૪. સતુલ્લપકાયિકવગ્ગો

૧. સબ્ભિસુત્તવણ્ણના

૩૧. સતુલ્લપકાયિકવગ્ગસ્સ પઠમે સતુલ્લપકાયિકાતિ સતં ધમ્મં સમાદાનવસેન ઉલ્લપેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તાતિ સતુલ્લપકાયિકા. તત્રિદં વત્થુ – સમ્બહુલા કિર સમુદ્દવાણિજા નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિંસુ. તેસં ખિત્તસરવેગેન ગચ્છન્તિયા નાવાય સત્તમે દિવસે સમુદ્દમજ્ઝે મહન્તં ઉપ્પાતિકં પાતુભૂતં, મહાઊમિયો ઉટ્ઠહિત્વા નાવં ઉદકસ્સ પૂરેન્તિ. નાવાય નિમુજ્જમાનાય મહાજનો અત્તનો અત્તનો દેવતાનં નામાનિ ગહેત્વા આયાચનાદીનિ કરોન્તો પરિદેવિ. તેસં મજ્ઝે એકો પુરિસો – ‘‘અત્થિ નુ ખો મે એવરૂપે ભયે પતિટ્ઠા’’તિ આવજ્જેન્તો અત્તનો પરિસુદ્ધાનિ સરણાનિ ચેવ સીલાનિ ચ દિસ્વા યોગી વિય પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. તમેનં ઇતરે સભયકારણં પુચ્છિંસુ. સો તેસં કથેસિ – ‘‘અમ્ભો અહં નાવં અભિરૂહનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા સરણાનિ ચેવ સીલાનિ ચ અગ્ગહેસિં, તેન મે ભયં નત્થી’’તિ. કિં પન સામિ એતાનિ અઞ્ઞેસમ્પિ વત્તન્તીતિ? આમ વત્તન્તીતિ તેન હિ અમ્હાકમ્પિ દેથાતિ. સો તે મનુસ્સે સતં સતં કત્વા સત્ત કોટ્ઠાસે અકાસિ, તતો પઞ્ચસીલાનિ અદાસિ. તેસુ પઠમં જઙ્ઘસતં ગોપ્ફકમત્તે ઉદકે ઠિતં અગ્ગહેસિ, દુતિયં જાણુમત્તે, તતિયં કટિમત્તે, ચતુત્થં નાભિમત્તે, પઞ્ચમં થનમત્તે, છટ્ઠં ગલપ્પમાણે, સત્તમં મુખેન લોણોદકે પવિસન્તે અગ્ગહેસિ. સો તેસં સીલાનિ દત્વા – ‘‘અઞ્ઞં તુમ્હાકં પટિસરણં નત્થિ, સીલમેવ આવજ્જેથા’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તાનિ સત્તપિ જઙ્ઘસતાનિ તત્થ કાલં કત્વા આસન્નકાલે ગહિતસીલં નિસ્સાય તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિંસુ, તેસં ઘટાવસેનેવ વિમાનાનિ નિબ્બત્તિંસુ. સબ્બેસં મજ્ઝે આચરિયસ્સ યોજનસતિકં સુવણ્ણવિમાનં નિબ્બત્તિ, અવસેનાનિ તસ્સ પરિવારાનિ હુત્વા સબ્બહેટ્ઠિમં દ્વાદસયોજનિકં અહોસિ. તે નિબ્બત્તક્ખણેયેવ કમ્મં આવજ્જેન્તા આચરિયં નિસ્સાય સમ્પત્તિલાભં ઞત્વા, ‘‘ગચ્છામ તાવ, દસબલસ્સ સન્તિકે અમ્હાકં આચરિયસ્સ વણ્ણં કથેય્યામા’’તિ મજ્ઝિમયામસમનન્તરે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ, તા દેવતા આચરિયસ્સ વણ્ણભણનત્થં એકેકં ગાથં અભાસિંસુ.

તત્થ સબ્ભિરેવાતિ પણ્ડિતેહિ, સપ્પુરિસેહિ એવ. ર-કારો પદસન્ધિકરો. સમાસેથાતિ સહ નિસીદેય્ય. દેસનાસીસમેવ ચેતં, સબ્બઇરિયાપથે સબ્ભિરેવ સહ કુબ્બેય્યાતિ અત્થો. કુબ્બેથાતિ કરેય્ય. સન્થવન્તિ મિત્તસન્થવં. તણ્હાસન્થવો પન ન કેનચિ સદ્ધિં કાતબ્બો, મિત્તસન્થવો બુદ્ધ-પચ્ચેકબુદ્ધ-બુદ્ધસાવકેહિ સહ કાતબ્બો. ઇદં સન્ધાયેતં વુત્તં. સતન્તિ બુદ્ધાદીનં સપ્પુરિસાનં. સદ્ધમ્મન્તિ પઞ્ચસીલદસસીલચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદં સદ્ધમ્મં, ઇધ પન પઞ્ચસીલં અધિપ્પેતં. સેય્યો હોતીતિ વડ્ઢિ હોતિ. ન પાપિયોતિ લામકં કિઞ્ચિ ન હોતિ. નાઞ્ઞતોતિ વાલિકાદીહિ તેલાદીનિ વિય અઞ્ઞતો અન્ધબાલતો પઞ્ઞા નામ ન લબ્ભતિ, તિલાદીહિ પન તેલાદીનિ વિય સતં ધમ્મં ઞત્વા પણ્ડિતમેવ સેવન્તો ભજન્તો લભતીતિ. સોકમજ્ઝેતિ સોકવત્થૂનં સોકાનુગતાનં વા સત્તાનં મજ્ઝગતો ન સોચતિ બન્ધુલમલ્લસેનાપતિસ્સ ઉપાસિકા વિય, પઞ્ચન્નં ચોરસતાનં મજ્ઝે ધમ્મસેનાપતિસ્સ સદ્ધિવિહારિકો સંકિચ્ચસામણેરો વિય ચ.

ઞાતિમજ્ઝે વિરોચતીતિ ઞાતિગણમજ્ઝે સંકિચ્ચથેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકો અધિમુત્તકસામણેરો વિય સોભતિ. સો કિર થેરસ્સ ભાગિનેય્યો હોતિ, અથ નં થેરો આહ – ‘‘સામણેર, મહલ્લકોસિ જાતો, ગચ્છ, વસ્સાનિ પુચ્છિત્વા એહિ, ઉપસમ્પાદેસ્સામિ ત’’ન્તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ થેરં વન્દિત્વા પત્તચીવરમાદાય ચોરઅટવિયા ઓરભાગે ભગિનિગામં ગન્ત્વા પિણ્ડાય ચરિ, તં ભગિની દિસ્વા વન્દિત્વા ગેહે નિસીદાપેત્વા ભોજેસિ. સો કતભત્તકિચ્ચો વસ્સાનિ પુચ્છિ. સા ‘‘અહં ન જાનામિ, માતા મે જાનાતી’’તિ આહ. અથ સો ‘‘તિટ્ઠથ તુમ્હે, અહં માતુસન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ અટવિં ઓતિણ્ણો. તમેનં દૂરતોવ ચોરપુરિસો દિસ્વા ચોરાનં આરોચેસિ. ચોરા ‘‘સામણેરો કિરેકો અટવિં ઓતિણ્ણો, ગચ્છથ નં આનેથા’’તિ આણાપેત્વા એકચ્ચે ‘‘મારેમ ન’’ન્તિ આહંસુ, એકચ્ચે વિસ્સજ્જેમાતિ. સામણેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સેખો સકરણીયો, ઇમેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા સોત્થિમત્તાનં કરિસ્સામી’’તિ ચોરજેટ્ઠકં આમન્તેત્વા, ‘‘ઉપમં તે, આવુસો, કરિસ્સામી’’તિ ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘અહુ અતીતમદ્ધાનં, અરઞ્ઞસ્મિં બ્રહાવને;

ચેતો કૂટાનિ ઓડ્ડેત્વા, સસકં અવધી તદા.

‘‘સસકઞ્ચ મતં દિસ્વા, ઉબ્બિગ્ગા મિગપક્ખિનો;

એકરત્તિં અપક્કામું, ‘અકિચ્ચં વત્તતે ઇધ’.

‘‘તથેવ સમણં હન્ત્વા, અધિમુત્તં અકિઞ્ચનં;

અદ્ધિકા નાગમિસ્સન્તિ, ધનજાનિ ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચ્ચં ખો સમણો આહ, અધિમુત્તો અકિઞ્ચનો;

અદ્ધિકા નાગમિસ્સન્તિ, ધનજાનિ ભવિસ્સતિ.

‘‘સચે પટિપથે દિસ્વા, નારોચેસ્સસિ કસ્સચિ;

તવ સચ્ચમનુરક્ખન્તો, ગચ્છ ભન્તે યથાસુખ’’ન્તિ.

સો તેહિ ચોરેહિ વિસ્સજ્જિતો ગચ્છન્તો ઞાતયોપિ દિસ્વા તેસમ્પિ ન આરોચેસિ. અથ તે અનુપ્પત્તે ચોરા ગહેત્વા વિહેઠયિંસુ, ઉરં પહરિત્વા પરિદેવમાનઞ્ચસ્સ માતરં ચોરા એતદવોચું –

‘‘કિં તે હોતિ અધિમુત્તો, ઉદરે વસિકો અસિ;

પુટ્ઠા મે અમ્મ અક્ખાહિ, કથં જાનેમુ તં મય’’ન્તિ.

‘‘અધિમુત્તસ્સ અહં માતા, અયઞ્ચ જનકો પિતા;

ભગિની ભાતરો ચાપિ, સબ્બેવ ઇધ ઞાતયો.

‘‘અકિચ્ચકારી અધિમુત્તો, યં દિસ્વા ન નિવારયે;

એતં ખો વત્તં સમણાનં, અરિયાનં ધમ્મજીવિનં.

‘‘સચ્ચવાદી અધિમુત્તો, યં દિસ્વા ન નિવારયે;

અધિમુત્તસ્સ સુચિણ્ણેન, સચ્ચવાદિસ્સ ભિક્ખુનો;

સબ્બેવ અભયં પત્તા, સોત્થિં ગચ્છન્તુ ઞાતયો’’તિ.

એવં તે ચોરેહિ વિસ્સજ્જિતા ગન્ત્વા અધિમુત્તં આહંસુ –

‘‘તવ તાત સુચિણ્ણેન, સચ્ચવાદિસ્સ ભિક્ખુનો;

સબ્બેવ અભયં પત્તા, સોત્થિં પચ્ચાગમમ્હસે’’તિ.

તેપિ પઞ્ચસતા ચોરા પસાદં આપજ્જિત્વા અધિમુત્તસ્સ સામણેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. સો તે આદાય ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પઠમં અત્તના ઉપસમ્પન્નો પચ્છા તે પઞ્ચસતે અત્તનો અન્તેવાસિકે કત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. તે અધિમુત્તથેરસ્સ ઓવાદે ઠિતા સબ્બે અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિંસુ. ઇમમત્થં ગહેત્વા દેવતા ‘‘સતં સદ્ધમ્મમઞ્ઞાય ઞાતિમજ્ઝે વિરોચતી’’તિ આહ.

સાતતન્તિ સતતં સુખં વા ચિરં તિટ્ઠન્તીતિ વદતિ. સબ્બાસં વોતિ સબ્બાસં તુમ્હાકં. પરિયાયેનાતિ કારણેન. સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતીતિ, ન કેવલં સેય્યોવ હોતિ, ન ચ કેવલં પઞ્ઞં લભતિ, સોકમજ્ઝે ન સોચતિ, ઞાતિમજ્ઝે વિરોચતિ, સુગતિયં નિબ્બત્તતિ, ચિરં સુખં તિટ્ઠતિ, સકલસ્મા પન વટ્ટદુક્ખાપિ મુચ્ચતીતિ. પઠમં.

૨. મચ્છરિસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે મચ્છેરા ચ પમાદા ચાતિ અત્તસમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણેન મચ્છેરેન ચેવ સતિવિપ્પવાસલક્ખણેન પમાદેન ચ. એકચ્ચો હિ ‘ઇદં મે દેન્તસ્સ પરિક્ખયં ગમિસ્સતિ, મય્હં વા ઘરમાનુસકાનં વા ન ભવિસ્સતી’’તિ મચ્છરિયેન દાનં ન દેતિ. એકચ્ચો ખિડ્ડાદિપસુતત્તા ‘દાનં દાતબ્બ’’ન્તિ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ. એવં દાનં ન દીયતીતિ એવમેતં યસદાયકં સિરીદાયકં સમ્પત્તિદાયકં સુખદાયકં દાનં નામ ન દીયતીતિઆદિના કારણં કથેસિ. પુઞ્ઞં આકઙ્ખમાનેનાતિ પુબ્બચેતનાદિભેદં પુઞ્ઞં ઇચ્છમાનેન. દેય્યં હોતિ વિજાનતાતિ અત્થિ દાનસ્સ ફલન્તિ જાનન્તેન દાતબ્બમેવાતિ વદતિ.

તમેવ બાલં ફુસતીતિ તંયેવ બાલં ઇધલોકપરલોકેસુ જિઘચ્છા ચ પિપાસા ચ ફુસતિ અનુબન્ધતિ ન વિજહતિ. તસ્માતિ યસ્મા તમેવ ફુસતિ, તસ્મા. વિનેય્ય મચ્છેરન્તિ મચ્છેરમલં વિનેત્વા. દજ્જા દાનં મલાભિભૂતિ મલાભિભૂ હુત્વા તં મચ્છેરમલં અભિભવિત્વા દાનં દદેય્ય.

તે મતેસુ ન મીયન્તીતિ અદાનસીલતાય મરણેન મતેસુ ન મીયન્તિ. યથા હિ મતો સમ્પરિવારેત્વા ઠપિતે બહુમ્હિપિ અન્નપાનાદિમ્હિ ‘‘ઇદં ઇમસ્સ હોતુ, ઇદં ઇમસ્સા’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા સંવિભાગં ન કરોતિ, એવં અદાનસીલોપીતિ મતકસ્સ ચ અદાનસીલસ્સ ચ ભોગા સમસમા નામ હોન્તિ. તેન દાનસીલા એવરૂપેસુ મતેસુ ન મીયન્તીતિ અત્થો. પન્થાનંવ સહ વજં, અપ્પસ્મિં યે પવેચ્છન્તીતિ યથા અદ્ધાનં કન્તારમગ્ગં સહ વજન્તા પથિકા સહ વજન્તાનં પથિકાનં અપ્પસ્મિં પાથેય્યે સંવિભાગં કત્વા પવેચ્છન્તિ દદન્તિયેવ, એવમેવં યે પન અનમતગ્ગં સંસારકન્તારં સહ વજન્તા સહ વજન્તાનં અપ્પસ્મિમ્પિ દેય્યધમ્મે સંવિભાગં કત્વા દદન્તિયેવ, તે મતેસુ ન મીયન્તિ.

એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ એસ પોરાણકો ધમ્મો, સનન્તનાનં વા પણ્ડિતાનં એસ ધમ્મોતિ. અપ્પસ્મેકેતિ અપ્પસ્મિં દેય્યધમ્મે એકે. પવેચ્છન્તીતિ દદન્તિ. બહુનેકે ન દિચ્છરેતિ બહુનાપિ ભોગેન સમન્નાગતા એકચ્ચે ન દદન્તિ. સહસ્સેન સમં મિતાતિ સહસ્સેન સદ્ધિં મિતા, સહસ્સ દાનસદિસા હોતિ.

દુરન્વયોતિ દુરનુગમનો, દુપ્પૂરોતિ અત્થો. ધમ્મં ચરેતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મં ચરતિ. યોપિ સમુઞ્જકઞ્ચરેતિ યો અપિ ખલમણ્ડલાદિસોધનપલાલપોઠનાદિવસેન સમુઞ્જકઞ્ચરતિ. દારઞ્ચ પોસન્તિ દારઞ્ચ પોસન્તો. દદં અપ્પકસ્મિન્તિ અપ્પકસ્મિં પણ્ણસાકમત્તસ્મિમ્પિ સંવિભાગં કત્વા દદન્તોવ સો ધમ્મં ચરતિ. સતં સહસ્સાનન્તિ સહસ્સં સહસ્સં કત્વા ગણિતાનં પુરિસાનં સતં, સતસહસ્સન્તિ અત્થો. સહસ્સયાગિનન્તિ ભિક્ખુસહસ્સસ્સ વા યાગો કહાપણસહસ્સેન વા નિબ્બત્તિતો યાગોપિ સહસ્સયાગો. સો એતેસં અત્થીતિ સહસ્સયાગિનો, તેસં સહસ્સયાગિનં. એતેન દસન્નં વા ભિક્ખુકોટીનં દસન્નં વા કહાપણકોટીનં પિણ્ડપાતો દસ્સિતો હોતિ. યે એત્તકં દદન્તિ, તે કલમ્પિ નગ્ઘન્તિ તથાવિધસ્સાતિ આહ. ય્વાયં સમુઞ્જકં ચરન્તોપિ ધમ્મં ચરતિ, દારં પોસેન્તોપિ, અપ્પકસ્મિં દદન્તોપિ, તથાવિધસ્સ એતે સહસ્સયાગિનો કલમ્પિ નગ્ઘન્તિ. યં તેન દલિદ્દેન એકપટિવીસકમત્તમ્પિ સલાકભત્તમત્તમ્પિ વા દિન્નં, તસ્સ દાનસ્સ સબ્બેસમ્પિ તેસં દાનં કલં નગ્ઘતીતિ. કલં નામ સોળસભાગોપિ સતભાગોપિ સહસ્સભાગોપિ. ઇધ સતભાગો ગહિતો. યં તેન દાનં દિન્નં, તસ્મિં સતધા વિભત્તે ઇતરેસં દસકોટિસહસ્સદાનં તતો એકકોટ્ઠાસમ્પિ નગ્ઘતીતિ આહ.

એવં તથાગતે દાનસ્સ અગ્ઘં કરોન્તે સમીપે ઠિતા દેવતા ચિન્તેસિ – ‘‘એવં ભગવા મહન્તં દાનં પાદેન પવટ્ટેત્વા રતનસતિકે વિય નરકે પક્ખિપન્તો ઇદં એવં પરિત્તકં દાનં ચન્દમણ્ડલે પહરન્તો વિય ઉક્ખિપતિ, કથં નુ ખો એતં મહપ્ફલતર’’ન્તિ જાનનત્થં ગાથાય અજ્ઝભાસિ. તત્થ કેનાતિ કેન કારણેન. મહગ્ગતોતિ મહત્તં ગતો, વિપુલસ્સેતં વેવચનં. સમેન દિન્નસ્સાતિ સમેન દિન્નસ્સ દાનસ્સ. અથસ્સા ભગવા દાનં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો દદન્તિ હેકેતિઆદિમાહ. તત્થ વિસમે નિવિટ્ઠાતિ વિસમે કાયવચીમનોકમ્મે પતિટ્ઠિતા હુત્વા. છેત્વાતિ પોથેત્વા. વધિત્વાતિ મારેત્વા. સોચયિત્વાતિ પરં સોકસમપ્પિતં કત્વા. અસ્સુમુખાતિ અસ્સુમુખસમ્મિસ્સા. પરં રોદાપેત્વા દિન્નદાનઞ્હિ અસ્સુમુખદાનન્તિ વુચ્ચતિ. સદણ્ડાતિ દણ્ડેન તજ્જેત્વા પહરિત્વા દિન્નદક્ખિણા સદણ્ડાતિ વુચ્ચતિ. એવન્તિ નાહં સમ્માસમ્બુદ્ધતાય મહાદાનં ગહેત્વા અપ્પફલં નામ કાતું સક્કોમિ પરિત્તકદાનં વા મહપ્ફલં નામ. ઇદં પન મહાદાનં અત્તનો ઉપ્પત્તિયા અપરિસુદ્ધતાય એવં અપ્પફલં નામ હોતિ, ઇતરં પરિત્તદાનં અત્તનો ઉપ્પત્તિયા પરિસુદ્ધતાય એવં મહપ્ફલં નામાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો એવન્તિઆદિમાહાતિ. દુતિયં.

૩. સાધુસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઉદાહારં ઉદાહરિ. યથા હિ યં તેલં માનં ગહેતું ન સક્કોતિ વિસ્સન્દિત્વા ગચ્છતિ, તં અવસેસકોતિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ જલં તળાકં ગહેતું ન સક્કોતિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગચ્છતિ, તં ઓઘોતિ વુચ્ચતિ, એવમેવં યં પીતિવચનં હદયં ગહેતું ન સક્કોતિ, અધિકં હુત્વા અન્તો અસણ્ઠહિત્વા બહિ નિક્ખમતિ, તં ઉદાનન્તિ વુચ્ચતિ. એવરૂપં પીતિમયં વચનં નિચ્છારેસીતિ અત્થો. સદ્ધાયપિ સાહુ દાનન્તિ કમ્મઞ્ચ કમ્મફલઞ્ચ સદ્દહિત્વાપિ દિન્નદાનં સાહુ લદ્ધકં ભદ્દકમેવ. આહૂતિ કથેન્તિ. કથં પનેતં ઉભયં સમં નામ હોતીતિ? જીવિતભીરુકો હિ યુજ્ઝિતું ન સક્કોતિ, ખયભીરુકો દાતું ન સક્કોતિ. ‘‘જીવિતઞ્ચ રક્ખિસ્સામિ યુજ્ઝિસ્સામિ ચા’’તિ હિ વદન્તો ન યુજ્ઝતિ. જીવિતે પન આલયં વિસ્સજ્જેત્વા, ‘‘છેજ્જં વા હોતુ મરણં વા, ગણ્હિસ્સામેતં ઇસ્સરિય’’ન્તિ ઉસ્સહન્તોવ યુજ્ઝતિ. ‘‘ભોગે ચ રક્ખિસ્સામિ, દાનઞ્ચ દસ્સામી’’તિ વદન્તો ન દદાતિ. ભોગેસુ પન આલયં વિસ્સજ્જેત્વા મહાદાનં દસ્સામીતિ ઉસ્સહન્તોવ દેતિ. એવં દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમં હોતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો? અપ્પાપિ સન્તા બહુકે જિનન્તીતિ યથા ચ યુદ્ધે અપ્પકાપિ વીરપુરિસા બહુકે ભીરુપુરિસે જિનન્તિ, એવં સદ્ધાદિસમ્પન્નો અપ્પકમ્પિ દાનં દદન્તો બહુમચ્છેરં મદ્દતિ, બહુઞ્ચ દાનવિપાકં અધિગચ્છતિ. એવમ્પિ દાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ સમાનં. તેનેવાહ –

‘‘અપ્પમ્પિ ચે સદ્દહાનો દદાતિ,

તેનેવ સો હોતિ સુખી પરત્થા’’તિ.

ઇમસ્સ ચ પનત્થસ્સ પકાસનત્થં એકસાટકબ્રાહ્મણવત્થુ ચ અઙ્કુરવત્થુ ચ વિત્થારેતબ્બં.

ધમ્મલદ્ધસ્સાતિ ધમ્મેન સમેન લદ્ધસ્સ ભોગસ્સ ધમ્મલદ્ધસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ. એત્થ પુગ્ગલો લદ્ધધમ્મો નામ અધિગતધમ્મો અરિયપુગ્ગલો. ઇતિ યં ધમ્મલદ્ધસ્સ ભોગસ્સ દાનં ધમ્મલદ્ધસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ દીયતિ, તમ્પિ સાધૂતિ અત્થો. યો ધમ્મલદ્ધસ્સાતિ ઇમસ્મિમ્પિ ગાથાપદે અયમેવ અત્થો. ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતસ્સાતિ ઉટ્ઠાનેન ચ વીરિયેન ચ અધિગતસ્સ ભોગસ્સ. વેતરણિન્તિ દેસનાસીસમત્તમેતં. યમસ્સ પન વેતરણિમ્પિ સઞ્જીવકાળસુત્તાદયોપિ એકતિંસમહાનિરયેપિ સબ્બસોવ અતિક્કમિત્વાતિ અત્થો.

વિચેય્ય દાનન્તિ વિચિનિત્વા દિન્નદાનં. તત્થ દ્વે વિચિનના દક્ખિણાવિચિનનં દક્ખિણેય્યવિચિનનઞ્ચ. તેસુ લામકલામકે પચ્ચયે અપનેત્વા પણીતપણીતે વિચિનિત્વા તેસં દાનં દક્ખિણાવિચિનનં નામ. વિપન્નસીલે ઇતો બહિદ્ધા પઞ્ચનવુતિપાસણ્ડભેદે વા દક્ખિણેય્યે પહાય સીલાદિગુણસમ્પન્નાનં સાસને પબ્બજિતાનં દાનં દક્ખિણેય્યવિચિનનં નામ. એવં દ્વીહાકારેહિ વિચેય્ય દાનં. સુગતપ્પસત્થન્તિ સુગતેન વણ્ણિતં. તત્થ દક્ખિણેય્યવિચિનનં દસ્સેન્તો યે દક્ખિણેય્યાતિઆદિમાહ. બીજાનિ વુત્તાનિ યથાતિ ઇમિના પન દક્ખિણાવિચિનનં આહ. અવિપન્નબીજસદિસા હિ વિચિનિત્વા ગહિતા પણીતપણીતા દેય્યધમ્માતિ.

પાણેસુપિ સાધુ સંયમોતિ પાણેસુ સંયતભાવોપિ ભદ્દકો. અયં દેવતા ઇતરાહિ કથિતં દાનાનિસંસં અતિક્કમિત્વા સીલાનિસંસં કથેતુમારદ્ધા. અહેઠયં ચરન્તિ અવિહિંસન્તો ચરમાનો. પરૂપવાદાતિ પરસ્સ ઉપવાદભયેન. ભયાતિ ઉપવાદભયા. દાના ચ ખો ધમ્મપદંવ સેય્યોતિ દાનતો નિબ્બાનસઙ્ખાતં ધમ્મપદમેવ સેય્યો. પુબ્બે ચ હિ પુબ્બતરે ચ સન્તોતિ પુબ્બે ચ કસ્સપબુદ્ધાદિકાલે પુબ્બતરે ચ કોણાગમનબુદ્ધાદિકાલે, સબ્બેપિ વા એતે પુબ્બે ચ પુબ્બતરે ચ સન્તો નામાતિ. તતિયં.

૪. નસન્તિસુત્તવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે કમનીયાનીતિ રૂપાદીનિ ઇટ્ઠારમ્મણાનિ. અપુનાગમનં અનાગન્તા પુરિસો મચ્ચુધેય્યાતિ તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતા મચ્ચુધેય્યા અપુનાગમનસઙ્ખાતં નિબ્બાનં અનાગન્તા. નિબ્બાનઞ્હિ સત્તા ન પુનાગચ્છન્તિ, તસ્મા તં અપુનાગમનન્તિ વુચ્ચતિ. તં કામેસુ બદ્ધો ચ પમત્તો ચ અનાગન્તા નામ હોતિ, સો તં પાપુણિતું ન સક્કોતિ, તસ્મા એવમાહ. છન્દજન્તિ તણ્હાછન્દતો જાતં. અઘન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખં. દુતિયપદં તસ્સેવ વેવચનં. છન્દવિનયા અઘવિનયોતિ તણ્હાવિનયેન પઞ્ચક્ખન્ધવિનયો. અઘવિનયા દુક્ખવિનયોતિ પઞ્ચક્ખન્ધવિનયેન વટ્ટદુક્ખં વિનીતમેવ હોતિ. ચિત્રાનીતિ આરમ્મણચિત્તાનિ. સઙ્કપ્પરાગોતિ સઙ્કપ્પિતરાગો. એવમેત્થ વત્થુકામં પટિક્ખિપિત્વા કિલેસકામો કામોતિ વુત્તો. અયં પનત્થો પસૂરસુત્તેન (સુ. નિ. ૮૩૦ આદયો) વિભાવેતબ્બો. પસૂરપરિબ્બાજકો હિ થેરેન ‘‘સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો’’તિ વુત્તે –

‘‘ન તે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે,

સઙ્કપ્પરાગઞ્ચ વદેસિ કામં;

સઙ્કપ્પયં અકુસલે વિતક્કે,

ભિક્ખૂપિ તે હેહિન્તિ કામભોગી’’તિ. –

આહ. અથ નં થેરો અવોચ –

‘‘તે ચે કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે,

સઙ્કપ્પરાગં ન વદેસિ કામં;

પસ્સન્તો રૂપાનિ મનોરમાનિ,

સત્થાપિ તે હેહિતિ કામભોગી.

સુણન્તો સદ્દાનિ, ઘાયન્તો ગન્ધાનિ;

સાયન્તો રસાનિ, ફુસન્તો ફસ્સાનિ મનોરમાનિ;

સત્થાપિ તે હેહિતિ કામભોગી’’તિ.

અથેત્થ ધીરાતિ અથ એતેસુ આરમ્મણેસુ પણ્ડિતા છન્દરાગં વિનયન્તિ. સંયોજનં સબ્બન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં. અકિઞ્ચનન્તિ રાગકિઞ્ચનાદિવિરહિતં. નાનુપતન્તિ દુક્ખાતિ વટ્ટદુક્ખા પન તસ્સ ઉપરિ ન પતન્તિ. ઇચ્ચાયસ્મા મોઘરાજાતિ, ‘‘પહાસિ સઙ્ખ’’ન્તિ ગાથં સુત્વા તસ્સં પરિસતિ અનુસન્ધિકુસલો મોઘરાજા નામ થેરો ‘‘ઇમિસ્સા ગાથાય અત્થો ન યથાનુસન્ધિં ગતો’’તિ ચિન્તેત્વા યથાનુસન્ધિં ઘટેન્તો એવમાહ. તત્થ ઇધ વા હુરં વાતિ ઇધલોકે વા પરલોકે વા. નરુત્તમં અત્થચરં નરાનન્તિ કિઞ્ચાપિ સબ્બે ખીણાસવા નરુત્તમા ચેવ અત્થચરા ચ નરાનં, થેરો પન દસબલં સન્ધાયેવમાહ. યે તં નમસ્સન્તિ પસંસિયા તેતિ યદિ તથાવિમુત્તં દેવમનુસ્સા નમસ્સન્તિ, અથ યે તં ભગવન્તં કાયેન વા વાચાય વા અનુપટિપત્તિયા વા નમસ્સન્તિ, તે કિં પસંસિયા, ઉદાહુ અપસંસિયાતિ. ભિક્ખૂતિ મોઘરાજત્થેરં આલપતિ. અઞ્ઞાય ધમ્મન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મં જાનિત્વા. સઙ્ગાતિગા તેપિ ભવન્તીતિ યે તં કાયેન વા વાચાય વા અનુપટિપત્તિયા વા નમસ્સન્તિ. તે ચતુસચ્ચધમ્મં અઞ્ઞાય વિચિકિચ્છં પહાય સઙ્ગાતિગાપિ હોન્તિ, પસંસિયાપિ હોન્તીતિ. ચતુત્થં.

૫. ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિસુત્તવણ્ણના

૩૫. પઞ્ચમે ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિકાતિ ઉજ્ઝાનસઞ્ઞી દેવલોકો નામ પાટિયેક્કો નત્થિ, ઇમા પન દેવતા તથાગતસ્સ ચતુપચ્ચયપરિભોગં નિસ્સાય ઉજ્ઝાયમાના આગતા. તાસં કિર એવં અહોસિ – ‘‘સમણો ગોતમો ભિક્ખૂનં પંસુકૂલચીવર-પિણ્ડિયાલોપ-રુક્ખમૂલસેનાસનપૂતિમુત્તભેસજ્જેહિ સન્તોસસ્સેવ પરિયન્તકારિતં વણ્ણેતિ, સયં પન પત્તુણ્ણદુકૂલ ખોમાદીનિ પણીતચીવરાનિ ધારેતિ, રાજારહં ઉત્તમં ભોજનં ભુઞ્જતિ, દેવવિમાનકપ્પાય ગન્ધકુટિયા વરસયને સયતિ, સપ્પિનવનીતાદીનિ ભેસજ્જાનિ પટિસેવતિ, દિવસં મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેતિ, વચનમસ્સ અઞ્ઞતો ગચ્છતિ, કિરિયા અઞ્ઞતો’’તિ ઉજ્ઝાયમાના આગમિંસુ. તેન તાસં ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ‘‘ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિકા’’તિ નામં ગહિતં.

અઞ્ઞથા સન્તન્તિ અઞ્ઞેનાકારેન ભૂતં. નિકચ્ચાતિ નિકતિયા વઞ્ચનાય, વઞ્ચેત્વાતિ અત્થો. કિતવસ્સેવાતિ કિતવો વુચ્ચતિ સાકુણિકો. સો હિ અગુમ્બોવ સમાનો સાખપણ્ણાદિપટિચ્છાદનેન ગુમ્બવણ્ણં દસ્સેત્વા ઉપગતે મોરતિત્તિરાદયો સકુણે મારેત્વા દારભરણં કરોતિ. ઇતિ તસ્સ કિતવસ્સ ઇમાય વઞ્ચનાય એવં વઞ્ચેત્વા સકુણમંસભોજનં વિય કુહકસ્સાપિ પંસુકૂલેન અત્તાનં પટિચ્છાદેત્વા કથાછેકતાય મહાજનં વઞ્ચેત્વા ખાદમાનસ્સ વિચરતો. ભુત્તં થેય્યેન તસ્સ તન્તિ સબ્બોપિ તસ્સ ચતુપચ્ચયપરિભોગો થેય્યેન પરિભુત્તો નામ હોતીતિ દેવતા ભગવન્તં સન્ધાય વદતિ. પરિજાનન્તિ પણ્ડિતાતિ અયં કારકો વા અકારકો વાતિ પણ્ડિતા જાનન્તિ. ઇતિ તા દેવતા ‘‘તથાગતાપિ મયમેવ પણ્ડિતા’’તિ મઞ્ઞમાના એવમાહંસુ.

અથ ભગવા નયિદન્તિઆદિમાહ. તત્થ યાયં પટિપદા દળ્હાતિ અયં ધમ્માનુધમ્મપટિપદા દળ્હા થિરા. યાય પટિપદાય ધીરા પણ્ડિતા આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચાતિ દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયિનો મારબન્ધના પમુચ્ચન્તિ, તં પટિપદં ભાસિતમત્તેન વા સવનમત્તેન વા ઓક્કમિતું પટિપજ્જિતું ન સક્કાતિ અત્થો. ન વે ધીરા પકુબ્બન્તીતિ ધીરા પણ્ડિતા વિદિત્વા લોકપરિયાયં સઙ્ખારલોકસ્સ ઉદયબ્બયં ઞત્વા ચતુસચ્ચધમ્મઞ્ચ અઞ્ઞાય કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતા લોકે વિસત્તિકં તિણ્ણા એવં ન કુબ્બન્તિ, મયં એવરૂપાનિ ન કથેમાતિ અત્થો.

પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘અયુત્તં અમ્હેહિ કતં, અકારકમેવ મયં કારકવાદેન સમુદાચરિમ્હા’’તિ લજ્જમાના મહાબ્રહ્મનિ વિય ભગવતિ ગારવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ભગવન્તં દુરાસદં કત્વા પસ્સમાના આકાસતો ઓતરિત્વા ભૂમિયં ઠત્વાતિ અત્થો. અચ્ચયોતિ અપરાધો. નો, ભન્તે, અચ્ચાગમાતિ અમ્હે અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા પવત્તો. આસાદેતબ્બન્તિ ઘટ્ટયિતબ્બં. તા કિર દેવતા ભગવન્તં કાયેન વાચાયાતિ દ્વીહિપિ ઘટ્ટયિંસુ. તથાગતં અવન્દિત્વા આકાસે પતિટ્ઠમાના કાયેન ઘટ્ટયિંસુ, કિતવોપમં આહરિત્વા નાનપ્પકારકં અસબ્ભિવાદં વદમાના વાચાય ઘટ્ટયિંસુ. તસ્મા આસાદેતબ્બં અમઞ્ઞિમ્હાતિ આહંસુ. પટિગ્ગણ્હાતૂતિ ખમતુ. આયતિં સંવરાયાતિ અનાગતે સંવરણત્થાય, પુન એવરૂપસ્સ અપરાધસ્સ દોસસ્સ અકરણત્થાય.

સિતં પાત્વાકાસીતિ અગ્ગદન્તે દસ્સેન્તો પહટ્ઠાકારં દસ્સેસિ. કસ્મા? તા કિર દેવતા ન સભાવેન ખમાપેન્તિ, લોકિયમહાજનઞ્ચ સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલં તથાગતઞ્ચ એકસદિસં કરોન્તિ. અથ ભગવા ‘‘પરતો કથાય ઉપ્પન્નાય બુદ્ધબલં દીપેત્વા પચ્છા ખમિસ્સામી’’તિ સિતં પાત્વાકાસિ. ભિય્યોસો મત્તાયાતિ અતિરેકપ્પમાણેન. ઇમં ગાથં અભાસીતિ કુપિતો એસ અમ્હાકન્તિ મઞ્ઞમાના અભાસિ.

ન પટિગણ્હતીતિ ન ખમતિ નાધિવાસેતિ. કોપન્તરોતિ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નકોપો. દોસગરૂતિ દોસં ગરું કત્વા આદાય વિહરન્તો. સ વેરં પટિમુઞ્ચતીતિ સો એવરૂપો ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચન્તો વિય તં વેરં અત્તનિ પટિમુઞ્ચતિ ઠપેતિ, ન પટિનિસ્સજ્જતીતિ અત્થો. અચ્ચયો ચે ન વિજ્જેથાતિ સચે અચ્ચાયિકકમ્મં ન ભવેય્ય. નો ચિધાપગતં સિયાતિ યદિ અપરાધો નામ ન ભાવેય્ય. કેનીધ કુસલો સિયાતિ યદિ વેરાનિ ન સમ્મેય્યું, કેન કારણેન કુસલો ભવેય્ય.

કસ્સચ્ચયાતિ ગાથાય કસ્સ અતિક્કમો નત્થિ? કસ્સ અપરાધો નત્થિ? કો સમ્મોહં નાપજ્જતિ? કો નિચ્ચમેવ પણ્ડિતો નામાતિ અત્થો? ઇમં કિર ગાથં ભણાપનત્થં ભગવતો સિતપાતુકમ્મં. તસ્મા ઇદાનિ દેવતાનં બુદ્ધબલં દીપેત્વા ખમિસ્સામીતિ તથાગતસ્સ બુદ્ધસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ તથાગતસ્સાતિ તથા આગતોતિ એવમાદીહિ કારણેહિ તથાગતસ્સ. બુદ્ધસ્સાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં બુદ્ધત્તાદીહિ કારણેહિ વિમોક્ખન્તિકપણ્ણત્તિવસેન એવં લદ્ધનામસ્સ. અચ્ચયં દેસયન્તીનન્તિ યં વુત્તં તુમ્હેહિ ‘‘અચ્ચયં દેસયન્તીનં…પે… સ વેરં પટિમુઞ્ચતી’’તિ, તં સાધુ વુત્તં, અહં પન તં વેરં નાભિનન્દામિ ન પત્થયામીતિ અત્થો. પટિગ્ગણ્હામિ વોચ્ચયન્તિ તુમ્હાકં અપરાધં ખમામીતિ. પઞ્ચમં.

૬. સદ્ધાસુત્તવણ્ણના

૩૬. છટ્ઠે સદ્ધા દુતિયા પુરિસસ્સ હોતીતિ પુરિસસ્સ દેવલોકે મનુસ્સલોકે ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ ગચ્છન્તસ્સ સદ્ધા દુતિયા હોતિ, સહાયકિચ્ચં સાધેતિ. નો ચે અસ્સદ્ધિયં અવતિટ્ઠતીતિ યદિ અસ્સદ્ધિયં ન તિટ્ઠતિ. યસોતિ પરિવારો. કિત્તીતિ વણ્ણભણનં. તત્વસ્સ હોતીતિ તતો અસ્સ હોતિ. નાનુપતન્તિ સઙ્ગાતિ રાગસઙ્ગાદયો પઞ્ચ સઙ્ગા ન અનુપતન્તિ. પમાદમનુયુઞ્જન્તીતિ યે પમાદં કરોન્તિ નિબ્બત્તેન્તિ, તે તં અનુયુઞ્જન્તિ નામ. ધનં સેટ્ઠંવ રક્ખતીતિ મુત્તામણિસારાદિઉત્તમધનં વિય રક્ખતિ. ઝાયન્તોતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન ચ ઝાયન્તો. તત્થ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં નામ વિપસ્સનામગ્ગફલાનિ. વિપસ્સના હિ તીણિ લક્ખણાનિ ઉપનિજ્ઝાયતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. મગ્ગો વિપસ્સનાય આગતકિચ્ચં સાધેતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. ફલં તથલક્ખણં નિરોધસચ્ચં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. અટ્ઠ સમાપત્તિયો પન કસિણારમ્મણસ્સ ઉપનિજ્ઝાયનતો આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનન્તિ વેદિતબ્બા. પરમં નામ અરહત્તસુખં અધિપ્પેતન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સમયસુત્તવણ્ણના

૩૭. સત્તમે સક્કેસૂતિ ‘‘સક્યા વત, ભો કુમારા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૬૭) ઉદાનં પટિચ્ચ સક્કાતિ લદ્ધનામાનં રાજકુમારાનં નિવાસો એકોપિ જનપદો રૂળ્હીસદ્દેન સક્કાતિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં સક્કેસુ જનપદે. મહાવનેતિ સયંજાતે અરોપિમે હિમવન્તેન સદ્ધિં એકાબદ્ધે મહતિ વને. સબ્બેહેવ અરહન્તેહીતિ ઇમં સુત્તં કથિતદિવસેયેવ પત્તઅરહન્તેહિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – સાકિયકોલિયા હિ કિર કપિલવત્થુનગરસ્સ ચ કોલિયનગરસ્સ ચ અન્તરે રોહિણિં નામ નદિં એકેનેવ આવરણેન બન્ધાપેત્વા સસ્સાનિ કારેન્તિ. અથ જેટ્ઠમૂલમાસે સસ્સેસુ મિલાયન્તેસુ ઉભયનગરવાસીનમ્પિ કમ્મકારા સન્નિપતિંસુ. તત્થ કોલિયનગરવાસિનો આહંસુ – ‘‘ઇદં ઉદકં ઉભયતો આહરિયમાનં ન તુમ્હાકં, ન અમ્હાકં પહોસ્સતિ, અમ્હાકં પન સસ્સં એકેન ઉદકેનેવ નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. કપિલવત્થુવાસિનો આહંસુ – ‘‘તુમ્હેસુ કોટ્ઠે પૂરેત્વા ઠિતેસુ મયં રત્તસુવણ્ણનીલમણિકાળકહાપણે ચ ગહેત્વા પચ્છિપસિબ્બકાદિહત્થા ન સક્ખિસ્સામ તુમ્હાકં ઘરદ્વારે વિચરિતું, અમ્હાકમ્પિ સસ્સં એકેનેવ ઉદકેન નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. ‘‘ન મયં દસ્સામા’’તિ. ‘‘મયમ્પિ ન દસ્સામા’’તિ. એવં કથં વડ્ઢેત્વા એકો ઉટ્ઠાય એકસ્સ પહારં અદાસિ, સોપિ અઞ્ઞસ્સાતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરિત્વા રાજકુલાનં જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસુ.

કોલિયકમ્મકારા વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે કપિલવત્થુવાસિકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે સોણસિઙ્ગાલાદયો વિય અત્તનો ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? સાકિયકમ્મકારા વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે દાનિ કુટ્ઠિનો દારકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે અનાથા નિગ્ગતિકા તિરચ્છાના વિય કોલરુક્ખે વસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? તે ગન્ત્વા તસ્મિં કમ્મે નિયુત્તઅમચ્ચાનં કથેસું, અમચ્ચા રાજકુલાનં કથેસું. તતો સાકિયા – ‘‘ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિતકાનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ. કોલિયાપિ – ‘‘કોલરુક્ખવાસીનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ.

ભગવાપિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયેવ મહાકરુણાસમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ઇમે એવં યુદ્ધસજ્જે નિક્ખમન્તે અદ્દસ. દિસ્વા – ‘‘મયિ ગતે અયં કલહો વૂપસમ્મિસ્સતિ નુ ખો ઉદાહુ નો’’તિ ઉપધારેન્તો – ‘‘અહમેત્થ ગન્ત્વા કલહવૂપસમનત્થં તીણિ જાતકાનિ કથેસ્સામિ, તતો કલહો વૂપસમ્મિસ્સતિ. અથ સામગ્ગિદીપનત્થાય દ્વે જાતકાનિ કથેત્વા અત્તદણ્ડસુત્તં દેસેસ્સામિ. દેસનં સુત્વા ઉભયનગરવાસિનોપિ અડ્ઢતિયાનિ અડ્ઢતિયાનિ કુમારસતાનિ દસ્સન્તિ, અહં તે પબ્બાજેસ્સામિ, તદા મહાસમાગમો ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં અકાસિ. તસ્મા ઇમેસુ યુદ્ધસજ્જેસુ નિક્ખમન્તેસુ કસ્સચિ અનારોચેત્વા સયમેવ પત્તચીવરમાદાય ગન્ત્વા દ્વિન્નં સેનાનં અન્તરે આકાસે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ.

કપિલવત્થુવાસિનો ભગવન્તં દિસ્વાવ, ‘‘અમ્હાકં ઞાતિસેટ્ઠો સત્થા આગતો. દિટ્ઠો નુ ખો તેન અમ્હાકં કલહકરણભાવો’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ન ખો પન સક્કા ભગવતિ આગતે અમ્હેહિ પરસ્સ સરીરે સત્થં પાતેતું. કોલિયનગરવાસિનો અમ્હે હનન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા’’તિ. આવુધાનિ છડ્ડેત્વા, ભગવન્તં વન્દિત્વા, નિસીદિંસુ. કોલિયનગરવાસિનોપિ તથેવ ચિન્તેત્વા આવુધાનિ છડ્ડેત્વા, ભગવન્તં વન્દિત્વા, નિસીદિંસુ.

ભગવા જાનન્તોવ, ‘‘કસ્મા આગતત્થ, મહારાજા’’તિ પુચ્છિ? ‘‘ન, ભગવા, તિત્થકીળાય ન પબ્બતકીળાય, ન નદીકીળાય, ન ગિરિદસ્સનત્થં, ઇમસ્મિં પન ઠાને સઙ્ગામં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા આગતમ્હા’’તિ. ‘‘કિં નિસ્સાય વો કલહો, મહારાજાતિ? ઉદકં, ભન્તેતિ. ઉદકં કિં અગ્ઘતિ, મહારાજાતિ? અપ્પં, ભન્તેતિ. પથવી નામ કિં અગ્ઘતિ, મહારાજાતિ? અનગ્ઘા, ભન્તેતિ. ખત્તિયા કિં અગ્ઘન્તીતિ? ખત્તિયા નામ અનગ્ઘા, ભન્તેતિ. અપ્પમૂલં ઉદકં નિસ્સાય કિમત્થં અનગ્ઘે ખત્તિયે નાસેથ, મહારાજ, કલહે અસ્સાદો નામ નત્થિ, કલહવસેન, મહારાજ, અટ્ઠાને વેરં કત્વા એકાય રુક્ખદેવતાય કાળસીહેન સદ્ધિં બદ્ધાઘાતો સકલમ્પિ ઇમં કપ્પં અનુપ્પત્તોયેવાતિ વત્વા ફન્દનજાતકં (જા. ૧.૧૩.૧૪ આદયો) કથેસિ’’. તતો ‘‘પરપત્તિયેન નામ, મહારાજ, ન ભવિતબ્બં. પરપત્તિયા હુત્વા હિ એકસ્સ સસકસ્સ કથાય તિયોજનસહસ્સવિત્થતે હિમવન્તે ચતુપ્પદગણા મહાસમુદ્દં પક્ખન્દિનો અહેસું. તસ્મા પરપત્તિયેન ન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા, પથવીઉન્દ્રિયજાતકં કથેસિ. તતો ‘‘કદાચિ, મહારાજ, દુબ્બલોપિ મહાબલસ્સ રન્ધં વિવરં પસ્સતિ, કદાચિ મહાબલો દુબ્બલસ્સ. લટુકિકાપિ હિ સકુણિકા હત્થિનાગં ઘાતેસી’’તિ લટુકિકજાતકં (જા. ૧.૫.૩૯ આદયો) કથેસિ. એવં કલહવૂપસમનત્થાય તીણિ જાતકાનિ કથેત્વા સામગ્ગિપરિદીપનત્થાય દ્વે જાતકાનિ કથેસિ. કથં? ‘‘સમગ્ગાનઞ્હિ, મહારાજ, કોચિ ઓતારં નામ પસ્સિતું ન સક્કોતીતિ વત્વા, રુક્ખધમ્મજાતકં (જા. ૧.૧.૭૪) કથેસિ. તતો ‘‘સમગ્ગાનં, મહારાજ, કોચિ વિવરં દસ્સિતું ન સક્ખિ. યદા પન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદમકંસુ, અથ તે નેસાદપુત્તો જીવિતા વોરોપેત્વા આદાય ગતોતિ વિવાદે અસ્સાદો નામ નત્થી’’તિ વત્વા, વટ્ટકજાતકં (જા. ૧.૧.૧૧૮) કથેસિ. એવં ઇમાનિ પઞ્ચ જાતકાનિ કથેત્વા અવસાને અત્તદણ્ડસુત્તં (સુ. નિ. ૯૪૧ આદયો) કથેસિ.

રાજાનો પસન્ના – ‘‘સચે સત્થા નાગમિસ્સ, મયં સહત્થા અઞ્ઞમઞ્ઞં વધિત્વા લોહિતનદિં પવત્તયિસ્સામ. અમ્હાકં પુત્તભાતરો ચ ગેહદ્વારે ન પસ્સેય્યામ, સાસનપટિસાસનમ્પિ નો આહરણકો નાભવિસ્સ. સત્થારં નિસ્સાય નો જીવિતં લદ્ધં. સચે પન સત્થા આગારં અજ્ઝાવસિસ્સ દીપસહસ્સદ્વયપરિવારં ચતુમહાદીપરજ્જમસ્સ હત્થગતં અભવિસ્સ, અતિરેકસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા અભવિસ્સંસુ, તતો ખત્તિયપરિવારો અવિચરિસ્સ. તં ખો પનેસ સમ્પત્તિં પહાય નિક્ખમિત્વા સમ્બોધિં પત્તો. ઇદાનિપિ ખત્તિયપરિવારોયેવ વિચરતૂ’’તિ ઉભયનગરવાસિનો અડ્ઢતિયાનિ અડ્ઢતિયાનિ કુમારસતાનિ અદંસુ. ભગવાપિ તે પબ્બાજેત્વા મહાવનં અગમાસિ. તેસં ગરુગારવેન ન અત્તનો રુચિયા પબ્બજિતાનં અનભિરતિ ઉપ્પજ્જિ. પુરાણદુતિયિકાયોપિ તેસં – ‘‘અય્યપુત્તા ઉક્કણ્ઠન્તુ, ઘરાવાસો ન સણ્ઠાતી’’તિઆદીનિ વત્વા સાસનં પેસેન્તિ. તે ચ અતિરેકતરં ઉક્કણ્ઠિંસુ.

ભગવા આવજ્જેન્તો તેસં અનભિરતિભાવં ઞત્વા – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ માદિસેન બુદ્ધેન સદ્ધિં એકતો વસન્તા ઉક્કણ્ઠન્તિ, હન્દ નેસં કુણાલદહસ્સ વણ્ણં કથેત્વા તત્થ નેત્વા અનભિરતિં વિનોદેમી’’તિ કુણાલદહસ્સ વણ્ણં કથેસિ. તે તં દટ્ઠુકામા અહેસું. દટ્ઠુકામત્થ, ભિક્ખવે, કુણાલદહન્તિ? આમ ભગવાતિ. યદિ એવં એથ ગચ્છામાતિ. ઇદ્ધિમન્તાનં ભગવા ગમનટ્ઠાનં મયં કથં ગમિસ્સામાતિ. તુમ્હે ગન્તુકામા હોથ, અહં મમાનુભાવેન ગહેત્વા ગમિસ્સામીતિ. સાધુ, ભન્તેતિ. ભગવા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ગહેત્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા કુણાલદહે પતિટ્ઠાય તે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં કુણાલદહે યેસં મચ્છાનં નામં ન જાનાથ મમં પુચ્છથા’’તિ.

તે પુચ્છિંસુ. ભગવા પુચ્છિતં પુચ્છિતં કથેસિ. ન કેવલઞ્ચ, મચ્છાનંયેવ, તસ્મિં વનસણ્ડે રુક્ખાનમ્પિ પબ્બતપાદે દ્વિપદચતુપ્પદસકુણાનમ્પિ નામાનિ પુચ્છાપેત્વા કથેસિ. અથ દ્વીહિ સકુણેહિ મુખતુણ્ડકેન ડંસિત્વા ગહિતદણ્ડકે નિસિન્નો કુણાલસકુણરાજા પુરતો પચ્છતો ઉભોસુ ચ પસ્સેસુ સકુણસઙ્ઘપરિવુતો આગચ્છતિ. ભિક્ખૂ તં દિસ્વા – ‘‘એસ, ભન્તે, ઇમેસં સકુણાનં રાજા ભવિસ્સતિ, પરિવારા એતે એતસ્સા’’તિ મઞ્ઞામાતિ. એવમેતં, ભિક્ખવે, અયમ્પિ મમેવ વંસો મમ પવેણીતિ. ઇદાનિ તાવ મયં, ભન્તે, એતે સકુણે પસ્સામ. યં પન ભગવા ‘‘અયમ્પિ મમેવ વંસો મમ પવેણી’’તિ આહ, તં સોતુકામમ્હાતિ. સોતુકામત્થ, ભિક્ખવેતિ? આમ ભગવાતિ. તેન હિ સુણાથાતિ તીહિ ગાથાસતેહિ મણ્ડેત્વા કુણાલજાતકં (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) કથેન્તો અનભિરતિં વિનોદેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બેપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, મગ્ગેનેવ ચ નેસં ઇદ્ધિપિ આગતા. ભગવા ‘‘હોતુ તાવ એત્તકં તેસં ભિક્ખૂન’’ન્તિ આકાસે ઉપ્પતિત્વા મહાવનમેવ અગમાસિ. તેપિ ભિક્ખૂ ગમનકાલે દસબલસ્સ આનુભાવેન ગન્ત્વા આગમનકાલે અત્તનો આનુભાવેન ભગવન્તં પરિવારેત્વા મહાવને ઓતરિંસુ.

ભગવા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા તે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા – ‘‘એથ, ભિક્ખવે, નિસીદથ. ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝાનં વો કિલેસાનં કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામી’’તિ કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. ભિક્ખૂ ચિન્તયિંસુ – ‘‘ભગવા અમ્હાકં અનભિરતભાવં ઞત્વા કુણાલદહં નેત્વા અનભિરતિં વિનોદેસિ, તત્થ સોતાપત્તિફલં પત્તાનં નો ઇદાનિ ઇધ તિણ્ણં મગ્ગાનં કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ, ન ખો પન અમ્હેહિ ‘સોતાપન્ના મય’ન્તિ વીતિનામેતું વટ્ટતિ, પુરિસપુરિસેહિ નો ભવિતું વટ્ટતી’’તિ તે દસબલસ્સ પાદે વન્દિત્વા ઉટ્ઠાય નિસીદનં પપ્ફોટેત્વા વિસું વિસું પબ્ભારરુક્ખમૂલેસુ નિસીદિંસુ.

ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ પકતિયાપિ અવિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાના, લદ્ધુપાયસ્સ પન ભિક્ખુનો કિલમનકારણં નામ નત્થિ. ગચ્છન્તા ગચ્છન્તા ચ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા ‘અત્તના પટિવિદ્ધગુણં આરોચેસ્સામા’તિ મમ સન્તિકં આગમિસ્સન્તિ. એતેસુ આગતેસુ દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા એકચક્કવાળે સન્નિપતિસ્સન્તિ, મહાસમયો ભવિસ્સતિ, વિવિત્તે ઓકાસે મયા નિસીદિતું વટ્ટતી’’તિ તતો વિવિત્તે ઓકાસે બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિ.

સબ્બપઠમં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગતત્થેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તતો અપરો તતો અપરોતિ પઞ્ચસતાપિ પદુમિનિયં પદુમાનિ વિય વિકસિંસુ. સબ્બપઠમં અરહત્તં પત્તભિક્ખુ ‘‘ભગવતો આરોચેસ્સામી’’તિ પલ્લઙ્કં વિનિબ્ભુજિત્વા નિસીદનં પપ્ફોટેત્વા ઉટ્ઠાય દસબલાભિમુખો અહોસિ. એવં અપરોપિ અપરોપીતિ પઞ્ચસતા ભત્તસાલં પવિસન્તા વિય પટિપાટિયાવ આગમિંસુ. પઠમં આગતો વન્દિત્વા નિસીદનં પઞ્ઞાપેત્વા, એકમન્તં નિસીદિત્વા, પટિવિદ્ધગુણં આરોચેતુકામો ‘‘અત્થિ નુ ખો અઞ્ઞો કોચિ? નત્થી’’તિ નિવત્તિત્વા આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો અપરમ્પિ અદ્દસ અપરમ્પિ અદ્દસયેવાતિ સબ્બેપિ તે આગન્ત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા, અયં ઇમસ્સ હરાયમાનો ન કથેસિ, અયં ઇમસ્સ હરાયમાનો ન કથેસિ. ખીણાસવાનં કિર દ્વે આકારા હોન્તિ – ‘‘અહો વત મયા પટિવિદ્ધગુણં સદેવકો લોકો ખિપ્પમેવ પટિવિજ્ઝેય્યા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. પટિવિદ્ધભાવં પન નિધિલદ્ધપુરિસો વિય ન અઞ્ઞસ્સ આરોચેતુકામા હોન્તિ.

એવં ઓસટમત્તે પન તસ્મિં અરિયમણ્ડલે પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતો અબ્ભા મહિકા ધૂમો રજો રાહૂતિ, ઇમેહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિપ્પમુત્તં બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતસ્સ લોકસ્સ રામણેય્યકદસ્સનત્થં પાચીનદિસાય ઉક્ખિત્તરજતમયમહાઆદાસમણ્ડલં વિય, નેમિવટ્ટિયં ગહેત્વા, પરિવત્તિયમાનરજતચક્કસસ્સિરિકં પુણ્ણચન્દમણ્ડલં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા, અનિલપથં પટિપજ્જિત્થ. ઇતિ એવરૂપે ખણે લયે મુહુત્તે ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં મહાવને મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સબ્બેહેવ અરહન્તેહિ.

તત્થ ભગવાપિ મહાસમ્મતસ્સ વંસે ઉપ્પન્નો, તેપિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ મહાસમ્મતસ્સ કુલે ઉપ્પન્ના. ભગવાપિ ખત્તિયગબ્ભે જાતો, તેપિ ખત્તિયગબ્ભે જાતા. ભગવાપિ રાજપબ્બજિતો, તેપિ રાજપબ્બજિતા. ભગવાપિ સેતચ્છત્તં પહાય હત્થગતં ચક્કવત્તિરજ્જં નિસ્સજ્જિત્વા પબ્બજિતો, તેપિ સેતચ્છત્તં પહાય હત્થગતાનિ રજ્જાનિ વિસ્સજ્જિત્વા પબ્બજિતા. ઇતિ ભગવા પરિસુદ્ધે ઓકાસે, પરિસુદ્ધે રત્તિભાગે, સયં પરિસુદ્ધો પરિસુદ્ધપરિવારો, વીતરાગો વીતરાગપરિવારો, વીતદોસો વીતદોસપરિવારો, વીતમોહો વીતમોહપરિવારો, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હપરિવારો, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસપરિવારો, સન્તો સન્તપરિવારો, દન્તો દન્તપરિવારો, મુત્તો મુત્તપરિવારો, અતિવિય વિરોચતીતિ. વણ્ણભૂમિ નામેસા, યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં વત્તબ્બં. ઇતિ ઇમે ભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં, ‘‘પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સબ્બેહેવ અરહન્તેહી’’તિ.

યેભુય્યેનાતિ બહુતરા સન્નિપતિતા, મન્દા ન સન્નિપતિતા અસઞ્ઞી અરૂપાવચરદેવતા સમાપન્નદેવતાયો ચ. તત્રાયં સન્નિપાતક્કમો – મહાવનસ્સ કિર સામન્તા દેવતા ચલિંસુ, ‘‘આયામ ભો! બુદ્ધદસ્સનં નામ બહૂપકારં, ધમ્મસ્સવનં બહૂપકારં, ભિક્ખુસઙ્ઘદસ્સનં બહૂપકારં. આયામ આયામા’’તિ! મહાસદ્દં કુરુમાના આગન્ત્વા ભગવન્તઞ્ચ તંમુહુત્તં અરહત્તપ્પત્તખીણાસવે ચ વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન તાસં તાસં સદ્દં સુત્વા સદ્દન્તરઅડ્ઢગાવુતગાવુતઅડ્ઢયોજનયોજનાદિવસેન તિયોજનસહસ્સવિત્થતે હિમવન્તે, તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસુ, નવનવુતિયા દોણમુખસતસહસ્સેસુ, છનવુતિયા પટ્ટનકોટિસતસહસ્સેસુ, છપણ્ણાસાય રતનાકરેસૂતિ સકલજમ્બુદીપે, પુબ્બવિદેહે, અપરગોયાને, ઉત્તરકુરુમ્હિ, દ્વીસુ પરિત્તદીપસહસ્સેસૂતિ સકલચક્કવાળે, તતો દુતિયતતિયચક્કવાળેતિ એવં દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સન્નિપતિતાતિ વેદિતબ્બા. દસસહસ્સચક્કવાળઞ્હિ ઇધ દસલોકધાતુયોતિ અધિપ્પેતં. તેન વુત્તં – ‘‘દસહિ ચ લોકધાતૂહિ દેવતા યેભુય્યેન સન્નિપતિતા હોન્તી’’તિ.

એવં સન્નિપતિતાહિ દેવતાહિ સકલચક્કવાળગબ્ભં યાવ બ્રહ્મલોકા સૂચિઘરે નિરન્તરં પક્ખિત્તસૂચીહિ વિય પરિપુણ્ણં હોતિ. તત્થ બ્રહ્મલોકસ્સ એવં ઉચ્ચત્તનં વેદિતબ્બં – લોહપાસાદે કિર સત્તકૂટાગારસમો પાસાણો બ્રહ્મલોકે ઠત્વા અધો ખિત્તો ચતૂહિ માસેહિ પથવિં પાપુણાતિ. એવં મહન્તે ઓકાસે યથા હેટ્ઠા ઠત્વા ખિત્તાનિ પુપ્ફાનિ વા ધૂમો વા ઉપરિ ગન્તું, ઉપરિ વા ઠત્વા ખિત્તસાસપા હેટ્ઠા ઓતરિતું અન્તરં ન લભન્તિ, એવં નિરન્તરા દેવતા અહેસું. યથા ખો પન ચક્કવત્તિરઞ્ઞો નિસિન્નટ્ઠાનં અસમ્બાધં હોતિ, આગતાગતા મહેસક્ખા ખત્તિયા ઓકાસં લભન્તિયેવ, પરતો પરતો પન અતિસમ્બાધં હોતિ. એવમેવ ભગવતો નિસિન્નટ્ઠાનં અસમ્બાધં, આગતાગતા મહેસક્ખા દેવા ચ બ્રહ્માનો ચ ઓકાસં લભન્તિયેવ. અપિ સુદં ભગવતો આસન્નાસન્નટ્ઠાને વાલગ્ગનિત્તુદનમત્તે પદેસે દસપિ વીસતિપિ દેવા સુખુમે અત્તભાવે માપેત્વા અટ્ઠંસુ. સબ્બપરતો સટ્ઠિ સટ્ઠિ દેવતા અટ્ઠંસુ.

સુદ્ધાવાસકાયિકાનન્તિ સુદ્ધાવાસવાસીનં. સુદ્ધાવાસા નામ સુદ્ધાનં અનાગામિખીણાસવાનં આવાસા પઞ્ચ બ્રહ્મલોકા. એતદહોસીતિ કસ્મા અહોસિ? તે કિર બ્રહ્માનો સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા યથા પરિચ્છેદેન વુટ્ઠિતા બ્રહ્મભવનં ઓલોકેન્તા પચ્છાભત્તે ભત્તગેહં વિય સુઞ્ઞતં અદ્દસંસુ. તતો ‘‘કુહિં બ્રહ્માનો ગતા’’તિ આવજ્જન્તા મહાસમાગમં ઞત્વા – ‘‘અયં સમાગમો મહા, મયં ઓહીના, ઓહીનકાનં પન ઓકાસો દુલ્લભો હોતિ, તસ્મા ગચ્છન્તા અતુચ્છહત્થા હુત્વા એકેકં ગાથં અભિસઙ્ખરિત્વા ગચ્છામ. તાય મહાસમાગમે ચ અત્તનો આગતભાવં જાનાપેસ્સામ, દસબલસ્સ ચ વણ્ણં ભાસિસ્સામા’’તિ. ઇતિ તેસં સમાપત્તિતો ઉટ્ઠાય આવજ્જિતત્તા એતદહોસિ.

ભગવતો પુરતો પાતુરહેસુન્તિ પાળિયં ભગવતો સન્તિકે અભિમુખટ્ઠાનેયેવ ઓતિણ્ણા વિય કત્વા વુત્તા, ન ખો પનેત્થ એવં અત્થો વેદિતબ્બો. તે પન બ્રહ્મલોકે ઠિતાયેવ ગાથા અભિસઙ્ખરિત્વા એકો પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ, એકો દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં, એકો પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં, એકો ઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ. તતો પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા નીલકસિણં સમાપજ્જિત્વા નીલરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં મણિવમ્મં પટિમુઞ્ચન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા બુદ્ધવીથિ નામ કેનચિ ઉત્તરિતું ન સક્કા, તસ્મા મહતિયા બુદ્ધવીથિયાવ આગન્ત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો અત્તના અભિસઙ્ખતં ગાથં અભાસિ.

દક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા પીતકસિણં સમાપજ્જિત્વા સુવણ્ણપભં મુઞ્ચિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં સુવણ્ણપટં પારુપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અકાસિ. પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા લોહિતકસિણં સમાપજ્જિત્વા લોહિતકરસ્મિયો મુઞ્ચિત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં રત્તવરકમ્બલેન પરિક્ખિપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અકાસિ. ઉત્તરચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતિણ્ણબ્રહ્મા ઓદાતકસિણં સમાપજ્જિત્વા ઓદાતરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાનં સુમનકુસુમપટં પારુપન્તો વિય અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા તથેવ અકાસિ.

પાળિયં પન ભગવતો પુરતો પાતુરહેસું. અથ ખો તા દેવતા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસૂતિ એવં એકક્ખણે વિય પુરતો પાતુભાવો ચ અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતભાવો ચ વુત્તો, સો ઇમિના અનુક્કમેન અહોસિ, એકતો કત્વા પન દસ્સિતો. ગાથાભાસનં પન પાળિયમ્પિ વિસું વિસુંયેવ વુત્તં.

તત્થ મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. પવનં વુચ્ચતિ વનસણ્ડો. ઉભયેનપિ ભગવા ‘‘ઇમસ્મિં પન વનસણ્ડે અજ્જ મહાસમૂહો સન્નિપાતો’’તિ આહ. તતો યેસં સો સન્નિપાતો, તે દસ્સેતું દેવકાયા સમાગતાતિ આહ. તત્થ દેવકાયાતિ દેવઘટા. આગતમ્હ ઇમં ધમ્મસમયન્તિ એવં સમાગતે દેવકાયે દિસ્વા મયમ્પિ ઇમં ધમ્મસમૂહં આગતા. કિં કારણા? દક્ખિતાયે અપરાજિતસઙ્ઘન્તિ કેનચિ અપરાજિતં અજ્જેવ તયો મારે મદ્દિત્વા વિજિતસઙ્ગામં ઇમં અપરાજિતસઙ્ઘં દસ્સનત્થાય આગતમ્હાતિ અત્થો. સો પન, બ્રહ્મા, ઇમં ગાથં ભાસિત્વા, ભગવન્તં અભિવાદેત્વા, પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયંયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ દુતિયો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ તત્ર ભિક્ખવોતિ તસ્મિં સન્નિપાતટ્ઠાને ભિક્ખૂ. સમાદહંસૂતિ સમાધિના યોજેસું. ચિત્તમત્તનો ઉજુકં અકંસૂતિ અત્તનો ચિત્તે સબ્બે વઙ્કકુટિલજિમ્હભાવે હરિત્વા ઉજુકં અકરિંસુ. સારથીવ નેત્તાનિ ગહેત્વાતિ યથા સમપ્પવત્તેસુ સિન્ધવેસુ ઓધસ્તપતોદો સારથી સબ્બયોત્તાનિ ગહેત્વા અચોદેન્તો અવારેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતા ગુત્તદ્વારા સબ્બેપેતે પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ ઇન્દ્રિયાનિ રક્ખન્તિ પણ્ડિતા, એતે દટ્ઠું ઇધાગતમ્હા ભગવાતિ, સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ તતિયો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ છેત્વા ખીલન્તિ રાગદોસમોહખીલં છિન્દિત્વા. પલિઘન્તિ રાગદોસમોહપલિઘમેવ. ઇન્દખીલન્તિ રાગદોસમોહઇન્દખીલમેવ. ઊહચ્ચ મનેજાતિ એતે તણ્હાએજાય અનેજા ભિક્ખૂ ઇન્દખીલં ઊહચ્ચ સમૂહનિત્વા ચતૂસુ દિસાસુ અપ્પટિહતચારિકં ચરન્તિ. સુદ્ધાતિ નિરુપક્કિલેસા. વિમલાતિ નિમ્મલા. ઇદં તસ્સેવ વેવચનં. ચક્ખુમતાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમન્તેન. સુદન્તાતિ ચક્ખુતોપિ દન્તા સોતતોપિ ઘાનતોપિ જિવ્હાતોપિ કાયતોપિ મનતોપિ દન્તા. સુસુનાગાતિ તરુણનાગા. તત્રાયં વચનત્થો – છન્દાદીહિ ન ગચ્છન્તીતિ નાગા, તેન તેન મગ્ગેન પહીને કિલેસે ન આગચ્છન્તીતિ નાગા, નાનપ્પકારં આગું ન કરોન્તીતિ નાગા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૮૦) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અપિચ –

‘‘આગું ન કરોતિ કિઞ્ચિ લોકે,

સબ્બસંયોગ વિસજ્જ બન્ધનાનિ;

સબ્બત્થ ન સજ્જતી વિમુત્તો,

નાગો તાદિ પવુચ્ચતે તથત્તા’’તિ. –

એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સુસુનાગાતિ સુસૂ નાગા, સુસુનાગભાવસમ્પત્તિં પત્તાતિ અત્થો. તે એવરૂપે અનુત્તરેન યોગ્ગાચરિયેન દમિતે તરુણનાગે દસ્સનાય આગતમ્હ ભગવાતિ. સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

અથ ચતુત્થો વુત્તનયેનેવ આગન્ત્વા અભાસિ. તત્થ ગતાસેતિ નિબ્બેમતિકસરણગમનેન ગતા. સોપિ ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસીતિ. સત્તમં.

૮. સકલિકસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે મદ્દકુચ્છિસ્મિન્તિ એવંનામકે ઉય્યાને. તઞ્હિ અજાતસત્તુમ્હિ કુચ્છિગતે તસ્સ માતરા – ‘‘અયં મય્હં કુચ્છિગતો ગબ્ભો રઞ્ઞો સત્તુ ભવિસ્સતિ. કિં મે ઇમિના’’તિ? ગબ્ભપાતનત્થં કુચ્છિ મદ્દાપિતા. તસ્મા ‘‘મદ્દકુચ્છી’’તિ સઙ્ખં ગતં. મિગાનં પન અભયવાસત્થાય દિન્નત્તા મિગદાયોતિ વુચ્ચતિ.

તેન ખો પન સમયેનાતિ એત્થ અયં અનુપુબ્બિકથા – દેવદત્તો હિ અજાતસત્તું નિસ્સાય ધનુગ્ગહે ચ ધનપાલકઞ્ચ પયોજેત્વાપિ તથાગતસ્સ જીવિતન્તરાયં કાતું અસક્કોન્તો ‘‘સહત્થેનેવ મારેસ્સામી’’તિ ગિજ્ઝકૂટપબ્બતં અભિરુહિત્વા મહન્તં કૂટાગારપ્પમાણં સિલં ઉક્ખિપિત્વા, ‘‘સમણો ગોતમો ચુણ્ણવિચુણ્ણો હોતૂ’’તિ પવિજ્ઝિ. મહાથામવા કિરેસ પઞ્ચન્નં હત્થીનં બલં ધારેતિ. અટ્ઠાનં ખો પનેતં, યં બુદ્ધાનં પરૂપક્કમેન જીવિતન્તરાયો ભવેય્યાતિ તં તથાગતસ્સ સરીરાભિમુખં આગચ્છન્તં આકાસે અઞ્ઞા સિલા ઉટ્ઠહિત્વા સમ્પટિચ્છિ. દ્વિન્નં સિલાનં સમ્પહારેન મહન્તો પાસાણસ્સ સકલિકા ઉટ્ઠહિત્વા ભગવતો પિટ્ઠિપાદપરિયન્તં અભિહનિ, પાદો મહાફરસુના પહતો વિય સમુગ્ગતલોહિતેન લાખારસમક્ખિતો વિય અહોસિ. ભગવા ઉદ્ધં ઉલ્લોકેત્વા દેવદત્તં એતદવોચ – ‘‘બહુ તયા મોઘપુરિસ, અપુઞ્ઞં પસુતં, યો ત્વં પદુટ્ઠચિત્તો વધકચિત્તો તથાગતસ્સ લોહિતં ઉપ્પાદેસી’’તિ. તતો પટ્ઠાય ભગવતો અફાસુ જાતં. ભિક્ખૂ ચિન્તયિંસુ – ‘‘અયં વિહારો ઉજ્જઙ્ગલો વિસમો, બહૂનં ખત્તિયાદીનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ અનોકાસો’’તિ. તે તથાગતં મઞ્ચસિવિકાય આદાય મદ્દકુચ્છિં નયિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવતો પાદો સકલિકાય ખતો હોતી’’તિ.

ભુસાતિ બલવતિયો. સુદન્તિ નિપાતમત્તં. દુક્ખન્તિ સુખપટિક્ખેપો. તિબ્બાતિ બહલા. ખરાતિ ફરુસા. કટુકાતિ તિખિણા. અસાતાતિ અમધુરા. ન તાસુ મનો અપ્પેતિ, ન તા મનં અપ્પાયન્તિ વડ્ઢેન્તીતિ અમનાપા. સતો સમ્પજાનોતિ વેદનાધિવાસનસતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો હુત્વા. અવિહઞ્ઞમાનોતિ અપીળિયમાનો, સમ્પરિવત્તસાયિતાય વેદનાનં વસં અગચ્છન્તો.

સીહસેય્યન્તિ એત્થ કામભોગિસેય્યા, પેતસેય્યા, સીહસેય્યા, તથાગતસેય્યાતિ ચતસ્સો સેય્યા. તત્થ ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, કામભોગી સત્તા વામેન પસ્સેન સેન્તી’’તિ અયં કામભોગિસેય્યા. તેસુ હિ યેભુય્યેન દક્ખિણપસ્સેન સયાનો નામ નત્થિ. ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, પેતા ઉત્તાના સેન્તી’’તિ અયં પેતસેય્યા. અપ્પમંસલોહિતત્તા હિ અટ્ઠિસઙ્ઘાટજટિતા એકેન પસ્સેન સયિતું ન સક્કોન્તિ, ઉત્તાનાવ સેન્તિ. ‘‘યેભુય્યેન, ભિક્ખવે, સીહો મિગરાજા નઙ્ગુટ્ઠં અન્તરસત્થિમ્હિ અનુપક્ખિપિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સેતી’’તિ અયં સીહસેય્યા. તેજુસ્સદત્તા હિ સીહો મિગરાજા દ્વે પુરિમપાદે એકસ્મિં, ‘પચ્છિમપાદે એકસ્મિં ઠાને ઠપેત્વા નઙ્ગુટ્ઠં અન્તરસત્થિમ્હિ પક્ખિપિત્વા પુરિમપાદપચ્છિમપાદનઙ્ગુટ્ઠાનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા દ્વિન્નં પુરિમપાદાનં મત્થકે સીસં ઠપેત્વા સયતિ, દિવસમ્પિ સયિત્વા પબુજ્ઝમાનો ન ઉત્રસન્તો પબુજ્ઝતિ, સીસં પન ઉક્ખિપિત્વા પુરિમપાદાદીનં ઠિતોકાસં સલ્લક્ખેતિ’. સચે કિઞ્ચિ ઠાનં વિજહિત્વા ઠિતં હોતિ, ‘‘નયિદં તુય્હં જાતિયા, ન સૂરભાવસ્સ અનુરૂપ’’ન્તિ અનત્તમનો હુત્વા તત્થેવ સયતિ, ન ગોચરાય પક્કમતિ. અવિજહિત્વા ઠિતે પન ‘‘તુય્હં જાતિયા ચ સૂરભાવસ્સ ચ અનુરૂપમિદ’’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો ઉટ્ઠાય સીહવિજમ્ભિતં વિજમ્ભિત્વા કેસરભારં વિધુનિત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમતિ. ચતુત્થજ્ઝાનસેય્યા પન ‘‘તથાગતસેય્યા’’તિ વુચ્ચતિ. તાસુ ઇધ સીહસેય્યા આગતા. અયઞ્હિ તેજુસ્સદઇરિયાપથત્તા ઉત્તમસેય્યા નામ.

પાદે પાદન્તિ દક્ખિણપાદે વામપાદં. અચ્ચાધાયાતિ અતિઆધાય, ઈસકં અતિક્કમ્મ ઠપેત્વા. ગોપ્ફકેન હિ ગોપ્ફકે જાણુના વા જાણુમ્હિ સઙ્ઘટ્ટિયમાને અભિણ્હં વેદના ઉપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં ન હોતિ, સેય્યા અફાસુકા હોતિ. યથા ન સઙ્ઘટ્ટેતિ, એવં અતિક્કમ્મ ઠપિતે વેદના નુપ્પજ્જતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, સેય્યા ફાસુ હોતિ. તસ્મા એવં નિપજ્જિ. સતો સમ્પજાનોતિ સયનપરિગ્ગાહકસતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો. ‘‘ઉટ્ઠાનસઞ્ઞ’’ન્તિ પનેત્થ ન વુત્તં, ગિલાનસેય્યા હેસા તથાગતસ્સ.

સત્તસતાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સબ્બાપિ તા દેવતા ગિલાનસેય્યટ્ઠાનં આગતા. ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ગિલાનસેય્યં આગતાનં દોમનસ્સેન ભવિતબ્બં સિયા. ઇમાસં પન તથાગતસ્સ વેદનાધિવાસનં દિસ્વા, ‘‘અહો બુદ્ધાનં મહાનુભાવતા! એવરૂપાસુ નામ વેદનાસુ વત્તમાનાસુ વિકારમત્તમ્પિ નત્થિ, સિરીસયને અલઙ્કરિત્વા ઠપિતસુવણ્ણરૂપકં વિય અનિઞ્જમાનેન કાયેન નિપન્નો, ઇદાનિસ્સ અધિકતરં મુખવણ્ણો વિરોચતિ, આભાસમ્પન્નો પુણ્ણચન્દો વિય સમ્પતિ વિકસિતં વિય ચ અરવિન્દં અસ્સ મુખં સોભતિ, કાયેપિ વણ્ણાયતનં ઇદાનિ સુસમ્મટ્ઠકઞ્ચનં વિય વિપ્પસીદતી’’તિ ઉદાનં ઉદપાદિ.

નાગો વત ભોતિ, એત્થ ભોતિ ધમ્માલપનં. બલવન્તટ્ઠેન નાગો. નાગવતાતિ નાગભાવેન. સીહો વતાતિઆદીસુ અસન્તાસનટ્ઠેન સીહો. બ્યત્તપરિચયટ્ઠેન કારણાકારણજાનનેન વા આજાનીયો. અપ્પટિસમટ્ઠેન નિસભો. ગવસતજેટ્ઠકો હિ ઉસભો, ગવસહસ્સજેટ્ઠકો વસભો, ગવસતસહસ્સજેટ્ઠકો નિસભોતિ વુચ્ચતિ. ભગવા પન અપ્પટિસમટ્ઠેન આસભં ઠાનં પટિજાનાતિ. તેનેવત્થેન ઇધ ‘‘નિસભો’’તિ વુત્તો. ધુરવાહટ્ઠેન ધોરય્હો. નિબ્બિસેવનટ્ઠેન દન્તો.

પસ્સાતિ અનિયમિતાણત્તિ. સમાધિન્તિ અરહત્તફલસમાધિં. સુવિમુત્તન્તિ ફલવિમુત્તિયા સુવિમુત્તં. રાગાનુગતં પન ચિત્તં અભિનતં નામ હોતિ, દોસાનુગતં અપનતં. તદુભયપટિક્ખેપેન ન ચાભિનતં ન ચાપનતન્તિ આહ. ન ચ સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતન્તિ ન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલેસે નિગ્ગહેત્વા વારિતવતં, કિલેસાનં પન છિન્નત્તા વતં ફલસમાધિના સમાહિતન્તિ અત્થો. અતિક્કમિતબ્બન્તિ વિહેઠેતબ્બં ઘટ્ટેતબ્બં. અદસ્સનાતિ અઞ્ઞાણા. અઞ્ઞાણી હિ અન્ધબાલોવ એવરૂપે સત્થરિ અપરજ્ઝેય્યાતિ દેવદત્તં ઘટ્ટયમાના વદન્તિ.

પઞ્ચવેદાતિ ઇતિહાસપઞ્ચમાનં વેદાનં ધારકા. સતં સમન્તિ વસ્સસતં. તપસ્સીતિ તપનિસ્સિતકા હુત્વા. ચરન્તિ ચરન્તા. ન સમ્માવિમુત્તન્તિ સચેપિ એવરૂપા બ્રાહ્મણા વસ્સસતં ચરન્તિ, ચિત્તઞ્ચ નેસં સમ્મા વિમુત્તં ન હોતિ. હીનત્તરૂપા ન પારં ગમા તેતિ હીનત્તસભાવા તે નિબ્બાનઙ્ગમા ન હોન્તિ. ‘‘હીનત્થરૂપા’’તિપિ પાઠો, હીનત્થજાતિકા પરિહીનત્થાતિ અત્થો. તણ્હાધિપન્નાતિ તણ્હાય અજ્ઝોત્થટા. વતસીલબદ્ધાતિ અજવતકુક્કુરવતાદીહિ ચ વતેહિ તાદિસેહેવ ચ સીલેહિ બદ્ધા. લૂખં તપન્તિ પઞ્ચાતપતાપનં કણ્ટકસેય્યાદિકં તપં. ઇદાનિ સા દેવતા સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં કથેન્તી ન માનકામસ્સાતિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવાતિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમપજ્જુન્નધીતુસુત્તવણ્ણના

૩૯. નવમે પજ્જુન્નસ્સ ધીતાતિ પજ્જુન્નસ્સ નામ વસ્સવલાહકદેવરઞ્ઞો ચાતુમહારાજિકસ્સ ધીતા. અભિવન્દેતિ ભગવા તુમ્હાકં પાદે વન્દામિ. ચક્ખુમતાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમન્તેન તથાગતેન. ધમ્મો અનુબુદ્ધોતિ, ‘‘ઇદં મયા પુબ્બે પરેસં સન્તિકે કેવલં સુતંયેવ આસી’’તિ વદતિ. સાહં દાનીતિ, સા અહં ઇદાનિ. સક્ખિ જાનામીતિ, પટિવેધવસેન પચ્ચક્ખમેવ જાનામિ. વિગરહન્તાતિ, ‘‘હીનક્ખરપદબ્યઞ્જનો’’તિ વા ‘‘અનિય્યાનિકો’’તિ વા એવં ગરહન્તા. રોરુવન્તિ, દ્વે રોરુવા – ધૂમરોરુવો ચ જાલરોરુવો ચ. તત્થ ધૂમરોરુવો વિસું હોતિ, જાલરોરુવોતિ પન અવીચિમહાનિરયસ્સેવેતં નામં. તત્થ હિ સત્તા અગ્ગિમ્હિ જલન્તે જલન્તે પુનપ્પુનં રવં રવન્તિ, તસ્મા સો ‘‘રોરુવો’’તિ વુચ્ચતિ. ઘોરન્તિ દારુણં. ખન્તિયા ઉપસમેન ઉપેતાતિ રુચ્ચિત્વા ખમાપેત્વા ગહણખન્તિયા ચ રાગાદિઉપસમેન ચ ઉપેતાતિ. નવમં.

૧૦. દુતિયપજ્જુન્નધીતુસુત્તવણ્ણના

૪૦. દસમે ધમ્મઞ્ચાતિ ચ સદ્દેન સઙ્ઘઞ્ચ, ઇતિ તીણિ રતનાનિ નમસ્સમાના ઇધાગતાતિ વદતિ. અત્થવતીતિ, અત્થવતિયો. બહુનાપિ ખો તન્તિ યં ધમ્મં સા અભાસિ, તં ધમ્મં બહુનાપિ પરિયાયેન અહં વિભજેય્યં. તાદિસો ધમ્મોતિ, તાદિસો હિ અયં ભગવા ધમ્મો, તંસણ્ઠિતો તપ્પટિભાગો બહૂહિ પરિયાયેહિ વિભજિતબ્બયુત્તકોતિ દસ્સેતિ. લપયિસ્સામીતિ, કથયિસ્સામિ. યાવતા મે મનસા પરિયત્તન્તિ યત્તકં મયા મનસા પરિયાપુટં, તસ્સત્થં દિવસં અવત્વા મધુપટલં પીળેન્તી વિય મુહુત્તેનેવ સંખિત્તેન કથેસ્સામિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. દસમં.

સતુલ્લપકાયિકવગ્ગો ચતુત્થો.