૫. આદિત્તવગ્ગો

૧. આદિત્તસુત્તવણ્ણના

૪૧. આદિત્તવગ્ગસ્સ પઠમે જરાય મરણેન ચાતિ દેસનાસીસમેતં, રાગાદીહિ પન એકાદસહિ અગ્ગીહિ લોકો આદિત્તોવ. દાનેનાતિ દાનચેતનાય. દિન્નં હોતિ સુનીહતન્તિ દાનપુઞ્ઞચેતનાહિ દાયકસ્સેવ હોતિ ઘરસામિકસ્સ વિય નીહતભણ્ડકં, તેનેતં વુત્તં. ચોરા હરન્તીતિ અદિન્ને ભોગે ચોરાપિ હરન્તિ રાજાનોપિ, અગ્ગિપિ ડહતિ, ઠપિતટ્ઠાનેપિ નસ્સન્તિ. અન્તેનાતિ મરણેન. સરીરં સપરિગ્ગહન્તિ સરીરઞ્ચેવ ચોરાદીનં વસેન અવિનટ્ઠભોગે ચ. સગ્ગમુપેતીતિ વેસ્સન્તરમહારાજાદયો વિય સગ્ગે નિબ્બત્તતીતિ. પઠમં.

૨. કિંદદસુત્તવણ્ણના

૪૨. દુતિયે અન્નદોતિ યસ્મા અતિબલવાપિ દ્વે તીણિ ભત્તાનિ અભુત્વા ઉટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, ભુત્વા પન દુબ્બલોપિ હુત્વા બલસમ્પન્નો હોતિ, તસ્મા ‘‘અન્નદો બલદો’’તિ આહ. વત્થદોતિ યસ્મા સુરૂપોપિ દુચ્ચોળો વા અચોળો વા વિરૂપો હોતિ ઓહીળિતો દુદ્દસિકો, વત્થચ્છન્નો દેવપુત્તો વિય સોભતિ, તસ્મા ‘‘વત્થદો હોતિ વણ્ણદો’’તિ આહ. યાનદોતિ હત્થિયાનાદીનં દાયકો. તેસુ પન –

‘‘ન હત્થિયાનં સમણસ્સ કપ્પતિ,

ન અસ્સયાનં, ન રથેન યાતું;

ઇદઞ્ચ યાનં સમણસ્સ કપ્પતિ,

ઉપાહના રક્ખતો સીલખન્ધ’’ન્તિ.

તસ્મા છત્તુપાહનકત્તરયટ્ઠિમઞ્ચપીઠાનં દાયકો, યો ચ મગ્ગં સોધેતિ, નિસ્સેણિં કરોતિ, સેતું કરોતિ, નાવં પટિયાદેતિ, સબ્બોપિ યાનદોવ હોતિ. સુખદો હોતીતિ યાનસ્સ સુખાવહનતો સુખદો નામ હોતિ. ચક્ખુદોતિ અન્ધકારે ચક્ખુમન્તાનમ્પિ રૂપદસ્સનાભાવતો દીપદો ચક્ખુદો નામ હોતિ, અનુરુદ્ધત્થેરો વિય દિબ્બચક્ખુ સમ્પદમ્પિ લભતિ.

સબ્બદદો હોતીતિ સબ્બેસંયેવ બલાદીનં દાયકો હોતિ. દ્વે તયો ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા આગતસ્સાપિ સીતલાય પોક્ખરણિયા ન્હાયિત્વા પતિસ્સયં પવિસિત્વા મુહુત્તં મઞ્ચે નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ હિ કાયે બલં આહરિત્વા પક્ખિત્તં વિય હોતિ. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે વણ્ણાયતનં વાતાતપેહિ ઝાયતિ, પતિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય મુહુત્તં નિપન્નસ્સ ચ વિસભાગસન્તતિ વૂપસમ્મતિ, સભાગસન્તતિ ઓક્કમતિ, વણ્ણાયતનં આહરિત્વા પક્ખિત્તં વિય હોતિ. બહિ વિચરન્તસ્સ પાદે કણ્ટકો વિજ્ઝતિ, ખાણુ પહરતિ, સરીસપાદિપરિસ્સયો ચેવ ચોરભયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, પતિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિપન્નસ્સ સબ્બેતે પરિસ્સયા ન હોન્તિ, ધમ્મં સજ્ઝાયન્તસ્સ ધમ્મપીતિસુખં, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ ઉપસમસુખં ઉપ્પજ્જતિ. તથા બહિ વિચરન્તસ્સ ચ સેદા મુચ્ચન્તિ, અક્ખીનિ ફન્દન્તિ, સેનાસનં પવિસનક્ખણે કૂપે ઓતિણ્ણો વિય હોતિ, મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ. મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ પન અક્ખિપસાદો આહરિત્વા પક્ખિત્તો વિય હોતિ, દ્વારકવાટવાતપાનમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાયન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘સો ચ સબ્બદદો હોતિ, યો દદાતિ ઉપસ્સય’’ન્તિ.

અમતંદદો ચ સો હોતીતિ પણીતભોજનસ્સ પત્તં પૂરેન્તો વિય અમરણદાનં નામ દેતિ. યો ધમ્મમનુસાસતીતિ યો ધમ્મં અનુસાસતિ, અટ્ઠકથં કથેતિ, પાળિં વાચેતિ, પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જેતિ, કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતિ, ધમ્મસ્સવનં કરોતિ, સબ્બોપેસ ધમ્મં અનુસાસતિ નામ. સબ્બદાનાનઞ્ચ ઇદં ધમ્મદાનમેવ અગ્ગન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સબ્બદાનં ધમ્મદાનં જિનાતિ,

સબ્બરસં ધમ્મરસો જિનાતિ;

સબ્બરતિં ધમ્મરતિ જિનાતિ,

તણ્હક્ખયો સબ્બદુક્ખં જિનાતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૫૪); દુતિયં;

૩. અન્નસુત્તવણ્ણના

૪૩. તતિયે અભિનન્દન્તીતિ પત્થેન્તિ. ભજતીતિ ઉપગચ્છતિ, ચિત્તગહપતિસીવલિત્થેરાદિકે વિય પચ્છતો અનુબન્ધતિ. તસ્માતિ યસ્મા ઇધલોકે પરલોકે ચ અન્નદાયકમેવ અનુગચ્છતિ, તસ્મા. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. તતિયં.

૪. એકમૂલસુત્તવણ્ણના

૪૪. ચતુત્થે એકમૂલન્તિ અવિજ્જા તણ્હાય મૂલં, તણ્હા અવિજ્જાય. ઇધ પન તણ્હા અધિપ્પેતા. દ્વીહિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીહિ આવટ્ટતીતિ દ્વિરાવટ્ટા. સા ચ રાગાદીહિ તીહિ મલેહિ તિમલા. તત્રાસ્સા મોહો સહજાતકોટિયા મલં હોતિ, રાગદોસા ઉપનિસ્સયકોટિયા. પઞ્ચ પન કામગુણા અસ્સા પત્થરણટ્ઠાના, તેસુ સા પત્થરતીતિ પઞ્ચપત્થરા. સા ચ અપૂરણીયટ્ઠેન સમુદ્દો. અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ પનેસા દ્વાદસાયતનેસુ આવટ્ટતિ પરિવટ્ટતીતિ દ્વાદસાવટ્ટા. અપતિટ્ઠટ્ઠેન પન પાતાલોતિ વુચ્ચતીતિ. એકમૂલં…પે… પાતાલં, અતરિ ઇસિ, ઉત્તરિ સમતિક્કમીતિ અત્થો. ચતુત્થં.

૫. અનોમસુત્તવણ્ણના

૪૫. પઞ્ચમે અનોમનામન્તિ સબ્બગુણસમન્નાગતત્તા અવેકલ્લનામં, પરિપૂરનામન્તિ અત્થો. નિપુણત્થદસ્સિન્તિ ભગવા સણ્હસુખુમે ખન્ધન્તરાદયો અત્થે પસ્સતીતિ નિપુણત્થદસ્સી. પઞ્ઞાદદન્તિ અન્વયપઞ્ઞાધિગમાય પટિપદં કથનવસેન પઞ્ઞાય દાયકં. કામાલયે અસત્તન્તિ પઞ્ચકામગુણાલયે અલગ્ગં. કમમાનન્તિ ભગવા મહાબોધિમણ્ડેયેવ અરિયમગ્ગેન ગતો, ન ઇદાનિ ગચ્છતિ, અતીતં પન ઉપાદાય ઇદં વુત્તં. મહેસિન્તિ મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં એસિતારં પરિયેસિતારન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. અચ્છરાસુત્તવણ્ણના

૪૬. છટ્ઠે અચ્છરાગણસઙ્ઘુટ્ઠન્તિ અયં કિર દેવપુત્તો સત્થુસાસને પબ્બજિત્વા વત્તપટિપત્તિં પૂરયમાનો પઞ્ચવસ્સકાલે પવારેત્વા દ્વેમાતિકં પગુણં કત્વા કમ્માકમ્મં ઉગ્ગહેત્વા ચિત્તરુચિતં કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હિત્વા સલ્લહુકવુત્તિકો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા યો ભગવતા મજ્ઝિમયામો સયનસ્સ કોટ્ઠાસોતિ અનુઞ્ઞાતો. તસ્મિમ્પિ સમ્પત્તે ‘‘પમાદસ્સ ભાયામી’’તિ મઞ્ચકં ઉક્ખિપિત્વા રત્તિઞ્ચ દિવા ચ નિરાહારો કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસાકાસિ.

અથસ્સ અબ્ભન્તરે સત્થકવાતા ઉપ્પજ્જિત્વા જીવિતં પરિયાદિયિંસુ. સો ધુરસ્મિંયેવ કાલમકાસિ. યો હિ કોચિ ભિક્ખુ ચઙ્કમે ચઙ્કમમાનો વા આલમ્બનત્થમ્ભં નિસ્સાય ઠિતો વા ચઙ્કમકોટિયં ચીવરં સીસે ઠપેત્વા નિસિન્નો વા નિપન્નો વા પરિસમજ્ઝે અલઙ્કતધમ્માસને ધમ્મં દેસેન્તો વા કાલં કરોતિ, સબ્બો સો ધુરસ્મિં કાલં કરોતિ નામ. ઇતિ અયં ચઙ્કમને કાલં કત્વા ઉપનિસ્સયમન્દતાય આસવક્ખયં અપ્પત્તો તાવતિંસભવને મહાવિમાનદ્વારે નિદ્દાયિત્વા પબુજ્ઝન્તો વિય પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. તાવદેવસ્સ સુવણ્ણતોરણં વિય તિગાવુતો અત્તભાવો નિબ્બત્તિ.

અન્તોવિમાને સહસ્સમત્તા અચ્છરા તં દિસ્વા, ‘‘વિમાનસામિકો દેવપુત્તો આગતો, રમયિસ્સામ ન’’ન્તિ તૂરિયાનિ ગહેત્વા પરિવારયિંસુ. દેવપુત્તો ન તાવ ચુતભાવં જાનાતિ, પબ્બજિતસઞ્ઞીયેવ અચ્છરા ઓલોકેત્વા વિહારચારિકં આગતં માતુગામં દિસ્વા લજ્જી. પંસુકૂલિકો વિય ઉપરિ ઠિતં ઘનદુકૂલં એકંસં કરોન્તો અંસકૂટં પટિચ્છાદેત્વા ઇન્દ્રિયાનિ ઓક્ખિપિત્વા અધોમુખો અટ્ઠાસિ. તસ્સ કાયવિકારેનેવ તા દેવતા ‘‘સમણદેવપુત્તો અય’’ન્તિ ઞત્વા એવમાહંસુ – ‘‘અય્ય, દેવપુત્ત, દેવલોકો નામાયં, ન સમણધમ્મસ્સ કરણોકાસો, સમ્પત્તિં અનુભવનોકાસો’’તિ. સો તથેવ અટ્ઠાસિ. દેવતા ‘‘ન તાવાયં સલ્લક્ખેતી’’તિ તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હિંસુ. સો તથાપિ અનોલોકેન્તોવ અટ્ઠાસિ.

અથસ્સ સબ્બકાયિકં આદાસં પુરતો ઠપયિંસુ. સો છાયં દિસ્વા ચુતભાવં ઞત્વા, ‘‘ન મયા ઇમં ઠાનં પત્થેત્વા સમણધમ્મો કતો, ઉત્તમત્થં અરહત્તં પત્થેત્વા કતો’’તિ સમ્પત્તિયા વિપ્પટિસારી અહોસિ, ‘‘સુવણ્ણપટં પટિલભિસ્સામી’’તિ તક્કયિત્વા યુદ્ધટ્ઠાનં ઓતિણ્ણમલ્લો મૂલકમુટ્ઠિં લભિત્વા વિય. સો – ‘‘અયં સગ્ગસમ્પત્તિ નામ સુલભા, બુદ્ધાનં પાતુભાવો દુલ્લભો’’તિ ચિન્તેત્વા વિમાનં અપવિસિત્વાવ અસમ્ભિન્નેનેવ સીલેન અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો દસબલસ્સ સન્તિકં આગમ્મ અભિવાદેત્વા એકમન્તં ઠિતો ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ અચ્છરાગણસઙ્ઘુટ્ઠન્તિ અચ્છરાગણેન ગીતવાદિતસદ્દેહિ સઙ્ઘોસિતં. પિસાચગણસેવિતન્તિ તમેવ અચ્છરાગણં પિસાચગણં કત્વા વદતિ. વનન્તિ નન્દનવનં સન્ધાય વદતિ. અયઞ્હિ નિયામચિત્તતાય અત્તનો ગરુભાવેન દેવગણં ‘‘દેવગણો’’તિ વત્તું ન રોચેતિ. ‘‘પિસાચગણો’’તિ વદતિ. નન્દનવનઞ્ચ ‘‘નન્દન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘મોહન’’ન્તિ વદતિ. કથં યાત્રા ભવિસ્સતીતિ કથં નિગ્ગમનં ભવિસ્સતિ, કથં અતિક્કમો ભવિસ્સતિ, અરહત્તસ્સ મે પદટ્ઠાનભૂતં વિપસ્સનં આચિક્ખથ ભગવાતિ વદતિ.

અથ ભગવા ‘‘અતિસલ્લિખતેવ અયં દેવપુત્તો, કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ? આવજ્જેન્તો અત્તનો સાસને પબ્બજિતભાવં ઞત્વા – ‘‘અયં અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો, અજ્જાપિસ્સ ચઙ્કમનસ્મિંયેવ અત્તભાવો અસમ્ભિન્નેન સીલેન આગતો’’તિ ચિન્તેસિ. બુદ્ધા ચ અકતાભિનિવેસસ્સ આદિકમ્મિકસ્સ અકતપરિકમ્મસ્સ અન્તેવાસિનો ચિત્તકારો ભિત્તિપરિકમ્મં વિય – ‘‘સીલં તાવ સોધેહિ, સમાધિં ભાવેહિ, કમ્મસ્સકતપઞ્ઞં ઉજું કરોહી’’તિ પઠમં પુબ્બભાગપ્પટિપદં આચિક્ખન્તિ, કારકસ્સ પન યુત્તપયુત્તસ્સ અરહત્તમગ્ગપદટ્ઠાનભૂતં સણ્હસુખુમં સુઞ્ઞતાવિપસ્સનંયેવ આચિક્ખન્તિ, અયઞ્ચ દેવપુત્તો કારકો અભિન્નસીલો, એકો મગ્ગો અસ્સ અનાગતોતિ સુઞ્ઞતાવિપસ્સનં આચિક્ખન્તો ઉજુકો નામાતિઆદિમાહ.

તત્થ ઉજુકોતિ કાયવઙ્કાદીનં અભાવતો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉજુકો નામ. અભયા નામ સા દિસાતિ નિબ્બાનં સન્ધાયાહ. તસ્મિં હિ કિઞ્ચિ ભયં નત્થિ, તં વા પત્તસ્સ ભયં નત્થીતિ ‘‘અભયા નામ સા દિસા’’તિ વુત્તં. રથો અકૂજનોતિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોવ અધિપ્પેતો. યથા હિ પાકતિકરથો અક્ખે વા અનબ્ભઞ્જિતે અતિરેકેસુ વા મનુસ્સેસુ અભિરુળ્હેસુ કૂજતિ વિરવતિ, ન એવં અરિયમગ્ગો. સો હિ એકપ્પહારેન ચતુરાસીતિયાપિ પાણસહસ્સેસુ અભિરુહન્તેસુ ન કૂજતિ ન વિરવતિ. તસ્મા ‘‘અકૂજનો’’તિ વુત્તો. ધમ્મચક્કેહિ સંયુતોતિ કાયિકચેતસિકવીરિયસઙ્ખાતેહિ ધમ્મચક્કેહિ સંયુત્તો.

હિરીતિ એત્થ હિરિગ્ગહણેન ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. તસ્સ અપાલમ્બોતિ યથા બાહિરકરથસ્સ રથે ઠિતાનં યોધાનં અપતનત્થાય દારુમયં અપાલમ્બનં હોતિ, એવં ઇમસ્સ મગ્ગરથસ્સ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં હિરોત્તપ્પં અપાલમ્બનં. સત્યસ્સ પરિવારણન્તિ રથસ્સ સીહચમ્માદિપરિવારો વિય ઇમસ્સાપિ મગ્ગરથસ્સ સમ્પયુત્તા સતિ પરિવારણં. ધમ્મન્તિ લોકુત્તરમગ્ગં. સમ્માદિટ્ઠિપુરેજવન્તિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિપુરેજવા અસ્સ પુબ્બયાયિકાતિ સમ્માદિટ્ઠિપુરેજવો, તં સમ્માદિટ્ઠિપુરેજવં. યથા હિ પઠમતરં રાજપુરિસેહિ કાણકુણિઆદીનંનીહરણેન મગ્ગે સોધિતે પચ્છા રાજા નિક્ખમતિ, એવમેવં વિપસ્સના સમ્માદિટ્ઠિયા અનિચ્ચાદિવસેન ખન્ધાદીસુ સોધિતેસુ પચ્છા ભૂમિલદ્ધવટ્ટં પરિજાનમાના મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘ધમ્માહં સારથિં બ્રૂમિ, સમ્માદિટ્ઠિપુરેજવ’’ન્તિ.

ઇતિ ભગવા દેસનં નિટ્ઠાપેત્વા અવસાને ચત્તારિ સચ્ચાનિ દીપેસિ. દેસનાપરિયોસાને દેવપુત્તો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. યથા હિ રઞ્ઞો ભોજનકાલે અત્તનો મુખપ્પમાણે કબળે ઉક્ખિત્તે અઙ્કે નિસિન્નો પુત્તો અત્તનો મુખપ્પમાણેનેવ તતો કબળં કરોતિ, એવમેવં ભગવતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં દેસેન્તેપિ સત્તા અત્તનો ઉપનિસ્સયાનુરૂપેન સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણન્તિ. અયમ્પિ દેવપુત્તો સોતાપત્તિફલં પત્વા ભગવન્તં ગન્ધાદીહિ પૂજેત્વા પક્કામીતિ. છટ્ઠં.

૭. વનરોપસુત્તવણ્ણના

૪૭. સત્તમે ધમ્મટ્ઠા સીલસમ્પન્નાતિ કે ધમ્મટ્ઠા, કે સીલસમ્પન્નાતિ પુચ્છતિ. ભગવા ઇમં પઞ્હં થાવરવત્થુના દીપેન્તો આરામરોપાતિઆદિમાહ. તત્થ આરામરોપાતિ પુપ્ફારામફલારામરોપકા. વનરોપાતિ સયંજાતે અરોપિમવને સીમં પરિક્ખિપિત્વા ચેતિયબોધિચઙ્કમનમણ્ડપકુટિલેણરત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનં કારકા છાયૂપગે રુક્ખે રોપેત્વા દદમાનાપિ વનરોપાયેવ નામ. સેતુકારકાતિ વિસમે સેતું કરોન્તિ, ઉદકે નાવં પટિયાદેન્તિ. પપન્તિ પાનીયદાનસાલં. ઉદપાનન્તિ યંકિઞ્ચિ પોક્ખરણીતળાકાદિં. ઉપસ્સયન્તિ વાસાગારં. ‘‘ઉપાસય’’ન્તિપિ પાઠો.

સદા પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ ન અકુસલવિતક્કં વા વિતક્કેન્તસ્સ નિદ્દાયન્તસ્સ વા પવડ્ઢતિ. યદા યદા પન અનુસ્સરતિ, તદા તદા તસ્સ વડ્ઢતિ. ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘સદા પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ વુત્તં. ધમ્મટ્ઠા સીલસમ્પન્નાતિ તસ્મિં ધમ્મે ઠિતત્તા તેનપિ સીલેન સમ્પન્નત્તા ધમ્મટ્ઠા સીલસમ્પન્ના. અથ વા એવરૂપાનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તાનં દસ કુસલા ધમ્મા પૂરેન્તિ, તેસુ ઠિતત્તા ધમ્મટ્ઠા. તેનેવ ચ સીલેન સમ્પન્નત્તા સીલસમ્પન્નાતિ. સત્તમં.

૮. જેતવનસુત્તવણ્ણના

૪૮. અટ્ઠમે ઇદં હિ તં જેતવનન્તિ અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો જેતવનસ્સ ચેવ બુદ્ધાદીનઞ્ચ વણ્ણભણનત્થં આગતો એવમાહ. ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘનિસેવિતં.

એવં પઠમગાથાય જેતવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ અરિયમગ્ગસ્સ કથેન્તો કમ્મં વિજ્જાતિઆદિમાહ. તત્થ કમ્મન્તિ મગ્ગચેતના. વિજ્જાતિ મગ્ગપઞ્ઞા. ધમ્મોતિ સમાધિપક્ખિકા ધમ્મા. સીલં જીવિતમુત્તમન્તિ સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતં ઉત્તમન્તિ દસ્સેતિ. અથ વા વિજ્જાતિ દિટ્ઠિસઙ્કપ્પા. ધમ્મોતિ વાયામસતિસમાધયો. સીલન્તિ વાચાકમ્મન્તાજીવા. જીવિતમુત્તમન્તિ એતસ્મિં સીલે ઠિતસ્સ જીવિતં નામ ઉત્તમં. એતેન મચ્ચા સુજ્ઝન્તીતિ એતેન અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગેન સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

તસ્માતિ યસ્મા મગ્ગેન સુજ્ઝન્તિ, ન ગોત્તધનેહિ, તસ્મા. યોનિસો વિચિને ધમ્મન્તિ ઉપાયેન સમાધિપક્ખિયધમ્મં વિચિનેય્ય. એવં તત્થ વિસુજ્ઝતીતિ એવં તસ્મિં અરિયમગ્ગે વિસુજ્ઝતિ. અથ વા યોનિસો વિચિને ધમ્મન્તિ ઉપાયેન પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મં વિચિનેય્ય. એવં તત્થ વિસુજ્ઝતીતિ એવં તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ વિસુજ્ઝતિ.

ઇદાનિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ વણ્ણં કથેન્તો સારિપુત્તોવાતિઆદિમાહ. તત્થ સારિપુત્તોવાતિ અવધારણવચનં, એતેહિ પઞ્ઞાદીહિ સારિપુત્તોવ સેય્યોતિ વદતિ. ઉપસમેનાતિ કિલેસઉપસમેન. પારં ગતોતિ નિબ્બાનં ગતો. યો કોચિ નિબ્બાનં પત્તો ભિક્ખુ, સો એતાવપરમો સિયા, ન થેરેન ઉત્તરિતરો નામ અત્થીતિ વદતિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. અટ્ઠમં.

૯. મચ્છરિસુત્તવણ્ણના

૪૯. નવમે મચ્છરિનોતિ મચ્છેરેન સમન્નાગતા. એકચ્ચો હિ અત્તનો વસનટ્ઠાને ભિક્ખું હત્થં પસારેત્વાપિ ન વન્દતિ, અઞ્ઞત્થ ગતો વિહારં પવિસિત્વા સક્કચ્ચં વન્દિત્વા મધુરપટિસન્થારં કરોતિ – ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં વસનટ્ઠાનં નાગચ્છથ, સમ્પન્નો પદેસો, પટિબલા મયં અય્યાનં યાગુભત્તાદીહિ ઉપટ્ઠાનં કાતુ’’ન્તિ. ભિક્ખૂ ‘‘સદ્ધો અયં ઉપાસકો’’તિ યાગુભત્તાદીહિ સઙ્ગણ્હન્તિ. અથેકો થેરો તસ્સ ગામં ગન્ત્વા પિણ્ડાય ચરતિ. સો તં દિસ્વા અઞ્ઞેન વા ગચ્છતિ, ઘરં વા પવિસતિ. સચેપિ સમ્મુખીભાવં આગચ્છતિ, હત્થેન વન્દિત્વા – ‘‘અય્યસ્સ ભિક્ખં દેથ, અહં એકેન કમ્મેન ગચ્છામી’’તિ પક્કમતિ. થેરો સકલગામં ચરિત્વા તુચ્છપત્તોવ નિક્ખમતિ. ઇદં તાવ મુદુમચ્છરિયં નામ, યેન સમન્નાગતો અદાયકોપિ દાયકો વિય પઞ્ઞાયતિ. ઇધ પન થદ્ધમચ્છરિયં અધિપ્પેતં, યેન સમન્નાગતો ભિક્ખૂસુ પિણ્ડાય પવિટ્ઠેસુ, ‘‘થેરા ઠિતા’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં મય્હં પાદા રુજ્જન્તી’’તિઆદીનિ વત્વા સિલાથમ્ભો વિય ખાણુકો વિય ચ થદ્ધો હુત્વા તિટ્ઠતિ, સામીચિમ્પિ ન કરોતિ. કદરિયાતિ ઇદં મચ્છરિનોતિ પદસ્સેવ વેવચનં. મુદુકમ્પિ હિ મચ્છરિયં ‘‘મચ્છરિય’’ન્તેવ વુચ્ચતિ, થદ્ધં પન કદરિયં નામ. પરિભાસકાતિ ભિક્ખૂ ઘરદ્વારે ઠિતે દિસ્વા, ‘‘કિં તુમ્હે કસિત્વા આગતા, વપિત્વા, લાયિત્વા? મયં અત્તનોપિ ન લભામ, કુતો તુમ્હાકં, સીઘં નિક્ખમથા’’તિઆદીહિ સંતજ્જકા. અન્તરાયકરાતિ દાયકસ્સ સગ્ગન્તરાયો, પટિગ્ગાહકાનં લાભન્તરાયો, અત્તનો ઉપઘાતોતિ ઇમેસં અન્તરાયાનં કારકા.

સમ્પરાયોતિ પરલોકો. રતીતિ પઞ્ચકામગુણરતિ. ખિડ્ડાતિ કાયિકખિડ્ડાદિકા તિવિધા ખિડ્ડા. દિટ્ઠે ધમ્મેસ વિપાકોતિ તસ્મિં નિબ્બત્તભવને દિટ્ઠે ધમ્મે એસ વિપાકો. સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતીતિ ‘‘યમલોકં ઉપપજ્જરે’’તિ વુત્તે સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતિ.

વદઞ્ઞૂતિ ભિક્ખૂ ઘરદ્વારે ઠિતા કિઞ્ચાપિ તુણ્હીવ હોન્તિ, અત્થતો પન – ‘‘ભિક્ખં દેથા’’તિ વદન્તિ નામ. તત્ર યે ‘‘મયં પચામ, ઇમે પન ન પચન્તિ, પચમાને પત્વા અલભન્તા કુહિં લભિસ્સન્તી’’તિ? દેય્યધમ્મં સંવિભજન્તિ, તે વદઞ્ઞૂ નામ. પકાસન્તીતિ વિમાનપ્પભાય જોતન્તિ. પરસમ્ભતેસૂતિ પરેહિ સમ્પિણ્ડિતેસુ. સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતીતિ, ‘‘એતે સગ્ગા’’તિ એવં વુત્તસમ્પરાયે સુગતિ. ઉભિન્નમ્પિ વા એતેસં તતો ચવિત્વા પુન સમ્પરાયેપિ દુગ્ગતિસુગતિયેવ હોતીતિ. નવમં.

૧૦. ઘટીકારસુત્તવણ્ણના

૫૦. દસમે ઉપપન્નાસેતિ નિબ્બત્તિવસેન ઉપગતા. વિમુત્તાતિ અવિહાબ્રહ્મલોકસ્મિં ઉપપત્તિસમનન્તરમેવ અરહત્તફલવિમુત્તિયા વિમુત્તા. માનુસં દેહન્તિ ઇધ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ એવ વુત્તાનિ. દિબ્બયોગન્તિ પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ. ઉપચ્ચગુન્તિ અતિક્કમિંસુ. ઉપકોતિઆદીનિ તેસં થેરાનં નામાનિ. કુસલી ભાસસી તેસન્તિ, ‘‘કુસલ’’ન્તિ ઇદં વચનં ઇમસ્સ અત્થીતિ કુસલી, તેસં થેરાનં ત્વં કુસલં અનવજ્જં ભાસસિ, થોમેસિ પસંસસિ, પણ્ડિતોસિ દેવપુત્તાતિ વદતિ. તં તે ધમ્મં ઇધઞ્ઞાયાતિ તે થેરા તં ધમ્મં ઇધ તુમ્હાકં સાસને જાનિત્વા. ગમ્ભીરન્તિ ગમ્ભીરત્થં. બ્રહ્મચારી નિરામિસોતિ નિરામિસબ્રહ્મચારી નામ અનાગામી, અનાગામી અહોસિન્તિ અત્થો. અહુવાતિ અહોસિ. સગામેય્યોતિ એકગામવાસી. પરિયોસાનગાથા સઙ્ગીતિકારેહિ ઠપિતાતિ. દસમં.

આદિત્તવગ્ગો પઞ્ચમો.