપોસથે, ઉપોસથદિવસેતિ અત્થો. પન્નરસેતિ ચાતુદ્દસિકાદિપટિક્ખેપો. ઉપસઙ્કમીતિ ચોદનત્થાય ઉપગતો. સો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિક્ખન્તા, ઇદાનિ પમત્તા વિહરન્તિ, ન ખો પનેતે પાટિયેક્કં નિસિન્નટ્ઠાને ચોદિયમાના કથં ગણ્હિસ્સન્તિ, સમાગમનકાલે ચોદિસ્સામી’’તિ ઉપોસથદિવસે તેસં સન્નિપતિતભાવં ઞત્વા ઉપસઙ્કમિ. ગાથાહિ અજ્ઝભાસીતિ સબ્બેસં મજ્ઝે ઠત્વા ગાથા અભાસિ.

તત્થ યસ્મા ગુણકથાય સદ્ધિં નિગ્ગુણસ્સ અગુણો પાકટો હોતિ, તસ્મા ગુણં તાવ કથેન્તો સુખજીવિનો પુરે આસુન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુખજીવિનો પુરે આસુન્તિ પુબ્બે ભિક્ખૂ સુપ્પોસા સુભરા અહેસું, ઉચ્ચનીચકુલેસુ સપદાનં ચરિત્વા લદ્ધેન મિસ્સકપિણ્ડેન યાપેસુન્તિ અધિપ્પાયેન એવમાહ. અનિચ્છાતિ નિત્તણ્હા હુત્વા.

એવં પોરાણકભિક્ખૂનં વણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ તેસં અવણ્ણં કથેન્તો દુપ્પોસન્તિઆદિમાહ. તત્થ ગામે ગામણિકા વિયાતિ યથા ગામે ગામકુટા નાનપ્પકારેન જનં પીળેત્વા ખીરદધિતણ્ડુલાદીનિ આહરાપેત્વા ભુઞ્જન્તિ, એવં તુમ્હેપિ અનેસનાય ઠિતા તુમ્હાકં જીવિકં કપ્પેથાતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. નિપજ્જન્તીતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છામનસિકારેહિ અનત્થિકા હુત્વા સયનમ્હિ હત્થપાદે વિસ્સજ્જેત્વા નિપજ્જન્તિ. પરાગારેસૂતિ પરગેહેસુ, કુલસુણ્હાદીસૂતિ અત્થો. મુચ્છિતાતિ કિલેસમુચ્છાય મુચ્છિતા.

એકચ્ચેતિ વત્તબ્બયુત્તકેયેવ. અપવિદ્ધાતિ છડ્ડિતકા. અનાથાતિ અપતિટ્ઠા. પેતાતિ સુસાને છડ્ડિતા કાલઙ્કતમનુસ્સા. યથા હિ સુસાને છડ્ડિતા નાનાસકુણાદીહિ ખજ્જન્તિ, ઞાતકાપિ નેસં નાથકિચ્ચં ન કરોન્તિ, ન રક્ખન્તિ, ન ગોપયન્તિ, એવમેવં એવરૂપાપિ આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં સન્તિકા ઓવાદાનુસાસનિં ન લભન્તીતિ અપવિદ્ધા અનાથા, યથા પેતા, તથેવ હોન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. રોહિતસ્સસુત્તવણ્ણના

૧૦૭. છટ્ઠે યત્થાતિ ચક્કવાળલોકસ્સ એકોકાસે ભુમ્મં. ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતીતિ ઇદં અપરાપરં ચુતિપટિસન્ધિવસેન ગહિતં. ગમનેનાતિ પદગમનેન. નાહં તં લોકસ્સ અન્તન્તિ સત્થા સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તં સન્ધાય વદતિ. ઞાતેય્યન્તિઆદીસુ ઞાતબ્બં, દટ્ઠબ્બં, પત્તબ્બન્તિ અત્થો.

ઇતિ દેવપુત્તેન ચક્કવાળલોકસ્સ અન્તો પુચ્છિતો, સત્થારા સઙ્ખારલોકસ્સ કથિતો. સો પન અત્તનો પઞ્હેન સદ્ધિં સત્થુ બ્યાકરણં સમેતીતિ સઞ્ઞાય પસંસન્તો અચ્છરિયન્તિઆદિમાહ.

દળ્હધમ્મોતિ દળ્હધનુ, ઉત્તમપ્પમાણેન ધનુના સમન્નાગતો. ધનુગ્ગહોતિ ધનુઆચરિયો. સુસિક્ખિતોતિ દસ દ્વાદસ વસ્સાનિ ધનુસિપ્પં સિક્ખિતો. કતહત્થોતિ ઉસભપ્પમાણેપિ વાલગ્ગં વિજ્ઝિતું સમત્થભાવેન કતહત્થો. કતૂપાસનોતિ કતસરક્ખેપો દસ્સિતસિપ્પો. અસનેનાતિ કણ્ડેન. અતિપાતેય્યાતિ અતિક્કમેય્ય. યાવતા સો તાલચ્છાયં અતિક્કમેય્ય, તાવતા કાલેન એકચક્કવાળં અતિક્કમામીતિ અત્તનો જવસમ્પત્તિં દસ્સેતિ.

પુરત્થિમા સમુદ્દા પચ્છિમોતિ યથા પુરત્થિમસમુદ્દા પચ્છિમસમુદ્દો દૂરે, એવં મે દૂરે પદવીતિહારો અહોસીતિ વદતિ. સો કિર પાચીનચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઠિતો પાદં પસારેત્વા પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં અક્કમતિ, પુન દુતિયં પાદં પસારેત્વા પરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં અક્કમતિ. ઇચ્છાગતન્તિ ઇચ્છા એવ. અઞ્ઞત્રેવાતિ નિપ્પપઞ્ચતં દસ્સેતિ. ભિક્ખાચારકાલે કિરેસ નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તે મુખં ધોવિત્વા કાલે સમ્પત્તે ઉત્તરકુરુમ્હિ પિણ્ડાય ચરિત્વા ચક્કવાળમુખવટ્ટિયં નિસિન્નો ભત્તકિચ્ચં કરોતિ, તત્થ મુહુત્તં વિસ્સમિત્વા પુન જવતિ. વસ્સસતાયુકોતિ તદા દીઘાયુકકાલો હોતિ, અયં પન વસ્સસતાવસિટ્ઠે આયુમ્હિ ગમનં આરભિ. વસ્સસતજીવીતિ તં વસ્સસતં અનન્તરાયેન જીવન્તો. અન્તરાવ કાલઙ્કતોતિ ચક્કવાળલોકસ્સ અન્તં અપ્પત્વા અન્તરાવ મતો. સો પન તત્થ કાલં કત્વાપિ આગન્ત્વા ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે નિબ્બત્તિ. અપ્પત્વાતિ સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તં અપ્પત્વા. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તકિરિયન્તિ પરિયન્તકરણં. કળેવરેતિ અત્તભાવે. સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકેતિ સસઞ્ઞે સચિત્તે. લોકન્તિ દુક્ખસચ્ચં. લોકસમુદયન્તિ સમુદયસચ્ચં. લોકનિરોધન્તિ નિરોધસચ્ચં. પટિપદન્તિ મગ્ગસચ્ચં. ઇતિ – ‘‘નાહં, આવુસો, ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ તિણકટ્ઠાદીસુ પઞ્ઞપેમિ, ઇમસ્મિં પન ચાતુમહાભૂતિકે કાયસ્મિં યેવ પઞ્ઞપેમી’’તિ દસ્સેતિ. સમિતાવીતિ સમિતપાપો. નાસીસતીતિ ન પત્થેતિ. છટ્ઠં.

૧૦૮-૧૦૯. સત્તમટ્ઠમાનિ વુત્તત્થાનેવ. સત્તમં, અટ્ઠમં.

૯. સુસિમસુત્તવણ્ણના

૧૧૦. નવમે તુય્હમ્પિ નો, આનન્દ, સારિપુત્તો રુચ્ચતીતિ સત્થા થેરસ્સ વણ્ણં કથેતુકામો, વણ્ણો ચ નામેસ વિસભાગપુગ્ગલસ્સ સન્તિકે કથેતું ન વટ્ટતિ. તસ્સ સન્તિકે કથિતો હિ મત્થકં ન પાપુણાતિ. સો હિ ‘‘અસુકો નામ ભિક્ખુ સીલવા’’તિ વુત્તે. ‘‘કિં તસ્સ સીલં? ગોરૂપસીલો સો. કિં તયા અઞ્ઞો સીલવા ન દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ વા? ‘‘પઞ્ઞવા’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં પઞ્ઞો સો? કિં તયા અઞ્ઞો પઞ્ઞવા ન દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ? વા, આદીનિ વત્વા વણ્ણકથાય અન્તરાયં કરોતિ. આનન્દત્થેરો પન સારિપુત્તત્થેરસ્સ સભાગો, પણીતાનિ લભિત્વા થેરસ્સ દેતિ, અત્તનો ઉપટ્ઠાકદારકે પબ્બાજેત્વા થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હાપેતિ, ઉપસમ્પાદેતિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ આનન્દત્થેરસ્સ તથેવ કરોતિ. કિં કારણા? અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગુણેસુ પસીદિત્વા. આનન્દત્થેરો હિ – ‘‘અમ્હાકં જેટ્ઠભાતિકો એકં અસઙ્ખ્યેય્યં સતસહસ્સઞ્ચ કપ્પે પારમિયો પૂરેત્વા સોળસવિધં પઞ્ઞં પટિવિજ્ઝિત્વા ધમ્મસેનાપતિટ્ઠાને ઠિતો’’તિ થેરસ્સ ગુણેસુ પસીદિત્વાવ થેરં મમાયતિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મયા કત્તબ્બં મુખોદકદાનાદિકિચ્ચં સબ્બં આનન્દો કરોતિ. આનન્દં નિસ્સાય અહં ઇચ્છિતિચ્છિતં સમાપત્તિં સમાપજ્જિતું લભામી’’તિ આયસ્મતો આનન્દસ્સ ગુણેસુ પસીદિત્વાવ તં મમાયતિ. તસ્મા ભગવા સારિપુત્તત્થેરસ્સ વણ્ણં કથેતુકામો આનન્દત્થેરસ્સ સન્તિકે કથેતું આરદ્ધો.

તત્થ તુય્હમ્પીતિ સમ્પિણ્ડનત્થો પિ-કારો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘આનન્દ, સારિપુત્તસ્સ આચારો ગોચરો વિહારો અભિક્કમો પટિક્કમો આલોકિતવિલોકિતં સમિઞ્જિતપસારણં મય્હં રુચ્ચતિ, અસીતિમહાથેરાનં રુચ્ચતિ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ રુચ્ચતિ. તુય્હમ્પિ રુચ્ચતી’’તિ?

તતો થેરો સાટકન્તરે લદ્ધોકાસો બલવમલ્લો વિય તુટ્ઠમાનસો હુત્વા – ‘‘સત્થા મય્હં પિયસહાયસ્સ વણ્ણં કથાપેતુકામો. લભિસ્સામિ નો અજ્જ, દીપધજભૂતં મહાજમ્બું વિધુનન્તો વિય વલાહકન્તરતો ચન્દં નીહરિત્વા દસ્સેન્તો વિય સારિપુત્તત્થેરસ્સ વણ્ણં કથેતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પઠમતરં તાવ ચતૂહિ પદેહિ પુગ્ગલપલાપે હરન્તો કસ્સ હિ નામ, ભન્તે, અબાલસ્સાતિઆદિમાહ. બાલો હિ બાલતાય, દુટ્ઠો દોસતાય, મૂળ્હો મોહેન, વિપલ્લત્થચિત્તો ઉમ્મત્તકો ચિત્તવિપલ્લાસેન વણ્ણં ‘‘વણ્ણો’’તિ વા અવણ્ણં ‘‘અવણ્ણે’’તિ વા, ‘‘અયં બુદ્ધો, અયં સાવકો’’તિ વા ન જાનાતિ. અબાલાદયો પન જાનન્તિ, તસ્મા અબાલસ્સાતિઆદિમાહ. ન રુચ્ચેય્યાતિ બાલાદીનંયેવ હિ સો ન રુચ્ચેય્ય, ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ ન રુચ્ચેય્ય.

એવં પુગ્ગલપલાપે હરિત્વા ઇદાનિ સોળસહિ પદેહિ યથાભૂતં વણ્ણં કથેન્તો પણ્ડિતો, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ પણ્ડિતોતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો, ચતૂસુ કોસલ્લેસુ ઠિતસ્સેતં નામં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ધાતુકુસલો ચ હોતિ આયતનકુસલો ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો ચ ઠાનાટ્ઠાનકુસલો ચ, એત્તાવતા ખો, આનન્દ, ‘પણ્ડિતો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૪). મહાપઞ્ઞોતિઆદીસુ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો. તત્રિદં મહાપઞ્ઞાદીનં નાનત્તં (પટિ. મ. ૩.૪) – કતમા મહાપઞ્ઞા? મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા, મહન્તે સમાધિક્ખન્ધે, પઞ્ઞાક્ખન્ધે, વિમુત્તિક્ખન્ધે, વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ ઠાનાટ્ઠાનાનિ, મહાવિહારસમાપત્તિયો, મહન્તાનિ અરિયસચ્ચાનિ, મહન્તે સતિપટ્ઠાને, સમ્મપ્પધાને, ઇદ્ધિપાદે, મહન્તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, બલાનિ, બોજ્ઝઙ્ગાનિ, મહન્તે અરિયમગ્ગે, મહન્તાનિ સામઞ્ઞફલાનિ, મહાઅભિઞ્ઞાયો, મહન્તં પરમત્થં નિબ્બાનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા.

સા પન થેરસ્સ દેવોરોહનં કત્વા સઙ્કસ્સનગરદ્વારે ઠિતેન સત્થારા પુથુજ્જનપઞ્ચકે પઞ્હે પુચ્છિતે તં વિસ્સજ્જેન્તસ્સ પાકટા જાતા.

કતમા પુથુપઞ્ઞા? પુથુ નાનાખન્ધેસુ, (ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા.) પુથુ નાનાધાતૂસુ, પુથુ નાનાઆયતનેસુ, પુથુ નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ, પુથુ નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસુ, પુથુ નાનાઅત્થેસુ, ધમ્મેસુ નિરુત્તીસુ પટિભાનેસુ, પુથુ નાનાસીલક્ખન્ધેસુ, પુથુ નાનાસમાધિ-પઞ્ઞાવિમુત્તિ-વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધેસુ, પુથુ નાનાઠાનાટ્ઠાનેસુ, પુથુ નાનાવિહારસમાપત્તીસુ, પુથુ નાનાઅરિયસચ્ચેસુ, પુથુ નાનાસતિપટ્ઠાનેસુ, સમ્મપ્પધાનેસુ, ઇદ્ધિપાદેસુ, ઇન્દ્રિયેસુ, બલેસુ, બોજ્ઝઙ્ગેસુ, પુથુ નાનાઅરિયમગ્ગેસુ, સામઞ્ઞફલેસુ, અભિઞ્ઞાસુ, પુથુ નાનાજનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મ પરમત્થે નિબ્બાને ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા.

કતમા હાસપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો સીલં પરિપૂરેતિ, ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞુતં, જાગરિયાનુયોગં, સીલક્ખન્ધં, સમાધિક્ખન્ધં, પઞ્ઞાક્ખન્ધં, વિમુત્તિક્ખન્ધં, વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ, હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો પામોજ્જબહુલો ઠાનાટ્ઠાનં પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વિહારસમાપત્તિયો પરિપૂરેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. સતિપટ્ઠાને, સમ્મપ્પધાને, ઇદ્ધિપાદે, ઇન્દ્રિયાનિ, બલાનિ, બોજ્ઝઙ્ગાનિ, અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતિ, અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા, હાસબહુલો વેદતુટ્ઠિપામોજ્જબહુલો પરમત્થં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ હાસપઞ્ઞા.

થેરો ચ સરદો નામ તાપસો હુત્વા અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો પાદમૂલે અગ્ગસાવકપત્થનં પટ્ઠપેસિ. તંકાલતો પટ્ઠાય હાસબહુલો સીલપરિપૂરણાદીનિ અકાસીતિ હાસપઞ્ઞો.

કતમા જવનપઞ્ઞા? યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. દુક્ખતો ખિપ્પં, અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યંકિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… સબ્બં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો, દુક્ખતો, અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચતો, દુક્ખતો, અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા રૂપનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન…પે… વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં…પે… વિઞ્ઞાણં. ચક્ખુ…પે… જરામરણં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા.

કતમા તિક્ખપઞ્ઞા? ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં… ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં… ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે… ઉપ્પન્નં રાગં… દોસં… મોહં… કોધં… ઉપનાહં… મક્ખં… પળાસં… ઇસ્સં… મચ્છરિયં… માયં… સાઠેય્યં… થમ્ભં… સારમ્ભં… માનં… અતિમાનં… મદં… પમાદં… સબ્બે કિલેસે… સબ્બે દુચ્ચરિતે… સબ્બે અભિસઙ્ખારે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. એકસ્મિં આસને ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા, ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, ચતસ્સો ચ પટિસમ્ભિદાયો, છ ચ અભિઞ્ઞાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાયાતિ તિક્ખપઞ્ઞા.

થેરો ચ ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તે દેસિયમાને ઠિતકોવ સબ્બકિલેસે છિન્દિત્વા સાવકપારમિઞાણં પટિવિદ્ધકાલતો પટ્ઠાય તિક્ખપઞ્ઞો નામ જાતો. તેનાહ – ‘‘તિક્ખપઞ્ઞો, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો’’તિ.

કતમા નિબ્બેધિકપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતિ ઉત્તાસબહુલો ઉક્કણ્ઠનબહુલો અરતિબહુલો અનભિરતિબહુલો બહિમુખો ન રમતિ સબ્બસઙ્ખારેસુ, અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપ્પદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં… મોહક્ખન્ધં… કોધં… ઉપનાહં…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા.

અપ્પિચ્છોતિ સન્તગુણનિગુહનતા, પચ્ચયપટિગ્ગહણે ચ મત્તઞ્ઞુતા, એતં અપ્પિચ્છલક્ખણન્તિ ઇમિના લક્ખણેન સમન્નાગતો. સન્તુટ્ઠોતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ, ઇમેહિ તીહિ સન્તોસેહિ સમન્નાગતો. પવિવિત્તોતિ કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં, ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં, ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાનન્તિ, ઇમેસં તિણ્ણં વિવેકાનં લાભી. અસંસટ્ઠોતિ દસ્સનસંસગ્ગો સવનસંસગ્ગો સમુલ્લપનસંસગ્ગો પરિભોગસંસગ્ગો કાયસંસગ્ગોતિ, ઇમેહિ પઞ્ચહિ સંસગ્ગેહિ વિરહિતો. અયઞ્ચ પઞ્ચવિધો સંસગ્ગો રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ ઉપાસકેહિ ઉપસિકાહિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહીતિ અટ્ઠહિ પુગ્ગલેહિ સદ્ધિં જાયતિ, સો સબ્બોપિ થેરસ્સ નત્થીતિ અસંસટ્ઠો.

આરદ્ધવીરિયોતિ પગ્ગહિતવીરિયો પરિપુણ્ણવીરિયો. તત્થ આરદ્ધવીરિયો ભિક્ખુ ગમને ઉપ્પન્નકિલેસસ્સ ઠાનં પાપુણિતું ન દેતિ, ઠાને ઉપ્પન્નસ્સ નિસજ્જં, નિસજ્જાય ઉપ્પન્નસ્સ સેય્યં પાપુણિતું ન દેતિ, તસ્મિં તસ્મિં ઇરિયાપથે ઉપ્પન્નં તત્થ તત્થેવ નિગ્ગણ્હાતિ. થેરો પન ચતુચત્તાલીસ વસ્સાનિ મઞ્ચે પિટ્ઠિં ન પસારેતિ. તં સન્ધાય ‘‘આરદ્ધવીરિયો’’તિ આહ. વત્તાતિ ઓધુનનવત્તા. ભિક્ખૂનં અજ્ઝાચારં દિસ્વા ‘‘અજ્જ કથેસ્સામિ, સ્વે કથેસ્સામી’’તિ કથાવવત્થાનં ન કરોતિ, તસ્મિં તસ્મિં યેવ ઠાને ઓવદતિ અનુસાસતીતિ અત્થો.

વચનક્ખમોતિ વચનં ખમતિ. એકો હિ પરસ્સ ઓવાદં દેતિ, સયં પન અઞ્ઞેન ઓવદિયમાનો કુજ્ઝતિ. થેરો પન પરસ્સપિ ઓવાદં દેતિ, સયં ઓવદિયમાનોપિ સિરસા સમ્પટિચ્છતિ. એકદિવસં કિર સારિપુત્તત્થેરં સત્તવસ્સિકો સામણેરો – ‘‘ભન્તે, સારિપુત્ત, તુમ્હાકં નિવાસનકણ્ણો ઓલમ્બતી’’તિ આહ. થેરો કિઞ્ચિ અવત્વાવ એકમન્તં ગન્ત્વા પરિમણ્ડલં નિવાસેત્વા આગમ્મ ‘‘એત્તકં વટ્ટતિ આચરિયા’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠાસિ.

‘‘તદહુ પબ્બજિતો સન્તો, જાતિયા સત્તવસ્સિકો;

સોપિ મં અનુસાસેય્ય, સમ્પટિચ્છામિ મત્થકે’’તિ. (મિ. પ. ૬.૪.૮) –

આહ.

ચોદકોતિ વત્થુસ્મિં ઓતિણ્ણે વા અનોતિણ્ણે વા વીતિક્કમં દિસ્વા – ‘‘આવુસો, ભિક્ખુના નામ એવં નિવાસેતબ્બં, એવં પારુપિતબ્બં, એવં ગન્તબ્બં, એવં ઠાતબ્બં, એવં નિસીદિતબ્બં, એવં ખાદિતબ્બં, એવં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ તન્તિવસેન અનુસિટ્ઠિં દેતિ.

પાપગરહીતિ પાપપુગ્ગલે ન પસ્સે, ન તેસં વચનં સુણે, તેહિ સદ્ધિં એકચક્કવાળેપિ ન વસેય્યં.

‘‘મા મે કદાચિ પાપિચ્છો, કુસીતો હીનવીરિયો;

અપ્પસ્સુતો અનાદરો, સમેતો અહુ કત્થચી’’તિ. –

એવં પાપપુગ્ગલેપિ ગરહતિ, ‘‘સમણેન નામ રાગવસિકેન દોસમોહવસિકેન ન હોતબ્બં, ઉપ્પન્નો રાગો દોસો મોહો પહાતબ્બો’’તિ એવં પાપધમ્મેપિ ગરહતીતિ દ્વીહિ કારણેહિ ‘‘પાપગરહી, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો’’તિ વદતિ.

એવં આયસ્મતા આનન્દેન સોળસહિ પદેહિ થેરસ્સ યથાભૂતવણ્ણપ્પકાસને કતે – ‘‘કિં આનન્દો અત્તનો પિયસહાયસ્સ વણ્ણં કથેતું ન લભતિ, કથેતુ કિં પન તેન કથિતં તથેવ હોતિ, કિં સો સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ? કોચિ પાપપુગ્ગલો વત્તું મા લભતૂતિ સત્થા તં વણ્ણભણનં અકુપ્પં સબ્બઞ્ઞુભાસિતં કરોન્તો જિનમુદ્દિકાય લઞ્છન્તો એવમેતન્તિઆદિમાહ.

એવં તથાગતેન ચ આનન્દત્થેરેન ચ મહાથેરસ્સ વણ્ણે કથિયમાને ભુમટ્ઠકા દેવતા ઉટ્ઠહિત્વા એતેહેવ સોળસહિ પદેહિ વણ્ણં કથયિંસુ. તતો આકાસટ્ઠકદેવતા સીતવલાહકા ઉણ્હવલાહકા ચાતુમહારાજિકાતિ યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા દેવતા ઉટ્ઠહિત્વા એતેહેવ સોળસહિ પદેહિ વણ્ણં કથયિંસુ. એતેનુપાયેન એકચક્કવાળં આદિં કત્વા દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ દેવતા ઉટ્ઠહિત્વા કથયિંસુ. અથાયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સદ્ધિવિહારિકો સુસીમો દેવપુત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમા દેવતા અત્તનો અત્તનો નક્ખત્તકીળં પહાય તત્થ તત્થ ગન્ત્વા મય્હં ઉપજ્ઝાયસ્સેવ વણ્ણં કથેન્તિ, ગચ્છામિ તથાગતસ્સ સન્તિકં, ગન્ત્વા એતદેવ વણ્ણભણનં દેવતાભાસિતં કરોમી’’તિ, સો તથા અકાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો સુસીમોતિઆદિ વુત્તં.

ઉચ્ચાવચાતિ અઞ્ઞેસુ ઠાનેસુ પણીતં ઉચ્ચં વુચ્ચતિ, હીનં અવચં. ઇધ પન ઉચ્ચાવચાતિ નાનાવિધા વણ્ણનિભા. તસ્સા કિર દેવપરિસાય નીલટ્ઠાનં અતિનીલં, પીતકટ્ઠાનં અતિપીતકં, લોહિતટ્ઠાનં અતિલોહિતં, ઓદાતટ્ઠાનં અચ્ચોદાતન્તિ, ચતુબ્બિધા વણ્ણનિભા પાતુભવિ. તેનેવ સેય્યથાપિ નામાતિ ચતસ્સો ઉપમા આગતા. તત્થ સુભોતિ સુન્દરો. જાતિમાતિ જાતિસમ્પન્નો. સુપરિકમ્મકતોતિ ધોવનાદિપરિકમ્મેન સુટ્ઠુ પરિકમ્મકતો. પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તોતિ રત્તકમ્બલે ઠપિતો. એવમેવન્તિ રત્તકમ્બલે નિક્ખિત્તમણિ વિય સબ્બા એકપ્પહારેનેવ વિરોચિતું આરદ્ધા. નિક્ખન્તિ અતિરેકપઞ્ચસુવણ્ણેન કતપિળન્ધનં. તઞ્હિ ઘટ્ટનમજ્જનક્ખમં હોતિ. જમ્બોનદન્તિ મહાજમ્બુસાખાય પવત્તનદિયં નિબ્બત્તં, મહાજમ્બુફલરસે વા પથવિયં પવિટ્ઠે સુવણ્ણઙ્કુરા ઉટ્ઠહન્તિ, તેન સુવણ્ણેન કતપિળન્ધનન્તિપિ અત્થો. દક્ખકમ્મારપુત્તઉક્કામુખસુકુસલસમ્પહટ્ઠન્તિ સુકુસલેન કમ્મારપુત્તેન ઉક્કામુખે પચિત્વા સમ્પહટ્ઠં. ધાતુવિભઙ્ગે (મ. નિ. ૩.૩૫૭ આદયો) અકતભણ્ડં ગહિતં, ઇધ પન કતભણ્ડં.

વિદ્ધેતિ દૂરીભૂતે. દેવેતિ આકાસે. નભં અબ્ભુસ્સક્કમાનોતિ આકાસં અભિલઙ્ઘન્તો. ઇમિના તરુણસૂરિયભાવો દસ્સિતો. સોરતોતિ સોરચ્ચેન સમન્નાગતો. દન્તોતિ નિબ્બિસેવનો. સત્થુવણ્ણાભતોતિ સત્થારા આભતવણ્ણો. સત્થા હિ અટ્ઠપરિસમજ્ઝે નિસીદિત્વા ‘‘સેવથ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૭૧) નયેન થેરસ્સ વણ્ણં આહરીતિ થેરો આભતવણ્ણો નામ હોતિ. કાલં કઙ્ખતીતિ પરિનિબ્બાનકાલં પત્થેતિ. ખીણાસવો હિ નેવ મરણં અભિનન્દતિ, ન જીવિતં પત્થેતિ, દિવસસઙ્ખેપં વેતનં ગહેત્વા ઠિતપુરિસો વિય કાલં પન પત્થેતિ, ઓલોકેન્તો તિટ્ઠતીતિ અત્થો. તેનેવાહ –

‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા’’તિ. (થેરગા. ૧૦૦૧-૧૦૦૨); નવમં;

૧૦. નાનાતિત્થિયસાવકસુત્તવણ્ણના

૧૧૧. દસમે નાનાતિત્થિયસાવકાતિ તે કિર કમ્મવાદિનો અહેસું, તસ્મા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તા, તે ‘‘અત્તનો અત્તનો સત્થરિ પસાદેન નિબ્બત્તમ્હા’’તિ સઞ્ઞિનો હુત્વા ‘‘ગચ્છામ દસબલસ્સ સન્તિકે ઠત્વા અમ્હાકં સત્થારાનં વણ્ણં કથેસ્સામા’’તિ આગન્ત્વા પચ્ચેકગાથાહિ કથયિંસુ. તત્થ છિન્દિતમારિતેતિ છિન્દિતે ચ મારિતે ચ. હતજાનીસૂતિ પોથને ચ ધનજાનીસુ ચ. પુઞ્ઞં વા પનાતિ અત્તનો પુઞ્ઞમ્પિ ન સમનુપસ્સતિ, સઙ્ખેપતો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનં વિપાકો નત્થીતિ વદતિ. સ વે વિસ્સાસમાચિક્ખીતિ સો – ‘‘એવં કતપાપાનમ્પિ કતપુઞ્ઞાનમ્પિ વિપાકો નત્થી’’તિ વદન્તો સત્તાનં વિસ્સાસં અવસ્સયં પતિટ્ઠં આચિક્ખતિ, તસ્મા માનનં વન્દનં પૂજનં અરહતીતિ વદતિ.

તપોજિગુચ્છાયાતિ કાયકિલમથતપેન પાપજિગુચ્છનેન. સુસંવુતત્તોતિ સમન્નાગતો પિહિતો વા. જેગુચ્છીતિ તપેન પાપજિગુચ્છકો. નિપકોતિ પણ્ડિતો. ચાતુયામસુસંવુતોતિ ચાતુયામેન સુસંવુતો. ચાતુયામો નામ સબ્બવારિવારિતો ચ હોતિ સબ્બવારિયુત્તો ચ સબ્બવારિધુતો ચ સબ્બવારિફુટો ચાતિ ઇમે ચત્તારો કોટ્ઠાસા. તત્થ સબ્બવારિવારિતોતિ વારિતસબ્બઉદકો, પટિક્ખિત્તસબ્બસીતોદકોતિ અત્થો. સો કિર સીતોદકે સત્તસઞ્ઞી હોતિ, તસ્મા તં ન વલઞ્જેતિ. સબ્બવારિયુત્તોતિ સબ્બેન પાપવારણેન યુતો. સબ્બવારિધુતોતિ સબ્બેન પાપવારણેન ધુતપાપો. સબ્બવારિફુટોતિ સબ્બેન પાપવારણેન ફુટ્ઠો. દિટ્ઠં સુતઞ્ચ આચિક્ખન્તિ દિટ્ઠં ‘‘દિટ્ઠં મે’’તિ સુતં ‘‘સુતં મે’’તિ આચિક્ખન્તો, ન નિગુહન્તો. ન હિ નૂન કિબ્બિસીતિ એવરૂપો સત્થા કિબ્બિસકારકો નામ ન હોતિ.

નાનાતિત્થિયેતિ સો કિર નાનાતિત્થિયાનંયેવ ઉપટ્ઠાકો, તસ્મા તે આરબ્ભ વદતિ. પકુધકો કાતિયાનોતિ પકુધો કચ્ચાયનો. નિગણ્ઠોતિ નાટપુત્તો. મક્ખલિપૂરણાસેતિ મક્ખલિ ચ પૂરણો ચ. સામઞ્ઞપ્પત્તાતિ સમણધમ્મે કોટિપ્પત્તા. ન હિ નૂન તેતિ સપ્પુરિસેહિ ન દૂરે, તેયેવ લોકે સપ્પુરિસાતિ વદતિ. પચ્ચભાસીતિ ‘‘અયં આકોટકો ઇમેસં નગ્ગનિસ્સિરિકાનં દસબલસ્સ સન્તિકે ઠત્વા વણ્ણં કથેતીતિ તેસં અવણ્ણં કથેસ્સામી’’તિ પતિઅભાસીતિ.

તત્થ સહાચરિતેનાતિ સહ ચરિતમત્તેન. છવો સિગાલોતિ લામકો કાલસિગાલો. કોત્થુકોતિ તસ્સેવ વેવચનં. સઙ્કસ્સરાચારોતિ આસઙ્કિતસમાચારો. ન સતં સરિક્ખોતિ પણ્ડિતાનં સપ્પુરિસાનં સદિસો ન હોતિ, કિં ત્વં કાલસિગાલસદિસે તિત્થિયે સીહે કરોસીતિ?

અન્વાવિસિત્વાતિ ‘‘અયં એવરૂપાનં સત્થારાનં અવણ્ણં કથેતિ, તેનેવ નં મુખેન વણ્ણં કથાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ સરીરે અનુઆવિસિ અધિમુચ્ચિ, એવં અન્વાવિસિત્વા. આયુત્તાતિ તપોજિગુચ્છને યુત્તપયુત્તા. પાલયં પવિવેકિયન્તિ પવિવેકં પાલયન્તા. તે કિર ‘‘ન્હાપિતપવિવેકં પાલેસ્સામા’’તિ સયં કેસે લુઞ્ચન્તિ. ‘‘ચીવરપવિવેકં પાતેસ્સામા’’તિ નગ્ગા વિચરન્તિ. ‘‘પિણ્ડપાતપવિવેકં પાલેસ્સામા’’તિ સુનખા વિય ભૂમિયં વા ભુઞ્જન્તિ હત્થેસુ વા. ‘‘સેનાસનપવિવેકં પાલેસ્સામા’’તિ કણ્ટકસેય્યાદીનિ કપ્પેન્તિ. રૂપે નિવિટ્ઠાતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ રૂપે પતિટ્ઠિતા. દેવલોકાભિનન્દિનોતિ દેવલોકપત્થનકામા. માતિયાતિ મચ્ચા, તે વે મચ્ચા પરલોકત્થાય સમ્મા અનુસાસન્તીતિ વદતિ.

ઇતિ વિદિત્વાતિ ‘‘અયં પઠમં એતેસં અવણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ વણ્ણં કથેતિ, કો નુ ખો એસો’’તિ આવજ્જેન્તો જાનિત્વાવ. યે ચન્તલિક્ખસ્મિં પભાસવણ્ણાતિ યે અન્તલિક્ખે ચન્દોભાસસૂરિયોભાસસઞ્ઝારાગઇન્દધનુતારકરૂપાનં પભાસવણ્ણા. સબ્બેવ તે તેતિ સબ્બેવ તે તયા. નમુચીતિ મારં આલપતિ. આમિસંવ મચ્છાનં વધાય ખિત્તાતિ યથા મચ્છાનં વધત્થાય બળિસલગ્ગં આમિસં ખિપતિ, એવં તયા પસંસમાનેન એતે રૂપા સત્તાનં વધાય ખિત્તાતિ વદતિ.

માણવગામિયોતિ અયં કિર દેવપુત્તો બુદ્ધુપટ્ઠાકો. રાજગહીયાનન્તિ રાજગહપબ્બતાનં. સેતોતિ કેલાસો. અઘગામિનન્તિ આકાસગામીનં. ઉદધિનન્તિ ઉદકનિધાનાનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા રાજગહીયાનં પબ્બતાનં વિપુલો સેટ્ઠો, હિમવન્તપબ્બતાનં કેલાસો, આકાસગામીનં આદિચ્ચો, ઉદકનિધાનાનં સમુદ્દો, નક્ખત્તાનં ચન્દો, એવં સદેવકસ્સ લોકસ્સ બુદ્ધો સેટ્ઠોતિ. દસમં.

નાનાતિત્થિયવગ્ગો તતિયો.

ઇતિ સારત્થપ્પકાસિનિયા

સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

દેવપુત્તસંયુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.