૧૦. સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે તપોદારામેતિ તપોદસ્સ તત્તોદકસ્સ રહદસ્સ વસેન એવં લદ્ધનામે આરામે. વેભારપબ્બતસ્સ કિર હેટ્ઠા ભુમ્મટ્ઠકનાગાનં પઞ્ચયોજનસતિકં નાગભવનં દેવલોકસદિસં મણિમયેન તલેન આરામુય્યાનેહિ ચ સમન્નાગતં. તત્થ નાગાનં કીળનટ્ઠાને મહાઉદકરહદો, તતો તપોદા નામ નદી સન્દતિ કુથિતા ઉણ્હોદકા. કસ્મા પનેસા એદિસા? રાજગહં કિર પરિવારેત્વા મહાપેતલોકો તિટ્ઠતિ, તત્થ દ્વિન્નં મહાલોહકુમ્ભિનિરયાનં અન્તરેન અયં તપોદા આગચ્છતિ, તસ્મા કુથિતા સન્દતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યતાયં, ભિક્ખવે, તપોદા સન્દતિ, સો દહો અચ્છોદકો સીતોદકો સાતોદકો સેતોદકો સુપ્પતિત્થો રમણીયો પહૂતમચ્છકચ્છપો, ચક્કમત્તાનિ ચ પદુમાનિ પુપ્ફન્તિ. અપિચાયં, ભિક્ખવે, તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતિ, તેનાયં તપોદા કુથિતા સન્દતી’’તિ (પારા. ૨૩૧).

ઇમસ્સ પન આરામસ્સ અભિમુખટ્ઠાને તતો મહાઉદકરહદો જાતો, તસ્સ વસેનાયં વિહારો ‘‘તપોદારામો’’તિ વુચ્ચતિ.

સમિદ્ધીતિ તસ્સ કિર થેરસ્સ અત્તભાવો સમિદ્ધો અભિરૂપો પાસાદિકો, તસ્મા ‘‘સમિદ્ધી’’ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુન્તિ પધાનિકત્થેરો એસ, બલવપચ્ચૂસે ઉટ્ઠાયાસના સરીરં ઉતું ગાહાપેત્વા બહિ સટ્ઠિહત્થમત્તે મહાચઙ્કમે અપરાપરં ચઙ્કમિત્વા ‘‘સેદગહિતેહિ ગત્તેહિ પરિભુઞ્જમાનં સેનાસનં કિલિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચનત્થં સરીરધોવનત્થં ઉપસઙ્કમિ. એકચીવરો અટ્ઠાસીતિ નિવાસનં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં હત્થેન ગહેત્વા અટ્ઠાસિ.

ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનોતિ ગત્તાનિ પુબ્બસદિસાનિ વોદકાનિ કુરુમાનો. અલ્લસરીરે પારુતં હિ ચીવરં કિલિસ્સતિ દુગ્ગન્ધં હોતિ, ન ચેતં વત્તં. થેરો પન વત્તસમ્પન્નો, તસ્મા વત્તે ઠિતોવ ન્હાયિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા અટ્ઠાસિ. તત્થ ઇદં ન્હાનવત્તં – ઉદકતિત્થં ગન્ત્વા યત્થ કત્થચિ ચીવરાનિ નિક્ખિપિત્વા વેગેન ઠિતકેનેવ ન ઓતરિતબ્બં, સબ્બદિસા પન ઓલોકેત્વા વિવિત્તભાવં ઞત્વા ખાણુગુમ્બલતાદીનિ વવત્થપેત્વા તિક્ખત્તું ઉક્કાસિત્વા અવકુજ્જ ઠિતેન ઉત્તરાસઙ્ગચીવરં અપનેત્વા પસારેતબ્બં, કાયબન્ધનં મોચેત્વા ચીવરપિટ્ઠેયેવ ઠપેતબ્બં. સચે ઉદકસાટિકા નત્થિ, ઉદકન્તે ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા નિવાસનં મોચેત્વા સચે સિન્નટ્ઠાનં અત્થિ, પસારેતબ્બં. નો ચે અત્થિ, સંહરિત્વા ઠપેતબ્બં. ઉદકં ઓતરન્તેન સણિકં નાભિપ્પમાણમત્તં ઓતરિત્વા વીચિં અનુટ્ઠાપેન્તેન સદ્દં અકરોન્તેન નિવત્તિત્વા આગતદિસાભિમુખેન નિમુજ્જિતબ્બં, એવં ચીવરં રક્ખિતં હોતિ. ઉમ્મુજ્જન્તેનપિ સદ્દં અકરોન્તેન સણિકં ઉમ્મુજ્જિત્વા ન્હાનપરિયોસાને ઉદકન્તે ઉક્કુટિકેન નિસીદિત્વા નિવાસનં પરિક્ખિપિત્વા ઉટ્ઠાય સુપરિમણ્ડલં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં અપારુપિત્વાવ ઠાતબ્બન્તિ.

થેરોપિ તથા ન્હાયિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા વિગચ્છમાનઉદકં કાયં ઓલોકયમાનો અટ્ઠાસિ. તસ્સ પકતિયાપિ પાસાદિકસ્સ પચ્ચૂસસમયે સમ્મા પરિણતાહારસ્સ ઉણ્હોદકેન ન્હાતસ્સ અતિવિય મુખવણ્ણો વિરોચિ, બન્ધના પવુત્તતાલફલં વિય પભાસમ્પન્નો પુણ્ણચન્દો વિય તઙ્ખણવિકસિતપદુમં વિય મુખં સસ્સિરિકં અહોસિ, સરીરવણ્ણોપિ વિપ્પસીદિ. તસ્મિં સમયે વનસણ્ડે અધિવત્થા ભુમ્મદેવતા પાસાદિકં ભિક્ખું ઓલોકયમાના સમનં નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તી કામપરિળાહાભિભૂતા હુત્વા, ‘‘થેરં પલોભેસ્સામી’’તિ અત્તભાવં ઉળારેન અલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા સહસ્સવટ્ટિપદીપં પજ્જલમાના વિય ચન્દં ઉટ્ઠાપયમાના વિય સકલારામં એકોભાસં કત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા અવન્દિત્વાવ વેહાસે ઠિતા ગાથં અભાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા…પે… અજ્ઝભાસી’’તિ.

અભુત્વાતિ પઞ્ચ કામગુણે અપરિભુઞ્જિત્વા. ભિક્ખસીતિ પિણ્ડાય ચરસિ. મા તં કાલો ઉપચ્ચગાતિ એત્થ કાલો નામ પઞ્ચકામગુણપટિસેવનક્ખમો દહરયોબ્બનકાલો. જરાજિણ્ણેન હિ ઓભગ્ગેન દણ્ડપરાયણેન પવેધમાનેન કાસસાસાભિભૂતેન ન સક્કા કામે પરિભુઞ્જિતું. ઇતિ ઇમં કાલં સન્ધાય દેવતા ‘‘મા તં કાલો ઉપચ્ચગા’’તિ આહ. તત્થ મા ઉપચ્ચગાતિ મા અતિક્કમિ.

કાલં વોહં ન જાનામીતિ એત્થ વોતિ નિપાતમત્તં. કાલં ન જાનામીતિ મરણકાલં સન્ધાય વદતિ. સત્તાનઞ્હિ –

‘‘જીવિતં બ્યાધિ કાલો ચ, દેહનિક્ખેપનં ગતિ;

પઞ્ચેતે જીવલોકસ્મિં, અનિમિત્તા ન નાયરે’’.

તત્થ જીવિતં તાવ ‘‘એત્તકમેવ, ન ઇતો પર’’ન્તિ વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તં. કલલકાલેપિ હિ સત્તા મરન્તિ, અબ્બુદ-પેસિ-ઘન-અડ્ઢમાસ-એકમાસ-દ્વેમાસ-તેમાસ-ચતુમાસપઞ્ચમાસ…પે… દસમાસકાલેપિ, કુચ્છિતો નિક્ખન્તસમયેપિ, તતો પરં વસ્સસતસ્સ અન્તોપિ બહિપિ મરન્તિયેવ. બ્યાધિપિ ‘‘ઇમિનાવ બ્યાધિના સત્તા મરન્તિ, ન અઞ્ઞેના’’તિ વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તો. ચક્ખુરોગેનપિ હિ સત્તા મરન્તિ સોતરોગાદીનં અઞ્ઞતરેનપિ. કાલોપિ, ‘‘ઇમસ્મિં યેવ કાલે મરિતબ્બં, ન અઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તો. પુબ્બણ્હેપિ હિ સત્તા મરન્તિ મજ્ઝન્હિકાદીનં અઞ્ઞતરસ્મિમ્પિ. દેહનિક્ખેપનમ્પિ, ‘‘ઇધેવ મીયમાનાનં દેહેન પતિતબ્બં, ન અઞ્ઞત્થા’’તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તં. અન્તોગામે જાતાનઞ્હિ બહિગામેપિ અત્તભાવો પતતિ, બહિગામેપિ જાતાનં અન્તોગામેપિ. તથા થલજાનં જલે, જલજાનં થલેતિ અનેકપ્પકારતો વિત્થારેતબ્બં. ગતિપિ, ‘‘ઇતો ચુતેન ઇધ નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તા. દેવલોકતો હિ ચુતા મનુસ્સેસુપિ નિબ્બત્તન્તિ, મનુસ્સલોકતો ચુતા દેવલોકાદીનં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તન્તીતિ એવં યન્તે યુત્તગોણો વિય ગતિપઞ્ચકે લોકો સમ્પરિવત્તતિ. તસ્સેવં સમ્પરિવત્તતો ‘‘ઇમસ્મિં નામ કાલે મરણં ભવિસ્સતી’’તિ ઇમં મરણસ્સ કાલં વોહં ન જાનામિ.

છન્નો કાલો ન દિસ્સતીતિ અયં કાલો મય્હં પટિચ્છન્નો અવિભૂતો ન પઞ્ઞાયતિ. તસ્માતિ યસ્મા અયં કાલો પટિચ્છન્નો ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા પઞ્ચ કામગુણે અભુત્વાવ ભિક્ખામિ. મા મં કાલો ઉપચ્ચગાતિ એત્થ સમણધમ્મકરણકાલં સન્ધાય ‘‘કાલો’’તિ આહ. અયઞ્હિ સમણધમ્મો નામ પચ્છિમે કાલે તિસ્સો વયોસીમા અતિક્કન્તેન ઓભગ્ગેન દણ્ડપરાયણેન પવેધમાનેન કાસસાસાભિભૂતેન ન સક્કા કાતું. તદા હિ ન સક્કા હોતિ ઇચ્છિતિચ્છિતં બુદ્ધવચનં વા ગણ્હિતું, ધુતઙ્ગં વા પરિભુઞ્જિતું, અરઞ્ઞવાસં વા વસિતું, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપત્તિં વા સમાપજ્જિતું, પદભાણ-સરભઞ્ઞધમ્મકથા-અનુમોદનાદીનિ વા કાતું, તરુણયોબ્બનકાલે પનેતં સબ્બં સક્કા કાતુન્તિ અયં સમણધમ્મકરણસ્સ કાલો મા મં ઉપચ્ચગા, યાવ મં નાતિક્કમતિ, તાવ કામે અભુત્વાવ સમણધમ્મં કરોમીતિ આહ.

પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વાતિ સા કિર દેવતા – ‘‘અયં ભિક્ખુ સમણધમ્મકરણસ્સ કાલં નામ કથેતિ, અકાલં નામ કથેતિ, સહેતુકં કથેતિ સાનિસંસ’’ન્તિ એત્તાવતાવ થેરે લજ્જં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા મહાબ્રહ્મં વિય અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ચ નં મઞ્ઞમાના ગારવજાતા આકાસા ઓરુય્હ પથવિયં અટ્ઠાસિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. કિઞ્ચાપિ પથવિયં ઠિતા, યેન પનત્થેન આગતા, પુનપિ તમેવ ગહેત્વા દહરો ત્વન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુસૂતિ તરુણો. કાળકેસોતિ સુટ્ઠુ કાળકેસો. ભદ્રેનાતિ ભદ્દકેન. એકચ્ચો હિ દહરોપિ સમાનો કાણો વા હોતિ કુણિઆદીનં વા અઞ્ઞતરો, સો ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ ન હોતિ. યો પન અભિરૂપો હોતિ દસ્સનીયો પાસાદિકો સબ્બસમ્પત્તિસમ્પન્નો, યં યદેવ અલઙ્કારપરિહારં ઇચ્છતિ, તેન તેન અલઙ્કતો દેવપુત્તો વિય ચરતિ, અયં ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ હોતિ. થેરો ચ ઉત્તમરૂપસમ્પન્નો, તેન નં એવમાહ.

અનિક્કીળિતાવી કામેસૂતિ કામેસુ અકીળિતકીળો અભુત્તાવી, અકતકામકીળોતિ અત્થો. મા સન્દિટ્ઠિકં હિત્વાતિ યેભુય્યેન હિ તા અદિટ્ઠસચ્ચા અવીતરાગા અપરચિત્તવિદૂનિયો દેવતા ભિક્ખૂ દસપિ વસ્સાનિ વીસતિમ્પિ…પે… સટ્ઠિમ્પિ વસ્સાનિ પરિસુદ્ધં અખણ્ડં બ્રહ્મચરિયં ચરમાને દિસ્વા – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ માનુસકે પઞ્ચ કામગુણે પહાય દિબ્બે કામે પત્થયન્તા સમણધમ્મં કરોન્તી’’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તિ, અયમ્પિ તત્થેવ ઉપ્પાદેસિ. તસ્મા માનુસકે કામે સન્દિટ્ઠિકે, દિબ્બે ચ કાલિકે કત્વા એવમાહ.

ન ખો અહં, આવુસોતિ, આવુસો, અહં સન્દિટ્ઠિકે કામે હિત્વા કાલિકે કામે ન અનુધાવામિ ન પત્થેમિ ન પિહેમિ. કલિકઞ્ચ ખો અહં, આવુસોતિ અહં ખો, આવુસો, કાલિકં કામં હિત્વા સન્દિટ્ઠિકં લોકુત્તરધમ્મં અનુધાવામિ. ઇતિ થેરો ચિત્તાનન્તરં અલદ્ધબ્બતાય દિબ્બેપિ માનુસકેપિ પઞ્ચ કામગુણે કાલિકાતિ અકાસિ, ચિત્તાનન્તરં લદ્ધબ્બતાય લોકુત્તરધમ્મં સન્દિટ્ઠિકન્તિ. પઞ્ચકામગુણેસુ સમોહિતેસુપિ સમ્પન્નકામસ્સાપિ કામિનો ચિત્તાનન્તરં ઇચ્છિતિચ્છિતારમ્મણાનુભવનં ન સમ્પજ્જતિ. ચક્ખુદ્વારે ઇટ્ઠારમ્મણં અનુભવિતુકામેન હિ ચિત્તકારપોત્થકારરૂપકારાદયો પક્કોસાપેત્વા, ‘‘ઇદં નામ સજ્જેથા’’તિ વત્તબ્બં હોતિ. એત્થન્તરે અનેકકોટિસતસહસ્સાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. અથ પચ્છા તં આરમ્મણં સમ્પાપુણાતિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. સોતાપત્તિમગ્ગાનન્તરં પન સોતાપત્તિફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, અન્તરા અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ વારો નત્થિ. સેસફલેસુપિ એસેવ નયોતિ.

સો તમેવત્થં ગહેત્વા કાલિકા હિ, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ કાલિકાતિ વુત્તનયેન સમોહિતસમ્પત્તિનાપિ કાલન્તરે પત્તબ્બા. બહુદુક્ખાતિ પઞ્ચ કામગુણે નિસ્સાય પત્તબ્બદુક્ખસ્સ બહુતાય બહુદુક્ખા. તંવત્થુકસ્સેવ ઉપાયાસસ્સ બહુતાય બહુપાયાસા. આદીનવો એત્થ ભિય્યોતિ પઞ્ચ કામગુણે નિસ્સાય લદ્ધબ્બસુખતો આદીનવો ભિય્યો, દુક્ખમેવ બહુતરન્તિ અત્થો. સન્દિટ્ઠિકો અયં ધમ્મોતિ અયં લોકુત્તરધમ્મો યેન યેન અધિગતો હોતિ, તેન તેન પરસદ્ધાય ગન્તબ્બતં હિત્વા પચ્ચવેક્ખણઞાણેન સયં દટ્ઠબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિકો. અત્તનો ફલદાનં સન્ધાય નાસ્સ કાલોતિ અકાલો, અકાલોયેવ અકાલિકો. યો એત્થ અરિયમગ્ગધમ્મો, સો અત્તનો પવત્તિસમનન્તરમેવ ફલં દેતીતિ અત્થો. ‘‘એહિ પસ્સ ઇમં ધમ્મ’’ન્તિ એવં પવત્તં એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો. આદિત્તં ચેલં વા સીસં વા અજ્ઝુપેક્ખિત્વાપિ ભાવનાવસેન અત્તનો ચિત્તે ઉપનયં અરહતીતિ ઓપનેય્યિકો. સબ્બેહિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદીહિ વિઞ્ઞૂહિ ‘‘ભાવિતો મે મગ્ગો, અધિગતં ફલં, સચ્છિકતો નિરોધો’’તિ અત્તનિ અત્તનિ વેદિતબ્બોતિ પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૬ આદયો) ધમ્માનુસ્સતિવણ્ણનાયં વુત્તો.

ઇદાનિ સા દેવતા અન્ધો વિય રૂપવિસેસં થેરેન કથિતસ્સ અત્થે અજાનન્તી કથઞ્ચ ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ કથઞ્ચાતિપદસ્સ ‘‘કથઞ્ચ ભિક્ખુ કાલિકા કામા વુત્તા ભગવતા, કથં બહુદુક્ખા, કથં બહુપાયાસા’’તિ? એવં સબ્બપદેહિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

નવોતિ અપરિપુણ્ણપઞ્ચવસ્સો હિ ભિક્ખુ નવો નામ હોતિ, પઞ્ચવસ્સતો પટ્ઠાય મજ્ઝિમો, દસવસ્સતો પટ્ઠાય થેરો. અપરો નયો – અપરિપુણ્ણદસવસ્સો નવો, દસવસ્સતો પટ્ઠાય મજ્ઝિમો, વીસતિવસ્સતો પટ્ઠાય થેરો. તેસં અહં નવોતિ વદતિ.

નવોપિ એકચ્ચો સત્તટ્ઠવસ્સકાલે પબ્બજિત્વા દ્વાદસતેરસવસ્સાનિ સામણેરભાવેનેવ અતિક્કન્તો ચિરપબ્બજિતો હોતિ, અહં પન અચિરપબ્બજિતોતિ વદતિ. ઇમં ધમ્મવિનયન્તિ ઇમં ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ. ઉભયમ્પેતં સાસનસ્સેવ નામં. ધમ્મેન હેત્થ દ્વે પિટકાનિ વુત્તાનિ, વિનયેન વિનયપિટકં, ઇતિ તીહિ પિટકેહિ પકાસિતં પટિપત્તિં અધુના આગતોમ્હીતિ વદતિ.

મહેસક્ખાહીતિ મહાપરિવારાહિ. એકેકસ્સ હિ દેવરઞ્ઞો કોટિસતમ્પિ કોટિસહસ્સમ્પિ પરિવારો હોતિ, તે અત્તાનં મહન્તે ઠાને ઠપેત્વા તથાગતં પસ્સન્તિ. તત્થ અમ્હાદિસાનં અપ્પેસક્ખાનં માતુગામજાતિકાનં કુતો ઓકાસોતિ દસ્સેતિ.

મયમ્પિ આગચ્છેય્યામાતિ ઇદં સા દેવતા ‘‘સચેપિ ચક્કવાળં પૂરેત્વા પરિસા નિસિન્ના હોતિ, મહતિયા બુદ્ધવીથિયા સત્થુ સન્તિકં ગન્તું લભતી’’તિ ઞત્વા આહ. પુચ્છ ભિક્ખુ, પુચ્છ ભિક્ખૂતિ થિરકરણવસેન આમેડિતં કતં.

અક્ખેય્યસઞ્ઞિનોતિ એત્થ ‘‘દેવો, મનુસ્સો, ગહટ્ઠો, પબ્બજિતો, સત્તો, પુગ્ગલો, તિસ્સો, ફુસ્સો’’તિઆદિના નયેન અક્ખેય્યતો સબ્બેસં અક્ખાનાનં સબ્બાસં કથાનં વત્થુભૂતતો પઞ્ચક્ખન્ધા ‘‘અક્ખેય્યા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘સત્તો નરો પોસો પુગ્ગલો ઇત્થી પુરિસો’’તિ એવં સઞ્ઞા એતેસં અત્થીતિ સઞ્ઞિનો, અક્ખેય્યેસ્વેવ સઞ્ઞિનોતિ અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો, પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સત્તપુગ્ગલાદિસઞ્ઞિનોતિ અત્થો. અક્ખેય્યસ્મિં પતિટ્ઠિતાતિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અટ્ઠહાકારેહિ પતિટ્ઠિતા. રત્તો હિ રાગવસેન પતિટ્ઠિતો હોતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન, મૂળ્હો મોહવસેન, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન, થામગતો અનુસયવસેન, વિનિબદ્ધો માનવસેન, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન પતિટ્ઠિતો હોતિ. અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાયાતિ પઞ્ચક્ખન્ધે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અપરિજાનિત્વા. યોગમાયન્તિ મચ્ચુનોતિ મચ્ચુનો યોગં પયોગં પક્ખેપં ઉપક્ખેપં ઉપક્કમં અબ્ભન્તરં આગચ્છન્તિ, મરણવસં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. એવમિમાય ગાથાય કાલિકા કામા કથિતા.

પરિઞ્ઞાયાતિ ઞાતપરિઞ્ઞા, તીરણપરિઞ્ઞા, પહાનપરિઞ્ઞાતિ ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. તત્થ કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? પઞ્ચક્ખન્ધે પરિજાનાતિ – ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો, અયં વેદનાક્ખન્ધો, અયં સઞ્ઞાક્ખન્ધો, અયં સઙ્ખારક્ખન્ધો, અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, ઇમાનિ તેસં લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાની’’તિ, અયં ઞાતપરિઞ્ઞા. કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા પઞ્ચક્ખન્ધે તીરેતિ અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતોતિ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ. અયં તીરણપરિઞ્ઞા. કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા અગ્ગમગ્ગેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગં પજહતિ. અયં પહાનપરિઞ્ઞા.

અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ એવં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પઞ્ચક્ખન્ધે પરિજાનિત્વા ખીણાસવો ભિક્ખુ અક્ખાતારં પુગ્ગલં ન મઞ્ઞતિ. અક્ખાતારન્તિ કમ્મવસેન કારણં વેદિતબ્બં, અક્ખાતબ્બં કથેતબ્બં પુગ્ગલં ન મઞ્ઞતિ, ન પસ્સતીતિ અત્થો. કિન્તિ અક્ખાતબ્બન્તિ? ‘‘તિસ્સો’’તિ વા ‘‘ફુસ્સો’’તિ વા એવં યેન કેનચિ નામેન વા ગોત્તેન વા પકાસેતબ્બં. તઞ્હિ તસ્સ ન હોતીતિ તં તસ્સ ખીણાસવસ્સ ન હોતિ. યેન નં વજ્જાતિ યેન નં ‘‘રાગેન રત્તો’’તિ વા ‘‘દોસેન દુટ્ઠો’’તિ વા ‘‘મોહેન મૂળ્હો’’તિ વાતિ કોચિ વદેય્ય, તં કારણં તસ્સ ખીણાસવસ્સ નત્થિ.

સચે વિજાનાસિ વદેહીતિ સચે એવરૂપં ખીણાસવં જાનાસિ, ‘‘જાનામી’’તિ વદેહિ. નો ચે જાનાસિ, અથ ‘‘ન જાનામી’’તિ વદેહિ. યક્ખાતિ દેવતં આલપન્તો આહ. ઇતિ ઇમાય ગાથાય સન્દિટ્ઠિકો નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો કથિતો. સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો.

યો મઞ્ઞતીતિ યો અત્તાનં ‘‘અહં સમો’’તિ વા ‘‘વિસેસી’’તિ વા ‘‘નિહીનો’’તિ વા મઞ્ઞતિ. એતેન ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદયો તયો માના ગહિતાવ. તેસુ ગહિતેસુ નવ માના ગહિતાવ હોન્તિ. સો વિવદેથ તેનાતિ સો પુગ્ગલો તેનેવ માનેન યેન કેનચિ પુગ્ગલેન સદ્ધિં – ‘‘કેન મં ત્વં પાપુણાસિ, કિં જાતિયા પાપુણાસિ, ઉદાહુ ગોત્તેન, કુલપદેસેન, વણ્ણપોક્ખરતાય, બાહુસચ્ચેન, ધુતગુણેના’’તિ એવં વિવદેય્ય. ઇતિ ઇમાયપિ ઉપડ્ઢગાથાય કાલિકા કામા કથિતા.

તીસુ વિધાસૂતિ તીસુ માનેસુ. ‘‘એકવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૫૮૪) હિ કોટ્ઠાસો ‘‘વિધો’’તિ વુત્તો. ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) આકારો. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વિધા. કતમા તિસ્સો? સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા, સદિસોહમસ્મીતિ વિધા, હીનોહમસ્મીતિ વિધા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૧૬૨) માનો ‘‘વિધા’’તિ વુત્તો. ઇધાપિ માનોવ. તેન વુત્તં ‘‘તીસુ વિધાસૂતિ તીસુ માનેસૂ’’તિ. અવિકમ્પમાનોતિ સો પુગ્ગલો એતેસુ સઙ્ખેપતો તીસુ, વિત્થારતો નવસુ માનેસુ ન કમ્પતિ, ન ચલતિ. સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતીતિ તસ્સ પહીનમાનસ્સ ખીણાસવસ્સ ‘‘અહં સદિસો’’તિ વા ‘‘સેય્યો’’તિ વા ‘‘હીનો’’તિ વા ન હોતીતિ દસ્સેતિ. પચ્છિમપદં વુત્તનયમેવ. ઇતિ ઇમાયપિ ઉપડ્ઢગાથાય નવવિધો સન્દિટ્ઠિકો લોકુત્તરધમ્મો કથિતો.

પહાસિ સઙ્ખન્તિ, ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૧૨૦, ૨૩૯) પઞ્ઞા ‘‘સઙ્ખા’’તિ આગતા. ‘‘અત્થિ તે કોચિ ગણકો વા મુદ્દિકો વા સઙ્ખાયકો વા, યો પહોતિ ગઙ્ગાય વાલુકં ગણેતુ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૧૦) એત્થ ગણના. ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૮૦) કોટ્ઠાસો. ‘‘યા તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) એત્થ પણ્ણત્તિ ‘‘સઙ્ખા’’તિ આગતા. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતા. પહાસિ સઙ્ખન્તિ પદસ્સ હિ અયમેવત્થો – રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હો ઇતિ ઇમં પણ્ણત્તિં ખીણાસવો પહાસિ જહિ પજહીતિ.

ન વિમાનમજ્ઝગાતિ નવભેદં તિવિધમાનં ન ઉપગતો. નિવાસટ્ઠેન વા માતુકુચ્છિ ‘‘વિમાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં આયતિં પટિસન્ધિવસેન ન ઉપગચ્છીતિપિ અત્થો. અનાગતત્થે અતીતવચનં. અચ્છેચ્છીતિ છિન્દિ. છિન્નગન્થન્તિ ચત્તારો ગન્થે છિન્દિત્વા ઠિતં. અનીઘન્તિ નિદ્દુક્ખં. નિરાસન્તિ નિત્તણ્હં. પરિયેસમાનાતિ ઓલોકયમાના. નાજ્ઝગમુન્તિ ન અધિગચ્છન્તિ ન વિન્દન્તિ ન પસ્સન્તિ. વત્તમાનત્થે અતીતવચનં. ઇધ વા હુરં વાતિ ઇધલોકે વા પરલોકે વા. સબ્બનિવેસનેસૂતિ તયો ભવા, ચતસ્સો યોનિયો, પઞ્ચ ગતિયો, સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, નવ સત્તાવાસા, ઇતિ ઇમેસુપિ સબ્બેસુ સત્તનિવેસનેસુ એવરૂપં ખીણાસવં કાયસ્સ ભેદા ઉપ્પજ્જમાનં વા ઉપ્પન્નં વા ન પસ્સન્તીતિ અત્થો. ઇમાય ગાથાય સન્દિટ્ઠિકં લોકુત્તરધમ્મમેવ કથેસિ.

ઇમઞ્ચ ગાથં સુત્વા સાપિ દેવતા અત્થં સલ્લક્ખેસિ, તેનેવ કારણેન ઇમસ્સ ખ્વાહં, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ પાપં ન કયિરાતિ ગાથાય દસકુસલકમ્મપથવસેનપિ કથેતું વટ્ટતિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવસેનપિ. દસકુસલકમ્મપથવસેન તાવ વચસાતિ ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં ગહિતં. મનસાતિ તિવિધં મનોસુચરિતં ગહિતં. કાયેન વા કિઞ્ચન સબ્બલોકેતિ તિવિધં કાયસુચરિતં ગહિતં. ઇમે તાવ દસકુસલકમ્મપથધમ્મા હોન્તિ. કામે પહાયાતિ ઇમિના પન કામસુખલ્લિકાનુયોગો પટિક્ખિત્તો. સતિમા સમ્પજાનોતિ ઇમિના દસકુસલકમ્મપથકારણં સતિસમ્પજઞ્ઞં ગહિતં. દુક્ખં ન સેવેથ અનત્થસંહિતન્તિ ઇમિના અત્તકિલમથાનુયોગો પટિસિદ્ધો. ઇતિ દેવતા ‘‘ઉભો અન્તે વિવજ્જેત્વા કારણેહિ સતિસમ્પજઞ્ઞેહિ સદ્ધિં દસકુસલકમ્મપથધમ્મે તુમ્હેહિ કથિતે આજાનામિ ભગવા’’તિ વદતિ.

અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવસેન પન અયં નયો – તસ્મિં કિર ઠાને મહતી ધમ્મદેસના અહોસિ. દેસનાપરિયોસાને દેવતા યથાઠાને ઠિતાવ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અત્તના અધિગતં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં દસ્સેન્તી એવમાહ. તત્થ વચસાતિ સમ્માવાચા ગહિતા, મનો પન અઙ્ગં ન હોતીતિ મનસાતિ મગ્ગસમ્પયુત્તકં ચિત્તં ગહિતં. કાયેન વા કિઞ્ચન સબ્બલોકેતિ સમ્માકમ્મન્તો ગહિતો, આજીવો પન વાચાકમ્મન્તપક્ખિકત્તા ગહિતોવ હોતિ. સતિમાતિ ઇમિના વાયામસતિસમાધયો ગહિતા. સમ્પજાનોતિપદેન સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પા. કામે પહાય, દુક્ખં ન સેવેથાતિપદદ્વયેન અન્તદ્વયવજ્જનં. ઇતિ ઇમે દ્વે અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝિમં પટિપદં તુમ્હેહિ કથિતં, આજાનામિ ભગવાતિ વત્વા તથાગતં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામીતિ.

સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નન્દનવગ્ગો દુતિયો.