૩. સત્તિવગ્ગો

૧. સત્તિસુત્તવણ્ણના

૨૧. સત્તિવગ્ગસ્સ પઠમે સત્તિયાતિ દેસનાસીસમેતં. એકતોખારાદિના સત્થેનાતિ અત્થો. ઓમટ્ઠોતિ પહતો. ચત્તારો હિ પહારા ઓમટ્ઠો ઉમ્મટ્ઠો મટ્ઠો વિમટ્ઠોતિ. તત્થ ઉપરિ ઠત્વા અધોમુખં દિન્નપહારો ઓમટ્ઠો નામ; હેટ્ઠા ઠત્વા ઉદ્ધંમુખં દિન્નો ઉમ્મટ્ઠો નામ; અગ્ગળસૂચિ વિય વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતો મટ્ઠો નામ; સેસો સબ્બોપિ વિમટ્ઠો નામ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઓમટ્ઠો ગહિતો. સો હિ સબ્બદારુણો દુરુદ્ધરસલ્લો દુત્તિકિચ્છો અન્તોદોસો અન્તોપુબ્બલોહિતોવ હોતિ, પુબ્બલોહિતં અનિક્ખમિત્વા વણમુખં પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતિ. પુબ્બલોહિતં નિહરિતુકામેહિ મઞ્ચેન સદ્ધિં બન્ધિત્વા અધોસિરો કાતબ્બો હોતિ, મરણં વા મરણમત્તં વા દુક્ખં પાપુણાતિ. પરિબ્બજેતિ વિહરેય્ય.

ઇમાય ગાથાય કિં કથેતિ? યથા સત્તિયા ઓમટ્ઠો પુરિસો સલ્લુબ્બહન-વણતિકિચ્છનાનં અત્થાય વીરિયં આરભતિ, પયોગં કરોતિ પરક્કમતિ. યથા ચ ડય્હમાનો મત્થકે આદિત્તસીસો તસ્સ નિબ્બાપનત્થાય વીરિયં આરભતિ, પયોગં કરોતિ પરક્કમતિ, એવમેવ ભિક્ખુ કામરાગં પહાનાય સતો અપ્પમત્તો હુત્વા વિહરેય્ય ભગવાતિ કથેસિ.

અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ઇમાય દેવતાય ઉપમા તાવ દળ્હં કત્વા આનીતા, અત્થં પન પરિત્તકં ગહેત્વા ઠિતા, પુનપ્પુનં કથેન્તીપિ હેસા કામરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનપહાનમેવ કથેય્ય. યાવ ચ કામરાગો મગ્ગેન ન સમુગ્ઘાટિયતિ, તાવ અનુબદ્ધોવ હોતિ. ઇતિ તમેવ ઓપમ્મં ગહેત્વા પઠમમગ્ગવસેન દેસનં વિનિવટ્ટેત્વા દેસેન્તો દુતિયં ગાથમાહ. તસ્સત્થો પુરિમાનુસારેનેવ વેદિતબ્બોતિ. પઠમં.

૨. ફુસતિસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે નાફુસન્તં ફુસતીતિ કમ્મં અફુસન્તં વિપાકો ન ફુસતિ, કમ્મમેવ વા અફુસન્તં કમ્મં ન ફુસતિ. કમ્મઞ્હિ નાકરોતો કરિયતિ. ફુસન્તઞ્ચ તતો ફુસેતિ કમ્મં ફુસન્તં વિપાકો ફુસતિ, કમ્મમેવ વા ફુસતિ. કમ્મઞ્હિ કરોતો કરિયતિ. તસ્મા ફુસન્તં ફુસતિ, અપ્પદુટ્ઠપદોસિનન્તિ યસ્મા ન અફુસન્તં ફુસતિ, ફુસન્તઞ્ચ ફુસતિ, અયં કમ્મવિપાકાનં ધમ્મતા, તસ્મા યો ‘‘અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ, સુદ્ધસ્સ પોસસ્સ અનઙ્ગણસ્સા’’તિ એવં વુત્તો અપ્પદુટ્ઠપદોસી પુગ્ગલો, તં પુગ્ગલં કમ્મં ફુસન્તમેવ કમ્મં ફુસતિ, વિપાકો વા ફુસતિ. સો હિ પરસ્સ ઉપઘાતં કાતું સક્કોતિ વા મા વા, અત્તા પનાનેન ચતૂસુ અપાયેસુ ઠપિતો નામ હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘તમેવ બાલં પચ્ચેતિ પાપં, સુખુમો રજો પટિવાતંવ ખિત્તો’’તિ. દુતિયં.

૩. જટાસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે અન્તોજટાતિ ગાથાયં જટાતિ તણ્હાય જાલિનિયા અધિવચનં. સા હિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ હેટ્ઠુપરિયવસેન પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સંસિબ્બનટ્ઠેન વેળુગુમ્બાદીનં સાખાજાલસઙ્ખાતા જટા વિયાતિ જટા. સા પનેસા સકપરિક્ખારપરપરિક્ખારેસુ સકઅત્તભાવ-પરઅત્તભાવેસુ અજ્ઝત્તિકાયતન-બાહિરાયતનેસુ ચ ઉપ્પજ્જનતો અન્તોજટા બહિજટાતિ વુચ્ચતિ. તાય એવં ઉપ્પજ્જમાનાય જટાય જટિતા પજા. યથા નામ વેળુજટાદીહિ વેળુઆદયો, એવં તાય તણ્હાજટાય સબ્બાપિ અયં સત્તનિકાયસઙ્ખાતા પજા જટિતા વિનદ્ધા, સંસિબ્બિતાતિ અત્થો. યસ્મા ચ એવં જટિતા, તં તં ગોતમ પુચ્છામીતિ તસ્મા તં પુચ્છામિ. ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. કો ઇમં વિજટયે જટન્તિ ઇમં એવં તેધાતુકં જટેત્વા ઠિતં જટં કો વિજટેય્ય, વિજટેતું કો સમત્થોતિ પુચ્છતિ.

અથસ્સ ભગવા તમત્થં વિસ્સજ્જેન્તો સીલે પતિટ્ઠાયાતિઆદિમાહ. તત્થ સીલે પતિટ્ઠાયાતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે ઠત્વા. એત્થ ચ ભગવા જટાવિજટનં પુચ્છિતો સીલં આરભન્તો ન ‘‘અઞ્ઞં પુટ્ઠો અઞ્ઞં કથેતી’’તિ વેદિતબ્બો. જટાવિજટકસ્સ હિ પતિટ્ઠાદસ્સનત્થમેત્થ સીલં કથિતં.

નરોતિ સત્તો. સપઞ્ઞોતિ કમ્મજતિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાય પઞ્ઞવા. ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયન્તિ સમાધિઞ્ચેવ વિપસ્સનઞ્ચ ભાવયમાનો. ચિત્તસીસેન હેત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો કથિતા, પઞ્ઞાનામેન વિપસ્સના. આતાપીતિ વીરિયવા. વીરિયઞ્હિ કિલેસાનં આતાપનપરિતાપનટ્ઠેન ‘‘આતાપો’’તિ વુચ્ચતિ, તદસ્સ અત્થીતિ આતાપી. નિપકોતિ નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. ઇમિના પદેન પારિહારિયપઞ્ઞં દસ્સેતિ. પારિહારિયપઞ્ઞા નામ ‘‘અયં કાલો ઉદ્દેસસ્સ, અયં કાલો પરિપુચ્છાયા’’તિઆદિના નયેન સબ્બત્થ કારાપિતા પરિહરિતબ્બપઞ્ઞા. ઇમસ્મિઞ્હિ પઞ્હાબ્યાકરણે તિક્ખત્તું પઞ્ઞા આગતા. તત્થ પઠમા જાતિપઞ્ઞા, દુતિયા વિપસ્સનાપઞ્ઞા, તતિયા સબ્બકિચ્ચપરિણાયિકા પારિહારિયપઞ્ઞા.

સો ઇમં વિજટયે જટન્તિ સો ઇમેહિ સીલાદીહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ. યથા નામ પુરિસો પથવિયં પતિટ્ઠાય સુનિસિતં સત્થં ઉક્ખિપિત્વા મહન્તં વેળુગુમ્બં વિજટેય્ય, એવમેવં સીલે પતિટ્ઠાય સમાધિસિલાયં સુનિસિતં વિપસ્સનાપઞ્ઞાસત્થં વીરિયબલપગ્ગહિતેન પારિહારિયપઞ્ઞાહત્થેન ઉક્ખિપિત્વા સબ્બમ્પિ તં અત્તનો સન્તાને પતિતં તણ્હાજટં વિજટેય્ય સઞ્છિન્દેય્ય સમ્પદાલેય્યાતિ.

એત્તાવતા સેખભૂમિં કથેત્વા ઇદાનિ જટં વિજટેત્વા ઠિતં મહાખીણાસવં દસ્સેન્તો યેસન્તિઆદિમાહ. એવં જટં વિજટેત્વા ઠિતં ખીણાસવં દસ્સેત્વા પુન જટાય વિજટનોકાસં દસ્સેન્તો યત્થ નામઞ્ચાતિઆદિમાહ. તત્થ નામન્તિ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા. પટિઘં રૂપસઞ્ઞા ચાતિ એત્થ પટિઘસઞ્ઞાવસેન કામભવો ગહિતો, રૂપસઞ્ઞાવસેન રૂપભવો. તેસુ દ્વીસુ ગહિતેસુ અરૂપભવો ગહિતોવ હોતિ ભવસઙ્ખેપેનાતિ. એત્થેસા છિજ્જતે જટાતિ એત્થ તેભૂમકવટ્ટસ્સ પરિયાદિયનટ્ઠાને એસા જટા છિજ્જતિ, નિબ્બાનં આગમ્મ છિજ્જતિ નિરુજ્ઝતીતિ અયં અત્થો દસ્સિતો હોતિ. તતિયં.

૪. મનોનિવારણસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે યતો યતોતિ પાપતો વા કલ્યાણતો વા. અયં કિર દેવતા ‘‘યંકિઞ્ચિ કુસલાદિભેદં લોકિયં વા લોકુત્તરં વા મનો, તં નિવારેતબ્બમેવ, ન ઉપ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ એવંલદ્ધિકા. સ સબ્બતોતિ સો સબ્બતો. અથ ભગવા – ‘‘અયં દેવતા અનિય્યાનિકકથં કથેતિ, મનો નામ નિવારેતબ્બમ્પિ અત્થિ ભાવેતબ્બમ્પિ, વિભજિત્વા નમસ્સા દસ્સેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દુતિયગાથં આહ. તત્થ ન મનો સંયતત્તમાગતન્તિ, યં વુત્તં ‘‘ન સબ્બતો મનો નિવારયે’’તિ, કતરં તં મનો, યં તં સબ્બતો ન નિવારેતબ્બન્તિ ચે. મનો સંયતત્તં આગતં, યં મનો યત્થ સંયતભાવં આગતં, ‘‘દાનં દસ્સામિ, સીલં રક્ખિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન ઉપ્પન્નં, એતં મનો ન નિવારેતબ્બં, અઞ્ઞદત્થુ બ્રૂહેતબ્બં વડ્ઢેતબ્બં. યતો યતો ચ પાપકન્તિ યતો યતો અકુસલં ઉપ્પજ્જતિ, તતો તતો ચ તં નિવારેતબ્બન્તિ. ચતુત્થં.

૫. અરહન્તસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે કતાવીતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કતકિચ્ચો. અહં વદામીતિ અયં દેવતા વનસણ્ડવાસિની, સા આરઞ્ઞકાનં ભિક્ખૂનં ‘‘અહં ભુઞ્જામિ, અહં નિસીદામિ, મમ પત્તો, મમ ચીવર’’ન્તિઆદિકથાવોહારં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇમે ભિક્ખૂ ‘ખીણાસવા’તિ મઞ્ઞામિ, ખીણાસવાનઞ્ચ નામ એવરૂપા અત્તુપલદ્ધિનિસ્સિતકથા હોતિ, ન હોતિ નુ ખો’’તિ જાનનત્થં એવં પુચ્છતિ.

સામઞ્ઞન્તિ લોકનિરુત્તિં લોકવોહારં. કુસલોતિ ખન્ધાદીસુ કુસલો. વોહારમત્તેનાતિ ઉપલદ્ધિનિસ્સિતકથં હિત્વા વોહારભેદં અકરોન્તો ‘‘અહં, મમા’’તિ વદેય્ય. ‘‘ખન્ધા ભુઞ્જન્તિ, ખન્ધા નિસીદન્તિ, ખન્ધાનં પત્તો, ખન્ધાનં ચીવર’’ન્તિ હિ વુત્તે વોહારભેદો હોતિ, ન કોચિ જાનાતિ. તસ્મા એવં અવત્વા લોકવોહારેન વોહરતીતિ.

અથ દેવતા – ‘‘યદિ દિટ્ઠિયા વસેન ન વદતિ, માનવસેન નુ ખો વદતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુન યો હોતીતિ પુચ્છિ. તત્થ માનં નુ ખોતિ સો ભિક્ખુ માનં ઉપગન્ત્વા માનવસેન વદેય્ય નુ ખોતિ. અથ ભગવા – ‘‘અયં દેવતા ખીણાસવં સમાનં વિય કરોતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ખીણાસવસ્સ નવવિધોપિ માનો પહીનો’’તિ દસ્સેન્તો પટિગાથં આહ. તત્થ વિધૂપિતાતિ વિધમિતા. માનગન્થસ્સાતિ માના ચ ગન્થા ચ અસ્સ. મઞ્ઞતન્તિ મઞ્ઞનં. તિવિધમ્પિ તણ્હા-દિટ્ઠિ-માન-મઞ્ઞનં સો વીતિવત્તો, અતિક્કન્તોતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ. પઞ્ચમં.

૬. પજ્જોતસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે પુટ્ઠુન્તિ પુચ્છિતું. કથં જાનેમૂતિ કથં જાનેય્યામ. દિવારત્તિન્તિ દિવા ચ રત્તિઞ્ચ. તત્થ તત્થાતિ યત્થ યત્થેવ પજ્જલિતો હોતિ, તત્થ તત્થ. એસા આભાતિ એસા બુદ્ધાભા. કતમા પન સાતિ? ઞાણાલોકો વા હોતુ પીતિઆલોકો વા પસાદાલોકો વા ધમ્મકથાઆલોકો વા, સબ્બોપિ બુદ્ધાનં પાતુભાવા ઉપ્પન્નો આલોકો બુદ્ધાભા નામ. અયં અનુત્તરા સબ્બસેટ્ઠા અસદિસાતિ. છટ્ઠં.

૭. સરસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે કુતો સરા નિવત્તન્તીતિ ઇમે સંસારસરા કુતો નિવત્તન્તિ, કિં આગમ્મ નપ્પવત્તન્તીતિ અત્થો. ન ગાધતીતિ ન પતિટ્ઠાતિ. અતોતિ અતો નિબ્બાનતો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ. સત્તમં.

૮. મહદ્ધનસુત્તવણ્ણના

૨૮. અટ્ઠમે નિધાનગતં મુત્તસારાદિ મહન્તં ધનમેતેસન્તિ મહદ્ધના. સુવણ્ણરજતભાજનાદિ મહાભોગો એતેસન્તિ મહાભોગા. અઞ્ઞમઞ્ઞાભિગિજ્ઝન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિગિજ્ઝન્તિ પત્થેન્તિ પિહેન્તિ. અનલઙ્કતાતિ અતિત્તા અપરિયત્તજાતા. ઉસ્સુક્કજાતેસૂતિ નાનાકિચ્ચજાતેસુ અનુપ્પન્નાનં રૂપાદીનં ઉપ્પાદનત્થાય ઉપ્પન્નાનં અનુભવનત્થાય ઉસ્સુક્કેસુ. ભવસોતાનુસારીસૂતિ વટ્ટસોતં અનુસરન્તેસુ. અનુસ્સુકાતિ અવાવટા. અગારન્તિ માતુગામેન સદ્ધિં ગેહં. વિરાજિયાતિ વિરાજેત્વા. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. અટ્ઠમં.

૯. ચતુચક્કસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે ચતુચક્કન્તિ ચતુઇરિયાપથં. ઇરિયાપથો હિ ઇધ ચક્કન્તિ અધિપ્પેતો. નવદ્વારન્તિ નવહિ વણમુખેહિ નવદ્વારં. પુણ્ણન્તિ અસુચિપૂરં. લોભેન સંયુતન્તિ તણ્હાય સંયુત્તં. કથં યાત્રા ભવિસ્સતીતિ એતસ્સ એવરૂપસ્સ સરીરસ્સ કથં નિગ્ગમનં ભવિસ્સતિ, કથં મુત્તિ પરિમુત્તિ સમતિક્કમો ભવિસ્સતીતિ પુચ્છતિ. નદ્ધિન્તિ ઉપનાહં, પુબ્બકાલે કોધો, અપરકાલે ઉપનાહોતિ એવં પવત્તં બલવકોધન્તિ અત્થો. વરત્તન્તિ ‘‘છેત્વા નદ્ધિ વરત્તઞ્ચ, સન્દાનં સહનુક્કમ’’ન્તિ ગાથાય (ધ. પ. ૩૯૮; સુ. નિ. ૬૨૭) તણ્હા વરત્તા, દિટ્ઠિ સન્દાનં નામ જાતં. ઇધ પન પાળિનિદ્દિટ્ઠે કિલેસે ઠપેત્વા અવસેસા ‘‘વરત્તા’’તિ વેદિતબ્બા, ઇતિ કિલેસવરત્તઞ્ચ છેત્વાતિ અત્થો. ઇચ્છા લોભન્તિ એકોયેવ ધમ્મો ઇચ્છનટ્ઠેન ઇચ્છા, લુબ્ભનટ્ઠેન લોભોતિ વુત્તો. પઠમુપ્પત્તિકા વા દુબ્બલા ઇચ્છા, અપરાપરુપ્પત્તિકો બલવા લોભો. અલદ્ધપત્થના વા ઇચ્છા, પટિલદ્ધવત્થુમ્હિ લોભો. સમૂલં તણ્હન્તિ અવિજ્જામૂલેન સમૂલકં તણ્હં. અબ્બુય્હાતિ અગ્ગમગ્ગેન ઉપ્પાટેત્વા. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. નવમં.

૧૦. એણિજઙ્ઘસુત્તવણ્ણના

૩૦. દસમે એણિજઙ્ઘન્તિ એણિમિગસ્સ વિય સુવટ્ટિતજઙ્ઘં. કિસન્તિ અથૂલં સમસરીરં. અથ વા આતપેન મિલાતં માલાગન્ધવિલેપનેહિ અનુપબ્રૂહિતસરીરન્તિપિ અત્થો. વીરન્તિ વીરિયવન્તં. અપ્પાહારન્તિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય મિતાહારં, વિકાલભોજનપટિક્ખેપવસેન વા પરિત્તાહારં. અલોલુપન્તિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ લોલુપ્પવિરહિતં. રસતણ્હાપટિક્ખેપો વા એસ. સીહંવેકચરં નાગન્તિ એકચરં સીહં વિય, એકચરં નાગં વિય. ગણવાસિનો હિ પમત્તા હોન્તિ, એકચરા અપ્પમત્તા, તસ્મા એકચરાવ ગહિતાતિ. પવેદિતાતિ પકાસિતા કથિતા. એત્થાતિ એતસ્મિં નામરૂપે. પઞ્ચકામગુણવસેન હિ રૂપં ગહિતં, મનેન નામં, ઉભયેહિ પન અવિનિભુત્તધમ્મે ગહેત્વા પઞ્ચક્ખન્ધાદિવસેનપેત્થ ભુમ્મં યોજેતબ્બન્તિ. દસમં.

સત્તિવગ્ગો તતિયો.