૭. સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૦૪. એવં મે સુતન્તિ સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ વેદિતબ્બાનીતિ સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન જાનિતબ્બાનિ. મનોપવિચારાતિ વિતક્કવિચારા. વિતક્કુપ્પાદકઞ્હિ મનો ઇધ મનોતિ અધિપ્પેતં, મનસ્સ ઉપવિચારાતિ મનોપવિચારા. સત્તપદાતિ વટ્ટવિવટ્ટનિસ્સિતાનં સત્તાનં પદા. એત્થ હિ અટ્ઠારસ વટ્ટપદા નામ, અટ્ઠારસ વિવટ્ટપદા નામ, તેપિ સહવિપસ્સનેન મગ્ગેનેવ વેદિતબ્બા. યોગ્ગાચરિયાનન્તિ હત્થિયોગ્ગાદિઆચારસિક્ખાપકાનં, દમેતબ્બદમકાનન્તિ અત્થો. સેસં વિભઙ્ગેયેવ આવિભવિસ્સતિ. અયમુદ્દેસોતિ ઇદં માતિકાટ્ઠપનં.

૩૦૫. ચક્ખાયતનાદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાનિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ કુસલાકુસલવિપાકતો દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ. સેસપસાદવિઞ્ઞાણેસુપિ એસેવ નયો. ઇમાનિ પન દસ ઠપેત્વા સેસં ઇધ મનોવિઞ્ઞાણં નામ.

ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તસમ્ફસ્સસ્સેતં અધિવચનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. એસેવ નયો સબ્બત્થ. સોમનસ્સટ્ઠાનિયન્તિ સોમનસ્સસ્સ આરમ્મણવસેન કારણભૂતં. ઉપવિચરતીતિ તત્થ વિચારપવત્તનેન ઉપવિચરતિ, વિતક્કો તંસમ્પયુત્તો ચાતિ ઇમિના નયેન અટ્ઠારસ વિતક્કવિચારસઙ્ખાતા મનોપવિચારા વેદિતબ્બા. છ સોમનસ્સૂપવિચારાતિ એત્થ પન સોમનસ્સેન સદ્ધિં ઉપવિચરન્તીતિ સોમનસ્સૂપવિચારા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૩૦૬. ગેહસિતાનીતિ કામગુણનિસ્સિતાનિ. નેક્ખમ્મસિતાનીતિ વિપસ્સનાનિસ્સિતાનિ. ઇટ્ઠાનન્તિ પરિયેસિતાનં. કન્તાનન્તિ કામિતાનં. મનોરમાનન્તિ મનો એતેસુ રમતીતિ મનોરમાનિ, તેસં મનોરમાનં. લોકામિસપટિસંયુત્તાનન્તિ તણ્હાપટિસંયુત્તાનં. અતીતન્તિ પટિલદ્ધં. પચ્ચુપ્પન્નં તાવ આરબ્ભ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતુ, અતીતે કથં ઉપ્પજ્જતીતિ. અતીતેપિ – ‘‘યથાહં એતરહિ ઇટ્ઠારમ્મણં અનુભવામિ, એવં પુબ્બેપિ અનુભવિ’’ન્તિ અનુસ્સરન્તસ્સ બલવસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ.

અનિચ્ચતન્તિ અનિચ્ચાકારં. વિપરિણામવિરાગનિરોધન્તિ પકતિવિજહનેન વિપરિણામં, વિગચ્છનેન વિરાગં, નિરુજ્ઝનેન નિરોધં. સમ્મપઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય. ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સન્તિ ઇદં રઞ્ઞો વિય અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં ઓલોકેન્તસ્સ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નસ્સ સઙ્ખારાનં ભેદં પસ્સતો સઙ્ખારગતમ્હિ તિક્ખે સૂરે વિપસ્સનાઞાણે વહન્તે ઉપ્પન્નસોમનસ્સં ‘‘નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતન્તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૩-૩૭૪);

ઇમાનીતિ ઇમાનિ છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નસ્સ ઉપ્પન્નાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ સોમનસ્સાનિ.

૩૦૭. અતીતન્તિ પચ્ચુપ્પન્નં તાવ પત્થેત્વા અલભન્તસ્સ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતુ, અતીતે કથં ઉપ્પજ્જતીતિ. અતીતેપિ ‘‘યથાહં એતરહિ ઇટ્ઠારમ્મણં પત્થેત્વા ન લભામિ, એવં પુબ્બેપિ પત્થેત્વા ન લભિ’’ન્તિ અનુસ્સરન્તસ્સ બલવદોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ.

અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસૂતિ અનુત્તરવિમોક્ખો નામ અરહત્તં, અરહત્તે પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સાતિ અત્થો. આયતનન્તિ અરહત્તાયતનં. પિહં ઉપટ્ઠાપયતોતિ પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ. તં પનેતં પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ઇતિ પત્થનામૂલકત્તા ‘‘પિહં ઉપટ્ઠાપયતો’’તિ વુત્તં. ઇમાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ દોમનસ્સાનીતિ ઇમાનિ એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અરહત્તે પિહં પટ્ઠપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં ઉપટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું અસક્કોન્તસ્સ – ‘‘ઇમમ્પિ પક્ખં ઇમમ્પિ માસં ઇમમ્પિ સંવચ્છરં અરહત્તં પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ગામન્તપબ્ભારવાસિમહાસીવત્થેરસ્સ વિય અસ્સુધારાપવત્તનવસેન ઉપ્પન્નદોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. વત્થુ પન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સક્કપઞ્હવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૬૧) વિત્થારિતં, ઇચ્છન્તેન તતો ગહેતબ્બં.

૩૦૮. ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખાતિ એત્થ ઉપેક્ખા નામ અઞ્ઞાણુપેખા. અનોધિજિનસ્સાતિ કિલેસોધિં જિનિત્વા ઠિતત્તા ખીણાસવો ઓધિજિનો નામ, તસ્મા અખીણાસવસ્સાતિ અત્થો. અવિપાકજિનસ્સાતિ એત્થપિ આયતિં વિપાકં જિનિત્વા ઠિતત્તા ખીણાસવોવ વિપાકજિનો નામ, તસ્મા અખીણાસવસ્સેવાતિ અત્થો. અનાદીનવદસ્સાવિનોતિઆદીનવતો ઉપદ્દવતો અપસ્સન્તસ્સ. ઇમા છ ગેહસિતા ઉપેક્ખાતિ ઇમા એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનતિવત્તમાના તત્થ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્ના ઉપેક્ખા છ ગેહસિતા ઉપેક્ખાતિ વેદિતબ્બા.

રૂપં સા અતિવત્તતીતિ રૂપં સા અનતિક્કમતિ, તત્થ નિકન્તિવસેન ન તિટ્ઠતિ. ઇમા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખાતિ ઇમા એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ, અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ, અસમપેક્ખને અસમ્મુય્હન્તસ્સ, ઉપ્પન્નવિપસ્સના-ઞાણસમ્પયુત્તા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખાતિ વેદિતબ્બા.

૩૦૯. તત્ર ઇદં નિસ્સાય ઇદં પજહથાતિ તેસુ છત્તિંસસત્તપદેસુ અટ્ઠારસ નિસ્સાય અટ્ઠારસ પજહથાતિ અત્થો. તેનેવ – ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાની’’તિઆદિમાહ. નિસ્સાય આગમ્માતિ પવત્તનવસેન નિસ્સાય ચેવ આગમ્મ ચ. એવમેતેસં સમતિક્કમો હોતીતિ એવં નેક્ખમ્મસિતાનં પવત્તનેન ગેહસિતાનિ અતિક્કન્તાનિ નામ હોન્તિ.

એવં સરિક્ખકેનેવ સરિક્ખકં જહાપેત્વા ઇદાનિ બલવતા દુબ્બલં જહાપેન્તો – ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ સોમનસ્સાની’’તિઆદિમાહ. એવં નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સેહિ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સાનિ, નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખાહિ ચ નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સાનિ જહાપેન્તેન બલવતા દુબ્બલપ્પહાનં કથિતં.

એત્થ પન ઠત્વા ઉપેક્ખાકથા વેદિતબ્બા – અટ્ઠસુ હિ સમાપત્તીસુ પઠમાદીનિ ચ તીણિ ઝાનાનિ, સુદ્ધસઙ્ખારે ચ પાદકે કત્વા વિપસ્સનં આરદ્ધાનં ચતુન્નં ભિક્ખૂનં પુબ્બભાગવિપસ્સના સોમનસ્સસહગતા વા હોતિ ઉપેક્ખાસહગતા વા, વુટ્ઠાનગામિની પન સોમનસ્સસહગતાવ. ચતુત્થજ્ઝાનાદીનિ પાદકાનિ કત્વા વિપસ્સનં આરદ્ધાનં પઞ્ચન્નં પુબ્બભાગવિપસ્સના પુરિમસદિસાવ. વુટ્ઠાનગામિની પન ઉપેક્ખાસહગતા હોતિ. ઇદં સન્ધાય – ‘‘યા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા, તા નિસ્સાય તા આગમ્મ, યાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ સોમનસ્સાનિ, તાનિ પજહથા’’તિ વુત્તં. ન કેવલઞ્ચ એવંપટિપન્નસ્સ ભિક્ખુનો અયં વિપસ્સનાય વેદનાવિસેસોવ હોતિ, અરિયમગ્ગેપિ પન ઝાનઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનમ્પિ વિસેસો હોતિ.

કો પનેતં વિસેસં નિયમેતિ? કેચિ તાવ થેરા વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં નિયમેતીતિ વદન્તિ, કેચિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તીતિ વદન્તિ, કેચિ પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતીતિ વદન્તિ. તેસમ્પિ વાદે અયમેવ પુબ્બભાગે વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના નિયમેતીતિ વેદિતબ્બા. વિનિચ્છયકથા પનેત્થ વિસુદ્ધિમગ્ગે સઙ્ખારુપેક્ખાનિદ્દેસે વુત્તાવ.

૩૧૦. નાનત્તાતિ નાના બહૂ અનેકપ્પકારા. નાનત્તસિતાતિ નાનારમ્મણનિસ્સિતા. એકત્તાતિ એકા. એકત્તસિતાતિ એકારમ્મણનિસ્સિતા. કતમા પનાયં ઉપેક્ખાતિ? હેટ્ઠા તાવ અઞ્ઞાણુપેક્ખા વુત્તા, ઉપરિ છળઙ્ગુપેક્ખા વક્ખતિ, ઇધ સમથઉપેક્ખા, વિપસ્સનુપેક્ખાતિ દ્વે ઉપેક્ખા ગહિતા.

તત્થ યસ્મા અઞ્ઞાવ રૂપેસુ ઉપેક્ખા, અઞ્ઞાવ સદ્દાદીસુ, ન હિ યા રૂપે ઉપેક્ખા, સા સદ્દાદીસુ હોતિ. રૂપે ઉપેક્ખા ચ રૂપમેવ આરમ્મણં કરોતિ, ન સદ્દાદયો. રૂપે ઉપેક્ખાભાવઞ્ચ અઞ્ઞા સમથઉપેક્ખા પથવીકસિણં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞા આપોકસિણાદીનિ. તસ્મા નાનત્તં નાનત્તસિતં વિભજન્તો અત્થિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખા રૂપેસૂતિઆદિમાહ. યસ્મા પન દ્વે વા તીણિ વા આકાસાનઞ્ચાયતનાનિ વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીનિ વા નત્થિ, તસ્મા એકત્તં એકત્તસિતં વિભજન્તો અત્થિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખા આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતાતિઆદિમાહ.

તત્થ આકાસાનઞ્ચાયતનઉપેક્ખા સમ્પયુત્તવસેન આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતા, આકાસાનઞ્ચાયતનખન્ધે વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનુપેક્ખા આરમ્મણવસેન આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતા. સેસાસુપિ એસેવ નયો.

તં પજહથાતિ એત્થ અરૂપાવચરસમાપત્તિઉપેક્ખાય રૂપાવચરસમાપત્તિઉપેક્ખં પજહાપેતિ, અરૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખાય રૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખં.

અતમ્મયતન્તિ એત્થ તમ્મયતા નામ તણ્હા, તસ્સા પરિયાદાનતો વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના અતમ્મયતાતિ વુચ્ચતિ. તં પજહથાતિ ઇધ વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાય અરૂપાવચરસમાપત્તિઉપેક્ખઞ્ચ વિપસ્સનુપેક્ખઞ્ચ પજહાપેતિ.

૩૧૧. યદરિયોતિ યે સતિપટ્ઠાને અરિયો સમ્માસમ્બુદ્ધો સેવતિ. તત્થ તીસુ ઠાનેસુ સતિં પટ્ઠપેન્તો સતિપટ્ઠાને સેવતીતિ વેદિતબ્બો. ન સુસ્સૂસન્તીતિ સદ્દહિત્વા સોતું ન ઇચ્છન્તિ. ન અઞ્ઞાતિ જાનનત્થાય ચિત્તં ન ઉપટ્ઠપેન્તિ. વોક્કમ્માતિ અતિક્કમિત્વા. સત્થુ સાસનાતિ સત્થુ ઓવાદં ગહેતબ્બં પૂરેતબ્બં ન મઞ્ઞન્તીતિ અત્થો. ન ચ અત્તમનોતિ ન સકમનો. એત્થ ચ ગેહસિતદોમનસ્સવસેન અપ્પતીતો હોતીતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો, અપ્પટિપન્નકેસુ પન અત્તમનતાકારણસ્સ અભાવેનેતં વુત્તં. અનવસ્સુતોતિ પટિઘઅવસ્સવેન અનવસ્સુતો. સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચ ઞાણેન ચ સમન્નાગતો. ઉપેક્ખકોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો. અત્તમનોતિ ઇધાપિ ગેહસિતસોમનસ્સવસેન ઉપ્પિલાવિતોતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો, પટિપન્નકેસુ પન અનત્તમનતાકારણસ્સ અભાવેનેતં વુત્તં. અનવસ્સુતોતિ રાગાવસ્સવેન અનવસ્સુતો.

૩૧૨. સારિતોતિ દમિતો. એકમેવ દિસં ધાવતીતિ અનિવત્તિત્વા ધાવન્તો એકંયેવ દિસં ધાવતિ, નિવત્તિત્વા પન અપરં ધાવિતું સક્કોતિ. અટ્ઠ દિસા વિધાવતીતિ એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો કાયેન અનિવત્તિત્વાવ વિમોક્ખવસેન એકપ્પહારેનેવ અટ્ઠ દિસા વિધાવતિ, પુરત્થાભિમુખો વા દક્ખિણાદીસુ અઞ્ઞતરદિસાભિમુખો વા નિસીદિત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિયેવાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.