૨. નન્દનવગ્ગો

૧. નન્દનસુત્તવણ્ણના

૧૧. નન્દનવગ્ગસ્સ પઠમે તત્રાતિ તસ્મિં આરામે. ખોતિ બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાવસેન નિપાતમત્તં. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ પરિસજેટ્ઠકે ભિક્ખૂ જાનાપેસિ. ભિક્ખવોતિ તેસં આમન્તનાકારદીપનં. ભદન્તેતિ પતિવચનદાનં. તે ભિક્ખૂતિ યે તત્થ સમ્મુખીભૂતા ધમ્મપટિગ્ગાહકા ભિક્ખૂ. ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ભગવતો વચનં પતિઅસ્સોસું, અભિમુખા હુત્વા સુણિંસુ સમ્પટિચ્છિંસૂતિ અત્થો. એતદવોચાતિ એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં ‘‘ભૂતપુબ્બ’’ન્તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ તાવતિંસકાયિકાતિ તાવતિંસકાયે નિબ્બત્તા. તાવતિંસકાયો નામ દુતિયદેવલોકો વુચ્ચતિ. મઘેન માણવેન સદ્ધિં મચલગામે કાલં કત્વા તત્થ ઉપ્પન્ને તેત્તિંસ દેવપુત્તે ઉપાદાય કિર તસ્સ દેવલોકસ્સ અયં પણ્ણત્તિ જાતાતિ વદન્તિ. યસ્મા પન સેસચક્કવાળેસુપિ છ કામાવચરદેવલોકા અત્થિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સહસ્સં ચાતુમહારાજિકાનં સહસ્સં તાવતિંસાન’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૯), તસ્મા નામપણ્ણત્તિયેવેસા તસ્સ દેવલોકસ્સાતિ વેદિતબ્બા. એવઞ્હિ નિદ્દોસં પદં હોતિ.

નન્દને વનેતિ એત્થ તં વનં પવિટ્ઠે પવિટ્ઠે નન્દયતિ તોસેતીતિ નન્દનં. પઞ્ચસુ હિ મરણનિમિત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘સમ્પત્તિં પહાય ચવિસ્સામા’’તિ પરિદેવમાના દેવતા સક્કો દેવાનમિન્દો ‘‘મા પરિદેવિત્થ, અભિજ્જનધમ્મા નામ સઙ્ખારા નત્થી’’તિ ઓવદિત્વા તત્થ પવેસાપેતિ. તાસં અઞ્ઞાહિ દેવતાહિ બાહાસુ ગહેત્વા પવેસિતાનમ્પિ તસ્સ સમ્પત્તિં દિસ્વાવ મરણસોકો વૂપસમ્મતિ, પીતિપામોજ્જમેવ ઉપ્પજ્જતિ. અથ તસ્મિં કીળમાના એવ ઉણ્હસન્તત્તો હિમપિણ્ડો વિય વિલીયન્તિ, વાતાપહતદીપસિખા વિય વિજ્ઝાયન્તીતિ એવં યંકિઞ્ચિ અન્તો પવિટ્ઠં નન્દયતિ તોસેતિયેવાતિ નન્દનં, તસ્મિં નન્દને. અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતાતિ અચ્છરાતિ દેવધીતાનં નામં, તાસં સમૂહેન પરિવુતા.

દિબ્બેહીતિ દેવલોકે નિબ્બત્તેહિ. પઞ્ચહિ કામગુણેહીતિ મનાપિયરૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ કામબન્ધનેહિ કામકોટ્ઠાસેહિ વા. સમપ્પિતાતિ ઉપેતા. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. પરિચારયમાનાતિ રમમાના, તેસુ તેસુ વા રૂપાદીસુ ઇન્દ્રિયાનિ સઞ્ચારયમાના. તાયં વેલાયન્તિ તસ્મિં પરિચારણકાલે. સો પનસ્સ દેવપુત્તસ્સ અધુના અભિનિબ્બત્તકાલો વેદિતબ્બો. તસ્સ હિ પટિસન્ધિક્ખણેયેવ રત્તસુવણ્ણક્ખન્ધો વિય વિરોચયમાનો તિગાવુતપ્પમાણો અત્તભાવો નિબ્બત્તિ. સો દિબ્બવત્થનિવત્થો દિબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો દિબ્બમાલાવિલેપનધરો દિબ્બેહિ ચન્દનચુણ્ણેહિ સમં વિકિરિયમાનો દિબ્બેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ ઓવુતો નિવુતો પરિયોનદ્ધો લોભાભિભૂતો હુત્વા લોભનિસ્સરણં નિબ્બાનં અપસ્સન્તો આસભિં વાચં ભાસન્તો વિય મહાસદ્દેન ‘‘ન તે સુખં પજાનન્તી’’તિ ઇમં ગાથં ગાયમાનો નન્દનવને વિચરિ. તેન વુત્તં – ‘‘તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસી’’તિ.

યે ન પસ્સન્તિ નન્દનન્તિ યે તત્ર પઞ્ચકામગુણાનુભવનવસેન નન્દનવનં ન પસ્સન્તિ. નરદેવાનન્તિ દેવનરાનં, દેવપુરિસાનન્તિ અત્થો. તિદસાનન્તિ તિક્ખત્તું દસન્નં. યસસ્સિનન્તિ પરિવારસઙ્ખાતેન યસેન સમ્પન્નાનં.

અઞ્ઞતરા દેવતાતિ એકા અરિયસાવિકા દેવતા. પચ્ચભાસીતિ ‘‘અયં બાલદેવતા ઇમં સમ્પત્તિં નિચ્ચં અચલં મઞ્ઞતિ, નાસ્સા છેદનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મતં જાનાતી’’તિ અધિપ્પાયં વિવટ્ટેત્વા દસ્સેન્તી ‘‘ન ત્વં બાલે’’તિ ઇમાય ગાથાય પતિઅભાસિ. યથા અરહતં વચોતિ યથા અરહન્તાનં વચનં, તથા ત્વં ન જાનાસીતિ. એવં તસ્સા અધિપ્પાયં પટિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ અરહન્તાનં વચનં દસ્સેન્તી અનિચ્ચાતિઆદિમાહ. તત્થ અનિચ્ચા વત સઙ્ખારાતિ સબ્બે તેભૂમકસઙ્ખારા હુત્વા અભાવત્થેન અનિચ્ચા. ઉપ્પાદવયધમ્મિનોતિ ઉપ્પાદવયસભાવા. ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તીતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં. યસ્મા વા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા ઉપ્પાદવયધમ્મિનોતિ. ઉપ્પાદવયગ્ગહણેન ચેત્થ તદનન્તરા વેમજ્ઝટ્ઠાનં ગહિતમેવ હોતિ. તેસં વૂપસમો સુખોતિ તેસં સઙ્ખારાનં વૂપસમસઙ્ખાતં નિબ્બાનમેવ સુખં. ઇદં અરહતં વચોતિ.

નન્દનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નન્દતિસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે નન્દતીતિ તુસ્સતિ અત્તમનો હોતિ. પુત્તિમાતિ બહુપુત્તો. તસ્સ હિ એકચ્ચે પુત્તા કસિકમ્મં કત્વા ધઞ્ઞસ્સ કોટ્ઠે પૂરેન્તિ, એકચ્ચે વણિજ્જં કત્વા હિરઞ્ઞસુવણ્ણં આહરન્તિ, એકચ્ચે રાજાનં ઉપટ્ઠહિત્વા યાનવાહનગામનિગમાદીનિ લભન્તિ. અથ તેસં આનુભાવસઙ્ખાતં સિરિં અનુભવમાના માતા વા પિતા વા નન્દતિ. છણદિવસાદીસુ વા મણ્ડિતપસાધિતે પુત્તે સમ્પત્તિં અનુભવમાને દિસ્વા નન્દતીતિ, ‘‘નન્દતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા’’તિ આહ. ગોહિ તથેવાતિ યથા પુત્તિમા પુત્તેહિ, તથા ગોસામિકોપિ સમ્પન્નં ગોમણ્ડલં દિસ્વા ગાવો નિસ્સાય ગોરસસમ્પત્તિં અનુભવમાનો ગોહિ નન્દતિ. ઉપધી હિ નરસ્સ નન્દનાતિ, એત્થ ઉપધીતિ ચત્તારો ઉપધી – કામૂપધિ, ખન્ધૂપધિ, કિલેસૂપધિ, અભિસઙ્ખારૂપધીતિ. કામાપિ હિ ‘‘યં પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬) એવં વુત્તસ્સ સુખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ‘‘ઉપધિયતિ એત્થ સુખ’’ન્તિ ઇમિના વચનત્થેન ઉપધીતિ વુચ્ચતિ. ખન્ધાપિ ખન્ધમૂલકસ્સ દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, કિલેસાપિ અપાયદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, અભિસઙ્ખારાપિ ભવદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતોતિ. ઇધ પન કામૂપધિ અધિપ્પેતો. પઞ્ચ હિ કામગુણા તેભૂમિકાદિપાસાદ-ઉળારસયન-વત્થાલઙ્કાર-નાટકપરિવારાદિવસેન પચ્ચુપટ્ઠિતા પીતિસોમનસ્સં ઉપસંહરમાના નરં નન્દયન્તિ. તસ્મા યથા પુત્તા ચ ગાવો ચ, એવં ઇમેપિ ઉપધી હિ નરસ્સ નન્દનાતિ વેદિતબ્બા. ન હિ સો નન્દતિ યો નિરૂપધીતિ યો કામગુણસમ્પત્તિરહિતો દલિદ્દો દુલ્લભઘાસચ્છાદનો, ન હિ સો નન્દતિ. એવરૂપો મનુસ્સપેતો ચ મનુસ્સનેરયિકો ચ કિં નન્દિસ્સતિ ભગવાતિ આહ.

ઇદં સુત્વા સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દેવતા સોકવત્થુમેવ નન્દવત્થું કરોતિ, સોકવત્થુભાવમસ્સા દીપેસ્સામી’’તિ ફલેન ફલં પાતેન્તો વિય તાયેવ ઉપમાય તસ્સા વાદં ભિન્દન્તો તમેવ ગાથં પરિવત્તેત્વા સોચતીતિ આહ. તત્થ સોચતિ પુત્તેહીતિ વિદેસગમનાદિવસેન પુત્તેસુ નટ્ઠેસુપિ નસ્સન્તેસુપિ ઇદાનિ નસ્સિસ્સન્તીતિ નાસસઙ્કીપિ સોચતિ, તથા મતેસુપિ મરન્તેસુપિ ચોરેહિ રાજપુરિસેહિ ગહિતેસુ વા પચ્ચત્થિકાનં હત્થં ઉપગતેસુ વા મરણસઙ્કીપિ હુત્વા સોચતિ. રુક્ખપબ્બતાદીહિ પતિત્વા હત્થપાદાદીનં ભેદવસેન ભિન્નેસુપિ ભિજ્જન્તેસુપિ ભેદસઙ્કીપિ હુત્વા સોચતિ. યથા ચ પુત્તેહિ પુત્તિમા, ગોસામિકોપિ તથેવ નવહાકારેહિ ગોહિ સોચતિ. ઉપધી હિ નરસ્સ સોચનાતિ યથા ચ પુત્તગાવો, એવં પઞ્ચ કામગુણોપધીપિ –

‘‘તસ્સ ચે કામયાનસ્સ, છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતી’’તિ. (સુ. નિ. ૭૭૩) –

વુત્તનયેન નરં સોચન્તિ. તસ્મા નરસ્સ સોચના સોકવત્થુકમેવાતિ વેદિતબ્બા. ન હિ સો સોચતિ, યો નિરૂપધીતિ યસ્સ પન ચતુબ્બિધાપેતે ઉપધિયો નત્થિ, સો નિરુપધિ મહાખીણાસવો કિં સોચિસ્સતિ, ન સોચતિ દેવતેતિ.

નન્દતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નત્થિપુત્તસમસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે નત્થિ પુત્તસમં પેમન્તિ વિરૂપેપિ હિ અત્તનો પુત્તકે સુવણ્ણબિમ્બકં વિય મઞ્ઞન્તિ, માલાગુળે વિય સીસાદીસુ કત્વા પરિહરમાના તેહિ ઓહદિતાપિ ઓમુત્તિકાપિ ગન્ધવિલેપનપતિતા વિય સોમનસ્સં આપજ્જન્તિ. તેનાહ – ‘‘નત્થિ પુત્તસમં પેમ’’ન્તિ. પુત્તપેમસમં પેમં નામ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. ગોસમિતં ધનન્તિ ગોહિ સમં ગોધનસમં ગોધનસદિસં અઞ્ઞં ધનં નામ નત્થિ ભગવાતિ આહ. સૂરિયસમા આભાતિ સૂરિયાભાય સમા અઞ્ઞા આભા નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. સમુદ્દપરમાતિ યે કેચિ અઞ્ઞે સરા નામ, સબ્બે તે સમુદ્દપરમા, સમુદ્દો તેસં ઉત્તમો, સમુદ્દસદિસં અઞ્ઞં ઉદકનિધાનં નામ નત્થિ, ભગવાતિ.

યસ્મા પન અત્તપેમેન સમં પેમં નામ નત્થિ. માતાપિતાદયો હિ છડ્ડેત્વાપિ પુત્તધીતાદયો ચ અપોસેત્વાપિ સત્તા અત્તાનમેવ પોસેન્તિ. ધઞ્ઞેન ચ સમં ધનં નામ નત્થિ. (યદા હિ સત્તા દુબ્ભિક્ખા હોન્તિ), તથારૂપે હિ કાલે હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ ગોમહિંસાદીનિપિ ધઞ્ઞગ્ગહણત્થં ધઞ્ઞસામિકાનમેવ સન્તિકં ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. પઞ્ઞાય ચ સમા આભા નામ નત્થિ. સૂરિયાદયો હિ એકદેસંયેવ ઓભાસન્તિ, પચ્ચુપ્પન્નમેવ ચ તમં વિનોદેન્તિ. પઞ્ઞા પન દસસહસ્સિમ્પિ લોકધાતું એકપ્પજ્જોતં કાતું સક્કોતિ, અતીતંસાદિપટિચ્છાદકઞ્ચ તમં વિધમતિ. મેઘવુટ્ઠિયા ચ સમો સરો નામ નત્થિ. નદીવાપિ હોતુ તલાકાદીનિ વા, વુટ્ઠિસમો સરો નામ નત્થિ. મેઘવુટ્ઠિયા હિ પચ્છિન્નાય મહાસમુદ્દો અઙ્ગુલિપબ્બતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં ન હોતિ, વુટ્ઠિયા પન પવત્તમાનાય યાવ આભસ્સરભવનાપિ એકોદકં હોતિ. તસ્મા ભગવા દેવતાય પટિગાથં વદન્તો નત્થિ અત્તસમં પેમન્તિઆદિમાહાતિ.

નત્થિપુત્તસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ખત્તિયસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે ખત્તિયો દ્વિપદન્તિ દ્વિપદાનં રાજા સેટ્ઠો. કોમારીતિ કુમારિકાલે ગહિતા. અયં સેસભરિયાનં સેટ્ઠાતિ વદતિ. પુબ્બજોતિ પઠમં જાતો કાણો વાપિ હોતુ કુણિઆદીનં વા અઞ્ઞતરો, યો પઠમં જાતો, અયમેવ પુત્તો ઇમિસ્સા દેવતાય વાદે સેટ્ઠો નામ હોતિ. યસ્મા પન દ્વિપદાદીનં બુદ્ધાદયો સેટ્ઠા, તસ્મા ભગવા પટિગાથં આહ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ભગવા સબ્બેસંયેવ અપદાદિભેદાનં સત્તાનં સેટ્ઠો, ઉપ્પજ્જમાનો પનેસ સબ્બસત્તસેટ્ઠો દ્વિપદેસુયેવ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા સમ્બુદ્ધો દ્વિપદં સેટ્ઠોતિ આહ. દ્વિપદેસુ ઉપ્પન્નસ્સ ચસ્સ સબ્બસત્તસેટ્ઠભાવો અપ્પટિહતોવ હોતિ. આજાનીયોતિ હત્થી વા હોતુ અસ્સાદીસુ અઞ્ઞતરો વા, યો કારણં જાનાતિ, અયં આજાનીયોવ ચતુપ્પદાનં સેટ્ઠોતિ અત્થો. કૂટકણ્ણરઞ્ઞો ગુળવણ્ણઅસ્સો વિય. રાજા કિર પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ચેતિયપબ્બતં ગમિસ્સામીતિ કલમ્બનદીતીરં સમ્પત્તો, અસ્સો તીરે ઠત્વા ઉદકં ઓતરિતું ન ઇચ્છતિ, રાજા અસ્સાચરિયં આમન્તેત્વા, ‘‘અહો વત તયા અસ્સો સિક્ખાપિતો ઉદકં ઓતરિતું ન ઇચ્છતી’’તિ આહ. આચરિયો ‘‘સુસિક્ખાપિતો દેવ અસ્સો, એતસ્સ હિ ચિત્તં – ‘સચાહં ઉદકં ઓતરિસ્સામિ, વાલં તેમિસ્સતિ, વાલે તિન્તે રઞ્ઞો અઙ્ગે ઉદકં પાતેય્યા’તિ, એવં તુમ્હાકં સરીરે ઉદકપાતનભયેન ન ઓતરતિ, વાલં ગણ્હાપેથા’’તિ આહ. રાજા તથા કારેસિ. અસ્સો વેગેન ઓતરિત્વા પારં ગતો. સુસ્સૂસાતિ સુસ્સૂસમાના. કુમારિકાલે વા ગહિતા હોતુ પચ્છા વા, સુરૂપા વા વિરૂપા વા, યા સામિકં સુસ્સૂસતિ પરિચરતિ તોસેતિ, સા ભરિયાનં સેટ્ઠા. અસ્સવોતિ આસુણમાનો. જેટ્ઠો વા હિ હોતુ કનિટ્ઠો વા, યો માતાપિતૂનં વચનં સુણાતિ, સમ્પટિચ્છતિ, ઓવાદપટિકરો હોતિ, અયં પુત્તાનં સેટ્ઠો, અઞ્ઞેહિ સન્ધિચ્છેદકાદિચોરેહિ પુત્તેહિ કો અત્થો દેવતેતિ.

ખત્તિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સણમાનસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે ઠિતે મજ્ઝન્હિકેતિ ઠિતમજ્ઝન્હિકે. સન્નિસીવેસૂતિ યથા ફાસુકટ્ઠાનં ઉપગન્ત્વા સન્નિસિન્નેસુ વિસ્સમમાનેસુ. ઠિતમજ્ઝન્હિકકાલો નામેસ સબ્બસત્તાનં ઇરિયાપથદુબ્બલ્યકાલો. ઇધ પન પક્ખીનંયેવ વસેન દસ્સિતો. સણતેવાતિ સણતિ વિય મહાવિરવં વિય મુચ્ચતિ. સણમાનમેવ ચેત્થ ‘‘સણતેવા’’તિ વુત્તં. તપ્પટિભાગં નામેતં. નિદાઘસમયસ્મિઞ્હિ ઠિતમજ્ઝન્હિકકાલે ચતુપ્પદગણેસુ ચેવ પક્ખીગણેસુ ચ સન્નિસિન્નેસુ વાતપૂરિતાનં સુસિરરુક્ખાનઞ્ચેવ છિદ્દવેણુપબ્બાનઞ્ચ ખન્ધેન ખન્ધં સાખાય સાખં સઙ્ઘટ્ટયન્તાનં પાદપાનઞ્ચ અરઞ્ઞમજ્ઝે મહાસદ્દો ઉપ્પજ્જતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તં ભયં પટિભાતિ મન્તિ તં એવરૂપે કાલે મહાઅરઞ્ઞસ્સ સણમાનં મય્હં ભયં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. દન્ધપઞ્ઞા કિરેસા દેવતા તસ્મિં ખણે અત્તનો નિસજ્જફાસુકં કથાફાસુકં દુતિયકં અલભન્તી એવમાહ. યસ્મા પન તાદિસે કાલે પિણ્ડપાતપટિક્કન્તસ્સ વિવિત્તે અરઞ્ઞાયતને કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નસ્સ ભિક્ખુનો અનપ્પકં સુખં ઉપ્પજ્જતિ, યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ. (ધ. પ. ૩૭૩) ચ,

‘‘પુરતો પચ્છતો વાપિ, અપરો ચે ન વિજ્જતિ;

અતીવ ફાસુ ભવતિ, એકસ્સ વસતો વને’’તિ. (થેરગા. ૫૩૭) ચ;

તસ્મા ભગવા દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ સા રતિ પટિભાતિ મન્તિ યા એવરૂપે કાલે એકકસ્સ નિસજ્જા નામ, સા રતિ મય્હં ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. સેસં તાદિસમેવાતિ.

સણમાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. નિદ્દાતન્દીસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે નિદ્દાતિ, ‘‘અભિજાનામહં, અગ્ગિવેસ્સન, ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે નિદ્દં ઓક્કમિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) એવરૂપાય અબ્યાકતનિદ્દાય પુબ્બભાગાપરભાગેસુ સેખપુથુજ્જનાનં સસઙ્ખારિકઅકુસલે ચિત્તે ઉપ્પન્નં થિનમિદ્ધં. તન્દીતિ અતિચ્છાતાતિસીતાદિકાલેસુ ઉપ્પન્નં આગન્તુકં આલસિયં. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તત્થ કતમા તન્દી? યા તન્દી તન્દિયના તન્દિમનતા આલસ્યં આલસ્યાયના આલસ્યાયિતત્તં, અયં વુચ્ચતિ તન્દી’’તિ (વિભ. ૮૫૭). વિજમ્ભિતાતિ કાયવિજમ્ભના. અરતીતિ અકુસલપક્ખા ઉક્કણ્ઠિતતા. ભત્તસમ્મદોતિ ભત્તમુચ્છા ભત્તકિલમથો. વિત્થારો પન તેસં – ‘‘તત્થ કતમા વિજમ્ભિતા? યા કાયસ્સ જમ્ભના વિજમ્ભના’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે આગતોવ. એતેનાતિ એતેન નિદ્દાદિના ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠો નિવારિતપાતુભાવો. નપ્પકાસતીતિ ન જોતતિ, ન પાતુભવતીતિ અત્થો. અરિયમગ્ગોતિ લોકુત્તરમગ્ગો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. પાણિનન્તિ સત્તાનં. વીરિયેનાતિ મગ્ગસહજાતવીરિયેન. નં પણામેત્વાતિ એતં કિલેસજાતં નીહરિત્વા. અરિયમગ્ગોતિ લોકિયલોકુત્તરમગ્ગો. ઇતિ મગ્ગેનેવ ઉપક્કિલેસે નીહરિત્વા મગ્ગસ્સ વિસુદ્ધિ વુત્તાતિ.

નિદ્દાતન્દીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દુક્કરસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે દુત્તિતિક્ખન્તિ દુક્ખમં દુઅધિવાસિયં. અબ્યત્તેનાતિ બાલેન. સામઞ્ઞન્તિ સમણધમ્મો. ઇમિના દેવતા ઇદં દસ્સેતિ – યં પણ્ડિતા કુલપુત્તા દસપિ વસ્સાનિ વીસતિપિ સટ્ઠિપિ વસ્સાનિ દન્તે અભિદન્તમાધાય જિવ્હાય તાલું આહચ્ચપિ ચેતસા ચિત્તં અભિનિગ્ગણ્હિત્વાપિ એકાસનં એકભત્તં પટિસેવમાના આપાણકોટિકં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તા સામઞ્ઞં કરોન્તિ. તં ભગવા બાલો અબ્યત્તો કાતું ન સક્કોતીતિ. બહૂ હિ તત્થ સમ્બાધાતિ તસ્મિં સામઞ્ઞસઙ્ખાતે અરિયમગ્ગે બહૂ સમ્બાધા મગ્ગાધિગમાય પટિપન્નસ્સ પુબ્બભાગે બહૂ પરિસ્સયાતિ દસ્સેતિ.

ચિત્તઞ્ચે ન નિવારયેતિ યદિ અયોનિસો ઉપ્પન્નં ચિત્તં ન નિવારેય્ય, કતિ અહાનિ સામઞ્ઞં ચરેય્ય? એકદિવસમ્પિ ન ચરેય્ય. ચિત્તવસિકો હિ સમણધમ્મં કાતું ન સક્કોતિ. પદે પદેતિ આરમ્મણે આરમ્મણે. આરમ્મણઞ્હિ ઇધ પદન્તિ અધિપ્પેતં. યસ્મિં યસ્મિં હિ આરમ્મણે કિલેસો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થ બાલો વિસીદતિ નામ. ઇરિયાપથપદમ્પિ વટ્ટતિ. ગમનાદીસુ હિ યત્થ યત્થ કિલેસો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થેવ વિસીદતિ નામ. સઙ્કપ્પાનન્તિ કામસઙ્કપ્પાદીનં.

કુમ્મો વાતિ કચ્છપો વિય. અઙ્ગાનીતિ ગીવપઞ્ચમાનિ અઙ્ગાનિ. સમોદહન્તિ સમોદહન્તો, સમોદહિત્વા વા. મનોવિતક્કેતિ મનમ્હિ ઉપ્પન્નવિતક્કે. એત્તાવતા ઇદં દસ્સેતિ – યથા કુમ્મો સોણ્ડિપઞ્ચમાનિ અઙ્ગાનિ સકે કપાલે સમોદહન્તો સિઙ્ગાલસ્સ ઓતારં ન દેતિ, સમોદહિત્વા ચસ્સ અપ્પસય્હતં આપજ્જતિ, એવમેવં ભિક્ખુ મનમ્હિ ઉપ્પન્નવિતક્કે સકે આરમ્મણકપાલે સમોદહં મારસ્સ ઓતારં ન દેતિ, સમોદહિત્વા ચસ્સ અપ્પસય્હતં આપજ્જતીતિ. અનિસ્સિતોતિ તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો હુત્વા. અહેઠયાનોતિ અવિહિંસમાનો. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. નૂપવદેય્ય કઞ્ચીતિ યંકિઞ્ચિ પુગ્ગલં આચારવિપત્તિઆદીસુ યાય કાયચિ મઙ્કું કાતુકામો હુત્વા ન વદેય્ય, ‘‘કાલેન વક્ખામિ નો અકાલેના’’તિઆદયો પન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠપેત્વા ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેન ચિત્તેન કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ વદેય્યાતિ.

દુક્કરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. હિરીસુત્તવણ્ણના

૧૮. અટ્ઠમે હિરીનિસેધોતિ હિરિયા અકુસલે ધમ્મે નિસેધેતીતિ હિરીનિસેધો. કોચિ લોકસ્મિં વિજ્જતીતિ કોચિ એવરૂપો વિજ્જતીતિ પુચ્છતિ. યો નિન્દં અપબોધતીતિ યો ગરહં અપહરન્તો બુજ્ઝતિ. અસ્સો ભદ્રો કસામિવાતિ યથા ભદ્રો અસ્સાજાનીયો કસં અપહરન્તો બુજ્ઝતિ, પતોદચ્છાયં દિસ્વા સંવિજ્ઝન્તો વિય કસાય અત્તનિ નિપાતં ન દેતિ, એવમેવ યો ભિક્ખુ ભૂતસ્સ દસઅક્કોસવત્થુનો અત્તનિ નિપાતં અદદન્તો નિન્દં અપબોધતિ અપહરન્તો બુજ્ઝતિ, એવરૂપો કોચિ ખીણાસવો વિજ્જતીતિ પુચ્છતિ. અભૂતક્કોસેન પન પરિમુત્તો નામ નત્થિ. તનુયાતિ તનુકા, હિરિયા અકુસલે ધમ્મે નિસેધેત્વા ચરન્તા ખીણાસવા નામ અપ્પકાતિ અત્થો. સદા સતાતિ નિચ્ચકાલં સતિવેપુલ્લેન સમન્નાગતા. અન્તં દુક્ખસ્સ પપ્પુય્યાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ કોટિં અન્તભૂતં નિબ્બાનં પાપુણિત્વા. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

હિરીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કુટિકાસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે કચ્ચિ તે કુટિકાતિ અયં દેવતા દસ માસે અન્તોવસનટ્ઠાનટ્ઠેન માતરં કુટિકં કત્વા, યથા સકુણા દિવસં ગોચરપસુતા રત્તિં કુલાવકં અલ્લીયન્તિ, એવમેવં સત્તા તત્થ તત્થ ગન્ત્વાપિ માતુગામસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તિ, આલયવસેન ભરિયં કુલાવકં કત્વા. કુલપવેણિં સન્તાનકટ્ઠેન પુત્તે સન્તાનકે કત્વા, તણ્હં બન્ધનં કત્વા, ગાથાબન્ધનેન ઇમે પઞ્હે સમોધાનેત્વા ભગવન્તં પુચ્છિ, ભગવાપિસ્સા વિસ્સજ્જેન્તો તગ્ઘાતિઆદિમાહ. તત્થ તગ્ઘાતિ એકંસવચને નિપાતો. નત્થીતિ પહાય પબ્બજિતત્તા વટ્ટસ્મિં વા પુન માતુકુચ્છિવાસસ્સ દારભરણસ્સ પુત્તનિબ્બત્તિયા વા અભાવતો નત્થિ.

દેવતા ‘‘મયા સન્નાહં બન્ધિત્વા ગુળ્હા પઞ્હા પુચ્છિતા, અયઞ્ચ સમણો પુચ્છિતમત્તેયેવ વિસ્સજ્જેસિ, જાનં નુ ખો મે અજ્ઝાસયં કથેસિ, ઉદાહુ અજાનં યં વા તં વા મુખારુળ્હં કથેસી’’તિ ચિન્તેત્વા પુન કિન્તાહન્તિઆદિમાહ. તત્થ કિન્તાહન્તિ કિં તે અહં. અથસ્સા ભગવા આચિક્ખન્તો માતરન્તિઆદિમાહ. સાહુ તેતિ ગાથાય અનુમોદિત્વા સમ્પહંસિત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા અત્તનો દેવટ્ઠાનમેવ ગતાતિ.

કુટિકાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે તપોદારામેતિ તપોદસ્સ તત્તોદકસ્સ રહદસ્સ વસેન એવં લદ્ધનામે આરામે. વેભારપબ્બતસ્સ કિર હેટ્ઠા ભુમ્મટ્ઠકનાગાનં પઞ્ચયોજનસતિકં નાગભવનં દેવલોકસદિસં મણિમયેન તલેન આરામુય્યાનેહિ ચ સમન્નાગતં. તત્થ નાગાનં કીળનટ્ઠાને મહાઉદકરહદો, તતો તપોદા નામ નદી સન્દતિ કુથિતા ઉણ્હોદકા. કસ્મા પનેસા એદિસા? રાજગહં કિર પરિવારેત્વા મહાપેતલોકો તિટ્ઠતિ, તત્થ દ્વિન્નં મહાલોહકુમ્ભિનિરયાનં અન્તરેન અયં તપોદા આગચ્છતિ, તસ્મા કુથિતા સન્દતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યતાયં, ભિક્ખવે, તપોદા સન્દતિ, સો દહો અચ્છોદકો સીતોદકો સાતોદકો સેતોદકો સુપ્પતિત્થો રમણીયો પહૂતમચ્છકચ્છપો, ચક્કમત્તાનિ ચ પદુમાનિ પુપ્ફન્તિ. અપિચાયં, ભિક્ખવે, તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતિ, તેનાયં તપોદા કુથિતા સન્દતી’’તિ (પારા. ૨૩૧).

ઇમસ્સ પન આરામસ્સ અભિમુખટ્ઠાને તતો મહાઉદકરહદો જાતો, તસ્સ વસેનાયં વિહારો ‘‘તપોદારામો’’તિ વુચ્ચતિ.

સમિદ્ધીતિ તસ્સ કિર થેરસ્સ અત્તભાવો સમિદ્ધો અભિરૂપો પાસાદિકો, તસ્મા ‘‘સમિદ્ધી’’ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુન્તિ પધાનિકત્થેરો એસ, બલવપચ્ચૂસે ઉટ્ઠાયાસના સરીરં ઉતું ગાહાપેત્વા બહિ સટ્ઠિહત્થમત્તે મહાચઙ્કમે અપરાપરં ચઙ્કમિત્વા ‘‘સેદગહિતેહિ ગત્તેહિ પરિભુઞ્જમાનં સેનાસનં કિલિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચનત્થં સરીરધોવનત્થં ઉપસઙ્કમિ. એકચીવરો અટ્ઠાસીતિ નિવાસનં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં હત્થેન ગહેત્વા અટ્ઠાસિ.

ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનોતિ ગત્તાનિ પુબ્બસદિસાનિ વોદકાનિ કુરુમાનો. અલ્લસરીરે પારુતં હિ ચીવરં કિલિસ્સતિ દુગ્ગન્ધં હોતિ, ન ચેતં વત્તં. થેરો પન વત્તસમ્પન્નો, તસ્મા વત્તે ઠિતોવ ન્હાયિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા અટ્ઠાસિ. તત્થ ઇદં ન્હાનવત્તં – ઉદકતિત્થં ગન્ત્વા યત્થ કત્થચિ ચીવરાનિ નિક્ખિપિત્વા વેગેન ઠિતકેનેવ ન ઓતરિતબ્બં, સબ્બદિસા પન ઓલોકેત્વા વિવિત્તભાવં ઞત્વા ખાણુગુમ્બલતાદીનિ વવત્થપેત્વા તિક્ખત્તું ઉક્કાસિત્વા અવકુજ્જ ઠિતેન ઉત્તરાસઙ્ગચીવરં અપનેત્વા પસારેતબ્બં, કાયબન્ધનં મોચેત્વા ચીવરપિટ્ઠેયેવ ઠપેતબ્બં. સચે ઉદકસાટિકા નત્થિ, ઉદકન્તે ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા નિવાસનં મોચેત્વા સચે સિન્નટ્ઠાનં અત્થિ, પસારેતબ્બં. નો ચે અત્થિ, સંહરિત્વા ઠપેતબ્બં. ઉદકં ઓતરન્તેન સણિકં નાભિપ્પમાણમત્તં ઓતરિત્વા વીચિં અનુટ્ઠાપેન્તેન સદ્દં અકરોન્તેન નિવત્તિત્વા આગતદિસાભિમુખેન નિમુજ્જિતબ્બં, એવં ચીવરં રક્ખિતં હોતિ. ઉમ્મુજ્જન્તેનપિ સદ્દં અકરોન્તેન સણિકં ઉમ્મુજ્જિત્વા ન્હાનપરિયોસાને ઉદકન્તે ઉક્કુટિકેન નિસીદિત્વા નિવાસનં પરિક્ખિપિત્વા ઉટ્ઠાય સુપરિમણ્ડલં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં અપારુપિત્વાવ ઠાતબ્બન્તિ.

થેરોપિ તથા ન્હાયિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા વિગચ્છમાનઉદકં કાયં ઓલોકયમાનો અટ્ઠાસિ. તસ્સ પકતિયાપિ પાસાદિકસ્સ પચ્ચૂસસમયે સમ્મા પરિણતાહારસ્સ ઉણ્હોદકેન ન્હાતસ્સ અતિવિય મુખવણ્ણો વિરોચિ, બન્ધના પવુત્તતાલફલં વિય પભાસમ્પન્નો પુણ્ણચન્દો વિય તઙ્ખણવિકસિતપદુમં વિય મુખં સસ્સિરિકં અહોસિ, સરીરવણ્ણોપિ વિપ્પસીદિ. તસ્મિં સમયે વનસણ્ડે અધિવત્થા ભુમ્મદેવતા પાસાદિકં ભિક્ખું ઓલોકયમાના સમનં નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તી કામપરિળાહાભિભૂતા હુત્વા, ‘‘થેરં પલોભેસ્સામી’’તિ અત્તભાવં ઉળારેન અલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા સહસ્સવટ્ટિપદીપં પજ્જલમાના વિય ચન્દં ઉટ્ઠાપયમાના વિય સકલારામં એકોભાસં કત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા અવન્દિત્વાવ વેહાસે ઠિતા ગાથં અભાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા…પે… અજ્ઝભાસી’’તિ.

અભુત્વાતિ પઞ્ચ કામગુણે અપરિભુઞ્જિત્વા. ભિક્ખસીતિ પિણ્ડાય ચરસિ. મા તં કાલો ઉપચ્ચગાતિ એત્થ કાલો નામ પઞ્ચકામગુણપટિસેવનક્ખમો દહરયોબ્બનકાલો. જરાજિણ્ણેન હિ ઓભગ્ગેન દણ્ડપરાયણેન પવેધમાનેન કાસસાસાભિભૂતેન ન સક્કા કામે પરિભુઞ્જિતું. ઇતિ ઇમં કાલં સન્ધાય દેવતા ‘‘મા તં કાલો ઉપચ્ચગા’’તિ આહ. તત્થ મા ઉપચ્ચગાતિ મા અતિક્કમિ.

કાલં વોહં ન જાનામીતિ એત્થ વોતિ નિપાતમત્તં. કાલં ન જાનામીતિ મરણકાલં સન્ધાય વદતિ. સત્તાનઞ્હિ –

‘‘જીવિતં બ્યાધિ કાલો ચ, દેહનિક્ખેપનં ગતિ;

પઞ્ચેતે જીવલોકસ્મિં, અનિમિત્તા ન નાયરે’’.

તત્થ જીવિતં તાવ ‘‘એત્તકમેવ, ન ઇતો પર’’ન્તિ વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તં. કલલકાલેપિ હિ સત્તા મરન્તિ, અબ્બુદ-પેસિ-ઘન-અડ્ઢમાસ-એકમાસ-દ્વેમાસ-તેમાસ-ચતુમાસપઞ્ચમાસ…પે… દસમાસકાલેપિ, કુચ્છિતો નિક્ખન્તસમયેપિ, તતો પરં વસ્સસતસ્સ અન્તોપિ બહિપિ મરન્તિયેવ. બ્યાધિપિ ‘‘ઇમિનાવ બ્યાધિના સત્તા મરન્તિ, ન અઞ્ઞેના’’તિ વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તો. ચક્ખુરોગેનપિ હિ સત્તા મરન્તિ સોતરોગાદીનં અઞ્ઞતરેનપિ. કાલોપિ, ‘‘ઇમસ્મિં યેવ કાલે મરિતબ્બં, ન અઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તો. પુબ્બણ્હેપિ હિ સત્તા મરન્તિ મજ્ઝન્હિકાદીનં અઞ્ઞતરસ્મિમ્પિ. દેહનિક્ખેપનમ્પિ, ‘‘ઇધેવ મીયમાનાનં દેહેન પતિતબ્બં, ન અઞ્ઞત્થા’’તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તં. અન્તોગામે જાતાનઞ્હિ બહિગામેપિ અત્તભાવો પતતિ, બહિગામેપિ જાતાનં અન્તોગામેપિ. તથા થલજાનં જલે, જલજાનં થલેતિ અનેકપ્પકારતો વિત્થારેતબ્બં. ગતિપિ, ‘‘ઇતો ચુતેન ઇધ નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ એવં વવત્થાનાભાવતો અનિમિત્તા. દેવલોકતો હિ ચુતા મનુસ્સેસુપિ નિબ્બત્તન્તિ, મનુસ્સલોકતો ચુતા દેવલોકાદીનં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તન્તીતિ એવં યન્તે યુત્તગોણો વિય ગતિપઞ્ચકે લોકો સમ્પરિવત્તતિ. તસ્સેવં સમ્પરિવત્તતો ‘‘ઇમસ્મિં નામ કાલે મરણં ભવિસ્સતી’’તિ ઇમં મરણસ્સ કાલં વોહં ન જાનામિ.

છન્નો કાલો ન દિસ્સતીતિ અયં કાલો મય્હં પટિચ્છન્નો અવિભૂતો ન પઞ્ઞાયતિ. તસ્માતિ યસ્મા અયં કાલો પટિચ્છન્નો ન પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા પઞ્ચ કામગુણે અભુત્વાવ ભિક્ખામિ. મા મં કાલો ઉપચ્ચગાતિ એત્થ સમણધમ્મકરણકાલં સન્ધાય ‘‘કાલો’’તિ આહ. અયઞ્હિ સમણધમ્મો નામ પચ્છિમે કાલે તિસ્સો વયોસીમા અતિક્કન્તેન ઓભગ્ગેન દણ્ડપરાયણેન પવેધમાનેન કાસસાસાભિભૂતેન ન સક્કા કાતું. તદા હિ ન સક્કા હોતિ ઇચ્છિતિચ્છિતં બુદ્ધવચનં વા ગણ્હિતું, ધુતઙ્ગં વા પરિભુઞ્જિતું, અરઞ્ઞવાસં વા વસિતું, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપત્તિં વા સમાપજ્જિતું, પદભાણ-સરભઞ્ઞધમ્મકથા-અનુમોદનાદીનિ વા કાતું, તરુણયોબ્બનકાલે પનેતં સબ્બં સક્કા કાતુન્તિ અયં સમણધમ્મકરણસ્સ કાલો મા મં ઉપચ્ચગા, યાવ મં નાતિક્કમતિ, તાવ કામે અભુત્વાવ સમણધમ્મં કરોમીતિ આહ.

પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વાતિ સા કિર દેવતા – ‘‘અયં ભિક્ખુ સમણધમ્મકરણસ્સ કાલં નામ કથેતિ, અકાલં નામ કથેતિ, સહેતુકં કથેતિ સાનિસંસ’’ન્તિ એત્તાવતાવ થેરે લજ્જં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા મહાબ્રહ્મં વિય અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ચ નં મઞ્ઞમાના ગારવજાતા આકાસા ઓરુય્હ પથવિયં અટ્ઠાસિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. કિઞ્ચાપિ પથવિયં ઠિતા, યેન પનત્થેન આગતા, પુનપિ તમેવ ગહેત્વા દહરો ત્વન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુસૂતિ તરુણો. કાળકેસોતિ સુટ્ઠુ કાળકેસો. ભદ્રેનાતિ ભદ્દકેન. એકચ્ચો હિ દહરોપિ સમાનો કાણો વા હોતિ કુણિઆદીનં વા અઞ્ઞતરો, સો ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ ન હોતિ. યો પન અભિરૂપો હોતિ દસ્સનીયો પાસાદિકો સબ્બસમ્પત્તિસમ્પન્નો, યં યદેવ અલઙ્કારપરિહારં ઇચ્છતિ, તેન તેન અલઙ્કતો દેવપુત્તો વિય ચરતિ, અયં ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો નામ હોતિ. થેરો ચ ઉત્તમરૂપસમ્પન્નો, તેન નં એવમાહ.

અનિક્કીળિતાવી કામેસૂતિ કામેસુ અકીળિતકીળો અભુત્તાવી, અકતકામકીળોતિ અત્થો. મા સન્દિટ્ઠિકં હિત્વાતિ યેભુય્યેન હિ તા અદિટ્ઠસચ્ચા અવીતરાગા અપરચિત્તવિદૂનિયો દેવતા ભિક્ખૂ દસપિ વસ્સાનિ વીસતિમ્પિ…પે… સટ્ઠિમ્પિ વસ્સાનિ પરિસુદ્ધં અખણ્ડં બ્રહ્મચરિયં ચરમાને દિસ્વા – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ માનુસકે પઞ્ચ કામગુણે પહાય દિબ્બે કામે પત્થયન્તા સમણધમ્મં કરોન્તી’’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તિ, અયમ્પિ તત્થેવ ઉપ્પાદેસિ. તસ્મા માનુસકે કામે સન્દિટ્ઠિકે, દિબ્બે ચ કાલિકે કત્વા એવમાહ.

ન ખો અહં, આવુસોતિ, આવુસો, અહં સન્દિટ્ઠિકે કામે હિત્વા કાલિકે કામે ન અનુધાવામિ ન પત્થેમિ ન પિહેમિ. કલિકઞ્ચ ખો અહં, આવુસોતિ અહં ખો, આવુસો, કાલિકં કામં હિત્વા સન્દિટ્ઠિકં લોકુત્તરધમ્મં અનુધાવામિ. ઇતિ થેરો ચિત્તાનન્તરં અલદ્ધબ્બતાય દિબ્બેપિ માનુસકેપિ પઞ્ચ કામગુણે કાલિકાતિ અકાસિ, ચિત્તાનન્તરં લદ્ધબ્બતાય લોકુત્તરધમ્મં સન્દિટ્ઠિકન્તિ. પઞ્ચકામગુણેસુ સમોહિતેસુપિ સમ્પન્નકામસ્સાપિ કામિનો ચિત્તાનન્તરં ઇચ્છિતિચ્છિતારમ્મણાનુભવનં ન સમ્પજ્જતિ. ચક્ખુદ્વારે ઇટ્ઠારમ્મણં અનુભવિતુકામેન હિ ચિત્તકારપોત્થકારરૂપકારાદયો પક્કોસાપેત્વા, ‘‘ઇદં નામ સજ્જેથા’’તિ વત્તબ્બં હોતિ. એત્થન્તરે અનેકકોટિસતસહસ્સાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. અથ પચ્છા તં આરમ્મણં સમ્પાપુણાતિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. સોતાપત્તિમગ્ગાનન્તરં પન સોતાપત્તિફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, અન્તરા અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ વારો નત્થિ. સેસફલેસુપિ એસેવ નયોતિ.

સો તમેવત્થં ગહેત્વા કાલિકા હિ, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ કાલિકાતિ વુત્તનયેન સમોહિતસમ્પત્તિનાપિ કાલન્તરે પત્તબ્બા. બહુદુક્ખાતિ પઞ્ચ કામગુણે નિસ્સાય પત્તબ્બદુક્ખસ્સ બહુતાય બહુદુક્ખા. તંવત્થુકસ્સેવ ઉપાયાસસ્સ બહુતાય બહુપાયાસા. આદીનવો એત્થ ભિય્યોતિ પઞ્ચ કામગુણે નિસ્સાય લદ્ધબ્બસુખતો આદીનવો ભિય્યો, દુક્ખમેવ બહુતરન્તિ અત્થો. સન્દિટ્ઠિકો અયં ધમ્મોતિ અયં લોકુત્તરધમ્મો યેન યેન અધિગતો હોતિ, તેન તેન પરસદ્ધાય ગન્તબ્બતં હિત્વા પચ્ચવેક્ખણઞાણેન સયં દટ્ઠબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિકો. અત્તનો ફલદાનં સન્ધાય નાસ્સ કાલોતિ અકાલો, અકાલોયેવ અકાલિકો. યો એત્થ અરિયમગ્ગધમ્મો, સો અત્તનો પવત્તિસમનન્તરમેવ ફલં દેતીતિ અત્થો. ‘‘એહિ પસ્સ ઇમં ધમ્મ’’ન્તિ એવં પવત્તં એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો. આદિત્તં ચેલં વા સીસં વા અજ્ઝુપેક્ખિત્વાપિ ભાવનાવસેન અત્તનો ચિત્તે ઉપનયં અરહતીતિ ઓપનેય્યિકો. સબ્બેહિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદીહિ વિઞ્ઞૂહિ ‘‘ભાવિતો મે મગ્ગો, અધિગતં ફલં, સચ્છિકતો નિરોધો’’તિ અત્તનિ અત્તનિ વેદિતબ્બોતિ પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૬ આદયો) ધમ્માનુસ્સતિવણ્ણનાયં વુત્તો.

ઇદાનિ સા દેવતા અન્ધો વિય રૂપવિસેસં થેરેન કથિતસ્સ અત્થે અજાનન્તી કથઞ્ચ ભિક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ કથઞ્ચાતિપદસ્સ ‘‘કથઞ્ચ ભિક્ખુ કાલિકા કામા વુત્તા ભગવતા, કથં બહુદુક્ખા, કથં બહુપાયાસા’’તિ? એવં સબ્બપદેહિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

નવોતિ અપરિપુણ્ણપઞ્ચવસ્સો હિ ભિક્ખુ નવો નામ હોતિ, પઞ્ચવસ્સતો પટ્ઠાય મજ્ઝિમો, દસવસ્સતો પટ્ઠાય થેરો. અપરો નયો – અપરિપુણ્ણદસવસ્સો નવો, દસવસ્સતો પટ્ઠાય મજ્ઝિમો, વીસતિવસ્સતો પટ્ઠાય થેરો. તેસં અહં નવોતિ વદતિ.

નવોપિ એકચ્ચો સત્તટ્ઠવસ્સકાલે પબ્બજિત્વા દ્વાદસતેરસવસ્સાનિ સામણેરભાવેનેવ અતિક્કન્તો ચિરપબ્બજિતો હોતિ, અહં પન અચિરપબ્બજિતોતિ વદતિ. ઇમં ધમ્મવિનયન્તિ ઇમં ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ. ઉભયમ્પેતં સાસનસ્સેવ નામં. ધમ્મેન હેત્થ દ્વે પિટકાનિ વુત્તાનિ, વિનયેન વિનયપિટકં, ઇતિ તીહિ પિટકેહિ પકાસિતં પટિપત્તિં અધુના આગતોમ્હીતિ વદતિ.

મહેસક્ખાહીતિ મહાપરિવારાહિ. એકેકસ્સ હિ દેવરઞ્ઞો કોટિસતમ્પિ કોટિસહસ્સમ્પિ પરિવારો હોતિ, તે અત્તાનં મહન્તે ઠાને ઠપેત્વા તથાગતં પસ્સન્તિ. તત્થ અમ્હાદિસાનં અપ્પેસક્ખાનં માતુગામજાતિકાનં કુતો ઓકાસોતિ દસ્સેતિ.

મયમ્પિ આગચ્છેય્યામાતિ ઇદં સા દેવતા ‘‘સચેપિ ચક્કવાળં પૂરેત્વા પરિસા નિસિન્ના હોતિ, મહતિયા બુદ્ધવીથિયા સત્થુ સન્તિકં ગન્તું લભતી’’તિ ઞત્વા આહ. પુચ્છ ભિક્ખુ, પુચ્છ ભિક્ખૂતિ થિરકરણવસેન આમેડિતં કતં.

અક્ખેય્યસઞ્ઞિનોતિ એત્થ ‘‘દેવો, મનુસ્સો, ગહટ્ઠો, પબ્બજિતો, સત્તો, પુગ્ગલો, તિસ્સો, ફુસ્સો’’તિઆદિના નયેન અક્ખેય્યતો સબ્બેસં અક્ખાનાનં સબ્બાસં કથાનં વત્થુભૂતતો પઞ્ચક્ખન્ધા ‘‘અક્ખેય્યા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘સત્તો નરો પોસો પુગ્ગલો ઇત્થી પુરિસો’’તિ એવં સઞ્ઞા એતેસં અત્થીતિ સઞ્ઞિનો, અક્ખેય્યેસ્વેવ સઞ્ઞિનોતિ અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો, પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ સત્તપુગ્ગલાદિસઞ્ઞિનોતિ અત્થો. અક્ખેય્યસ્મિં પતિટ્ઠિતાતિ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અટ્ઠહાકારેહિ પતિટ્ઠિતા. રત્તો હિ રાગવસેન પતિટ્ઠિતો હોતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન, મૂળ્હો મોહવસેન, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન, થામગતો અનુસયવસેન, વિનિબદ્ધો માનવસેન, અનિટ્ઠઙ્ગતો વિચિકિચ્છાવસેન, વિક્ખેપગતો ઉદ્ધચ્ચવસેન પતિટ્ઠિતો હોતિ. અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાયાતિ પઞ્ચક્ખન્ધે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અપરિજાનિત્વા. યોગમાયન્તિ મચ્ચુનોતિ મચ્ચુનો યોગં પયોગં પક્ખેપં ઉપક્ખેપં ઉપક્કમં અબ્ભન્તરં આગચ્છન્તિ, મરણવસં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. એવમિમાય ગાથાય કાલિકા કામા કથિતા.

પરિઞ્ઞાયાતિ ઞાતપરિઞ્ઞા, તીરણપરિઞ્ઞા, પહાનપરિઞ્ઞાતિ ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. તત્થ કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? પઞ્ચક્ખન્ધે પરિજાનાતિ – ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો, અયં વેદનાક્ખન્ધો, અયં સઞ્ઞાક્ખન્ધો, અયં સઙ્ખારક્ખન્ધો, અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, ઇમાનિ તેસં લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાની’’તિ, અયં ઞાતપરિઞ્ઞા. કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા પઞ્ચક્ખન્ધે તીરેતિ અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતોતિ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ. અયં તીરણપરિઞ્ઞા. કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા અગ્ગમગ્ગેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગં પજહતિ. અયં પહાનપરિઞ્ઞા.

અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતીતિ એવં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પઞ્ચક્ખન્ધે પરિજાનિત્વા ખીણાસવો ભિક્ખુ અક્ખાતારં પુગ્ગલં ન મઞ્ઞતિ. અક્ખાતારન્તિ કમ્મવસેન કારણં વેદિતબ્બં, અક્ખાતબ્બં કથેતબ્બં પુગ્ગલં ન મઞ્ઞતિ, ન પસ્સતીતિ અત્થો. કિન્તિ અક્ખાતબ્બન્તિ? ‘‘તિસ્સો’’તિ વા ‘‘ફુસ્સો’’તિ વા એવં યેન કેનચિ નામેન વા ગોત્તેન વા પકાસેતબ્બં. તઞ્હિ તસ્સ ન હોતીતિ તં તસ્સ ખીણાસવસ્સ ન હોતિ. યેન નં વજ્જાતિ યેન નં ‘‘રાગેન રત્તો’’તિ વા ‘‘દોસેન દુટ્ઠો’’તિ વા ‘‘મોહેન મૂળ્હો’’તિ વાતિ કોચિ વદેય્ય, તં કારણં તસ્સ ખીણાસવસ્સ નત્થિ.

સચે વિજાનાસિ વદેહીતિ સચે એવરૂપં ખીણાસવં જાનાસિ, ‘‘જાનામી’’તિ વદેહિ. નો ચે જાનાસિ, અથ ‘‘ન જાનામી’’તિ વદેહિ. યક્ખાતિ દેવતં આલપન્તો આહ. ઇતિ ઇમાય ગાથાય સન્દિટ્ઠિકો નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો કથિતો. સાધૂતિ આયાચનત્થે નિપાતો.

યો મઞ્ઞતીતિ યો અત્તાનં ‘‘અહં સમો’’તિ વા ‘‘વિસેસી’’તિ વા ‘‘નિહીનો’’તિ વા મઞ્ઞતિ. એતેન ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદયો તયો માના ગહિતાવ. તેસુ ગહિતેસુ નવ માના ગહિતાવ હોન્તિ. સો વિવદેથ તેનાતિ સો પુગ્ગલો તેનેવ માનેન યેન કેનચિ પુગ્ગલેન સદ્ધિં – ‘‘કેન મં ત્વં પાપુણાસિ, કિં જાતિયા પાપુણાસિ, ઉદાહુ ગોત્તેન, કુલપદેસેન, વણ્ણપોક્ખરતાય, બાહુસચ્ચેન, ધુતગુણેના’’તિ એવં વિવદેય્ય. ઇતિ ઇમાયપિ ઉપડ્ઢગાથાય કાલિકા કામા કથિતા.

તીસુ વિધાસૂતિ તીસુ માનેસુ. ‘‘એકવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૫૮૪) હિ કોટ્ઠાસો ‘‘વિધો’’તિ વુત્તો. ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) આકારો. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વિધા. કતમા તિસ્સો? સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા, સદિસોહમસ્મીતિ વિધા, હીનોહમસ્મીતિ વિધા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૧૬૨) માનો ‘‘વિધા’’તિ વુત્તો. ઇધાપિ માનોવ. તેન વુત્તં ‘‘તીસુ વિધાસૂતિ તીસુ માનેસૂ’’તિ. અવિકમ્પમાનોતિ સો પુગ્ગલો એતેસુ સઙ્ખેપતો તીસુ, વિત્થારતો નવસુ માનેસુ ન કમ્પતિ, ન ચલતિ. સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતીતિ તસ્સ પહીનમાનસ્સ ખીણાસવસ્સ ‘‘અહં સદિસો’’તિ વા ‘‘સેય્યો’’તિ વા ‘‘હીનો’’તિ વા ન હોતીતિ દસ્સેતિ. પચ્છિમપદં વુત્તનયમેવ. ઇતિ ઇમાયપિ ઉપડ્ઢગાથાય નવવિધો સન્દિટ્ઠિકો લોકુત્તરધમ્મો કથિતો.

પહાસિ સઙ્ખન્તિ, ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૧૨૦, ૨૩૯) પઞ્ઞા ‘‘સઙ્ખા’’તિ આગતા. ‘‘અત્થિ તે કોચિ ગણકો વા મુદ્દિકો વા સઙ્ખાયકો વા, યો પહોતિ ગઙ્ગાય વાલુકં ગણેતુ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૧૦) એત્થ ગણના. ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૮૦) કોટ્ઠાસો. ‘‘યા તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) એત્થ પણ્ણત્તિ ‘‘સઙ્ખા’’તિ આગતા. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતા. પહાસિ સઙ્ખન્તિ પદસ્સ હિ અયમેવત્થો – રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હો ઇતિ ઇમં પણ્ણત્તિં ખીણાસવો પહાસિ જહિ પજહીતિ.

ન વિમાનમજ્ઝગાતિ નવભેદં તિવિધમાનં ન ઉપગતો. નિવાસટ્ઠેન વા માતુકુચ્છિ ‘‘વિમાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં આયતિં પટિસન્ધિવસેન ન ઉપગચ્છીતિપિ અત્થો. અનાગતત્થે અતીતવચનં. અચ્છેચ્છીતિ છિન્દિ. છિન્નગન્થન્તિ ચત્તારો ગન્થે છિન્દિત્વા ઠિતં. અનીઘન્તિ નિદ્દુક્ખં. નિરાસન્તિ નિત્તણ્હં. પરિયેસમાનાતિ ઓલોકયમાના. નાજ્ઝગમુન્તિ ન અધિગચ્છન્તિ ન વિન્દન્તિ ન પસ્સન્તિ. વત્તમાનત્થે અતીતવચનં. ઇધ વા હુરં વાતિ ઇધલોકે વા પરલોકે વા. સબ્બનિવેસનેસૂતિ તયો ભવા, ચતસ્સો યોનિયો, પઞ્ચ ગતિયો, સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, નવ સત્તાવાસા, ઇતિ ઇમેસુપિ સબ્બેસુ સત્તનિવેસનેસુ એવરૂપં ખીણાસવં કાયસ્સ ભેદા ઉપ્પજ્જમાનં વા ઉપ્પન્નં વા ન પસ્સન્તીતિ અત્થો. ઇમાય ગાથાય સન્દિટ્ઠિકં લોકુત્તરધમ્મમેવ કથેસિ.

ઇમઞ્ચ ગાથં સુત્વા સાપિ દેવતા અત્થં સલ્લક્ખેસિ, તેનેવ કારણેન ઇમસ્સ ખ્વાહં, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ પાપં ન કયિરાતિ ગાથાય દસકુસલકમ્મપથવસેનપિ કથેતું વટ્ટતિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવસેનપિ. દસકુસલકમ્મપથવસેન તાવ વચસાતિ ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં ગહિતં. મનસાતિ તિવિધં મનોસુચરિતં ગહિતં. કાયેન વા કિઞ્ચન સબ્બલોકેતિ તિવિધં કાયસુચરિતં ગહિતં. ઇમે તાવ દસકુસલકમ્મપથધમ્મા હોન્તિ. કામે પહાયાતિ ઇમિના પન કામસુખલ્લિકાનુયોગો પટિક્ખિત્તો. સતિમા સમ્પજાનોતિ ઇમિના દસકુસલકમ્મપથકારણં સતિસમ્પજઞ્ઞં ગહિતં. દુક્ખં ન સેવેથ અનત્થસંહિતન્તિ ઇમિના અત્તકિલમથાનુયોગો પટિસિદ્ધો. ઇતિ દેવતા ‘‘ઉભો અન્તે વિવજ્જેત્વા કારણેહિ સતિસમ્પજઞ્ઞેહિ સદ્ધિં દસકુસલકમ્મપથધમ્મે તુમ્હેહિ કથિતે આજાનામિ ભગવા’’તિ વદતિ.

અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગવસેન પન અયં નયો – તસ્મિં કિર ઠાને મહતી ધમ્મદેસના અહોસિ. દેસનાપરિયોસાને દેવતા યથાઠાને ઠિતાવ દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અત્તના અધિગતં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં દસ્સેન્તી એવમાહ. તત્થ વચસાતિ સમ્માવાચા ગહિતા, મનો પન અઙ્ગં ન હોતીતિ મનસાતિ મગ્ગસમ્પયુત્તકં ચિત્તં ગહિતં. કાયેન વા કિઞ્ચન સબ્બલોકેતિ સમ્માકમ્મન્તો ગહિતો, આજીવો પન વાચાકમ્મન્તપક્ખિકત્તા ગહિતોવ હોતિ. સતિમાતિ ઇમિના વાયામસતિસમાધયો ગહિતા. સમ્પજાનોતિપદેન સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પા. કામે પહાય, દુક્ખં ન સેવેથાતિપદદ્વયેન અન્તદ્વયવજ્જનં. ઇતિ ઇમે દ્વે અન્તે અનુપગમ્મ મજ્ઝિમં પટિપદં તુમ્હેહિ કથિતં, આજાનામિ ભગવાતિ વત્વા તથાગતં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામીતિ.

સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નન્દનવગ્ગો દુતિયો.