૪. વિભઙ્ગવગ્ગો

૧. ભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૭૨. એવં મે સુતન્તિ ભદ્દેકરત્તસુત્તં. તત્થ ભદ્દેકરત્તસ્સાતિ વિપસ્સનાનુયોગસમન્નાગતત્તા ભદ્દકસ્સ એકરત્તસ્સ. ઉદ્દેસન્તિ માતિકં. વિભઙ્ગન્તિ વિત્થારભાજનીયં.

અતીતન્તિ અતીતે પઞ્ચક્ખન્ધે. નાન્વાગમેય્યાતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ નાનુગચ્છેય્ય. નપ્પટિકઙ્ખેતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ન પત્થેય્ય. યદતીતન્તિ ઇદમેત્થ કારણવચનં. યસ્મા યં અતીતં, તં પહીનં નિરુદ્ધં અત્થઙ્ગતં, તસ્મા તં પુન નાનુગચ્છેય્ય. યસ્મા ચ યં અનાગતં, તં અપ્પત્તં અજાતં અનિબ્બત્તં, તસ્મા તમ્પિ ન પત્થેય્ય.

તત્થ તત્થાતિ પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ ધમ્મં યત્થ યત્થેવ ઉપ્પન્નો, તત્થ તત્થેવ ચ નં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ સત્તહિ અનુપસ્સનાહિ યો વિપસ્સતિ અરઞ્ઞાદીસુ વા તત્થ તત્થેવ વિપસ્સતિ. અસંહીરં અસંકુપ્પન્તિ ઇદં વિપસ્સનાપટિવિપસ્સનાદસ્સનત્થં વુત્તં. વિપસ્સના હિ રાગાદીહિ ન સંહીરતિ ન સંકુપ્પતીતિ અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં અનુબ્રૂહયે વડ્ઢેય્ય, પટિવિપસ્સેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા નિબ્બાનં રાગાદીહિ ન સંહીરતિ ન સંકુપ્પતીતિ અસંહીરં અસંકુપ્પં. તં વિદ્વા પણ્ડિતો ભિક્ખુ અનુબ્રૂહયે, પુનપ્પુનં તદારમ્મણં તં તં ફલસમાપત્તિં અપ્પેન્તો વડ્ઢેય્યાતિ અત્થો.

તસ્સ પન અનુબ્રૂહન્તસ્સ અત્થાય – અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પન્તિ કિલેસાનં આતાપનપરિતાપનેન આતપ્પન્તિ લદ્ધનામં વીરિયં અજ્જેવ કાતબ્બં. કો જઞ્ઞા મરણં સુવેતિ સ્વે જીવિતં વા મરણં વા કો જાનાતિ. અજ્જેવ દાનં વા દસ્સામિ, સીલં વા રક્ખિસ્સામિ, અઞ્ઞતરં વા પન કુસલં કરિસ્સામીતિ હિ ‘‘અજ્જ તાવ પપઞ્ચો અત્થિ, સ્વે વા પુનદિવસે વા કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા અજ્જેવ કરિસ્સામીતિ એવં વીરિયં કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. મહાસેનેનાતિ અગ્ગિવિસસત્થાદીનિ અનેકાનિ મરણકારણાનિ તસ્સ સેના, તાય મહતિયા સેનાય વસેન મહાસેનેન એવરૂપેન મચ્ચુના સદ્ધિં ‘‘કતિપાહં તાવ આગમેહિ યાવાહં બુદ્ધપૂજાદિં અત્તનો અવસ્સયકમ્મં કરોમી’’તિ. એવં મિત્તસન્થવાકારસઙ્ખાતો વા, ‘‘ઇદં સતં વા સહસ્સં વા ગહેત્વા કતિપાહં આગમેહી’’તિ એવં લઞ્જાનુપ્પદાનસઙ્ખાતો વા, ‘‘ઇમિનાહં બલરાસિના પટિબાહિસ્સામી’’તિ એવં બલરાસિસઙ્ખાતો વા સઙ્ગરો નત્થિ. સઙ્ગરોતિ હિ મિત્તસન્થવાકારલઞ્જાનુપ્પદાનબલરાસીનં નામં, તસ્મા અયમત્થો વુત્તો.

અતન્દિતન્તિ અનલસં ઉટ્ઠાહકં. એવં પટિપન્નત્તા ભદ્દો એકરત્તો અસ્સાતિ ભદ્દેકરત્તો. ઇતિ તં એવં પટિપન્નપુગ્ગલં ‘‘ભદ્દેકરત્તો અય’’ન્તિ. રાગાદીનં સન્તતાય સન્તો બુદ્ધમુનિ આચિક્ખતિ.

૨૭૩. એવંરૂપોતિઆદીસુ કાળોપિ સમાનો ઇન્દનીલમણિવણ્ણો અહોસિન્તિ એવં મનુઞ્ઞરૂપવસેનેવ એવંરૂપો અહોસિં. કુસલસુખસોમનસ્સવેદનાવસેનેવ એવંવેદનો. તંસમ્પયુત્તાનંયેવ સઞ્ઞાદીનં વસેન એવંસઞ્ઞો એવંસઙ્ખારો એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ.

તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતીતિ તેસુ રૂપાદીસુ તણ્હં સમન્વાનેતિ અનુપવત્તેતિ. હીનરૂપાદિવસેન પન એવંરૂપો અહોસિં…પે… એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિન્તિ ન મઞ્ઞતિ.

નન્દિં ન સમન્વાનેતીતિ તણ્હં વા તણ્હાસમ્પયુત્તદિટ્ઠિં વા નાનુપવત્તયતિ.

૨૭૪. એવંરૂપો સિયન્તિઆદીસુપિ તંમનુઞ્ઞરૂપાદિવસેનેવ તણ્હાદિટ્ઠિપવત્તસઙ્ખાતા નન્દિસમન્વાનયનાવ વેદિતબ્બા.

૨૭૫. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતીતિ ઇદં ‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ. અસંહીરં અસંકુપ્પ’’ન્તિ ઉદ્દેસસ્સ નિદ્દેસત્થં વુત્તં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નં ધમ્મં ન વિપસ્સતી’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા, યસ્મા પન અસંહીરાતિ ચ અસંકુપ્પાતિ ચ વિપસ્સના વુત્તા, તસ્મા તસ્સા એવ અભાવઞ્ચ ભાવઞ્ચ દસ્સેતું સંહીરતીતિ માતિકં ઉદ્ધરિત્વા વિત્થારો વુત્તો. તત્થ સંહીરતીતિ વિપસ્સનાય અભાવતો તણ્હાદિટ્ઠીહિ આકડ્ઢિયતિ. ન સંહીરતીતિ વિપસ્સનાય ભાવેન તણ્હાદિટ્ઠીહિ નાકડ્ઢિયતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આનન્દભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૭૬. એવં મે સુતન્તિ આનન્દભદ્દેકરત્તસુત્તં. તત્થ પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો. કો નુ ખો, ભિક્ખવેતિ જાનન્તોવ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં પુચ્છિ.

૨૭૮. સાધુ સાધૂતિ થેરસ્સ સાધુકારમદાસિ. સાધુ ખો ત્વન્તિ પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ પરિસુદ્ધેહિ કથિતત્તા દેસનં પસંસન્તો આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

આનન્દભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૭૯. એવં મે સુતન્તિ મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તં. તત્થ તપોદારામેતિ તત્તોદકસ્સ રહદસ્સ વસેન એવંલદ્ધનામે આરામે. વેભારપબ્બતસ્સ કિર હેટ્ઠા ભૂમટ્ઠકનાગાનં પઞ્ચયોજનસતિકં નાગભવનં દેવલોકસદિસં મણિમયેન તલેન આરામઉય્યાનેહિ ચ સમન્નાગતં, તત્થ નાગાનં કીળનટ્ઠાને મહાઉદકરહદો, તતો તપોદા નામ નદી સન્દતિ કુથિતા ઉણ્હોદકા. કસ્મા પનેસા એદિસા જાતા? રાજગહં કિર પરિવારેત્વા મહા પેતલોકો, તત્થ દ્વિન્નં મહાલોહકુમ્ભિનિરયાનં અન્તરેન અયં તપોદા આગચ્છતિ, તસ્મા સા કુથિતા સન્દતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘યતાયં, ભિક્ખવે, તપોદા સન્દતિ, સો દહો અચ્છોદકો સીતોદકો સાતોદકો સેતોદકો સુપ્પતિત્થો રમણીયો પહૂતમચ્છકચ્છપો, ચક્કમત્તાનિ ચ પદુમાનિ પુપ્ફન્તિ. અપિચાયં, ભિક્ખવે, તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતિ, તેનાયં તપોદા કુથિતા સન્દતી’’તિ (પારા. ૨૩૧). ઇમસ્સ પન આરામસ્સ અભિસમ્મુખટ્ઠાને તતો મહાઉદકરહદો જાતો, તસ્સ નામવસેનાયં વિહારો તપોદારામોતિ વુચ્ચતિ.

૨૮૦. સમિદ્ધીતિ તસ્સ કિર થેરસ્સ અત્તભાવો સમિદ્ધો અભિરૂપો પાસાદિકો, તસ્મા સમિદ્ધિત્વેવ સઙ્ખં ગતો. આદિબ્રહ્મચરિયકોતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિ પુબ્બભાગપ્પટિપત્તિભૂતો. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસનાતિ મધુપિણ્ડિકસુત્તે (મ. નિ. ૧.૧૯૯ આદયો) વુત્તનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

૨૮૨. ઇતિ મે ચક્ખુન્તિ ઇમસ્મિં કિર સુત્તે ભગવા દ્વાદસાયતનવસેનેવ માતિકં ઠપેસિ. થેરોપિ ‘‘ભગવતા હેટ્ઠા દ્વીસુ, ઉપરિ ચતુત્થે ચાતિ ઇમેસુ તીસુ સુત્તેસુ પઞ્ચક્ખન્ધવસેન માતિકા ચ વિભઙ્ગો ચ કતો, ઇધ પન દ્વાદસાયતનવસેનેવ વિભજનત્થં માતિકા ઠપિતા’’તિ નયં પટિલભિત્વા એવમાહ. ઇમં પન નયં લભન્તેન થેરેન ભારિયં કતં, અપદે પદં દસ્સિતં, આકાસે પદં કતં, તેન નં ભગવા ઇમમેવ સુત્તં સન્ધાય – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં યદિદં મહાકચ્ચાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૭) એતદગ્ગે ઠપેસિ. એત્થ પન ચક્ખૂતિ ચક્ખુપસાદો. રૂપાતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપા. ઇમિના નયેન સેસાયતનાનિપિ વેદિતબ્બાનિ. વિઞ્ઞાણન્તિ નિકન્તિવિઞ્ઞાણં. તદભિનન્દતીતિ તં ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનન્દતિ. અન્વાગમેતીતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ અનુગચ્છતિ.

ઇતિ મે મનો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ એત્થ પન મનોતિ ભવઙ્ગચિત્તં. ધમ્માતિ તેભૂમકધમ્મારમ્મણં.

૨૮૩. પણિદહતીતિ પત્થનાવસેન ઠપેસિ. પણિધાનપચ્ચયાતિ પત્થનાટ્ઠપનકારણા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. લોમસકઙ્ગિયભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૮૬. એવં મે સુતન્તિ લોમસકઙ્ગિયભદ્દેકરત્તસુત્તં. તત્થ લોમસકઙ્ગિયોતિ અઙ્ગથેરો કિર નામેસ, કાયસ્સ પન ઈસકલોમસાકારતાય લોમસકઙ્ગિયોતિ પાકટો જાતો. ચન્દનો દેવપુત્તોતિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિરેસ ચન્દનો નામ ઉપાસકો અડ્ઢો મહદ્ધનો તીણિ રતનાનિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પૂજેત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો, પુરિમનામેન ચન્દનો દેવપુત્તોત્વેવ સઙ્ખં ગતો. પણ્ડુકમ્બલસિલાયન્તિ રત્તકમ્બલસિલાયં. તસ્સા કિર રત્તકમ્બલસ્સેવ જયસુમનપુપ્ફરાસિ વિય વણ્ણો, તસ્મા ‘‘પણ્ડુકમ્બલસિલા’’તિ વુચ્ચતિ.

કદા પન તત્થ ભગવા વિહાસીતિ? બોધિપત્તિતો સત્તમે સંવચ્છરે સાવત્થિયં આસાળ્હીમાસપુણ્ણમાય દ્વાદસયોજનાય પરિસાય મજ્ઝે યમકપાટિહારિયં કત્વા ઓરુય્હ કણ્ડમ્બમૂલે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ધમ્મદેસનાય મહાજનં મહાવિદુગ્ગતો ઉદ્ધરિત્વા બુદ્ધા નામ યસ્મા પાટિહારિયં કત્વા મનુસ્સપથે ન વસન્તિ, તસ્મા પસ્સમાનસ્સેવ તસ્સ જનસ્સ પદવીક્કમં કત્વા તાવતિંસભવને પારિચ્છત્તકમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાયં વસ્સં ઉપગતો, તસ્મિં સમયે વિહાસિ.

તત્ર ભગવાતિ તત્ર વિહરન્તો ભગવા યેભુય્યેન દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહિ સન્નિપતિતાહિ દેવતાહિ પરિવુતો માતરં કાયસક્ખિં કત્વા અભિધમ્મપિટકં કથેન્તો ગમ્ભીરં નિપુણં તિલક્ખણાહતં રૂપારૂપપરિચ્છેદકથં પટિવિજ્ઝિતું અસક્કોન્તાનં દેવાનં સંવેગજનનત્થં અન્તરન્તરા ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસિ. તત્રાયં દેવપુત્તો ઉગ્ગણ્હન્તો ઇમા ગાથા સદ્ધિં વિભઙ્ગેન ઉગ્ગણ્હિ, દેવત્તસ્સ પન પમાદાધિટ્ઠાનત્તા દિબ્બેહિ આરમ્મણેહિ નિપ્પીળિયમાનો અનુપુબ્બેન સુત્તં સમ્મુટ્ઠો ગાથામત્તમેવ ધારેસિ. તેનાહ ‘‘એવં ખો અહં ભિક્ખુ ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ.

ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વન્તિઆદીસુ તુણ્હીભૂતો નિસીદિત્વા સુણન્તો ઉગ્ગણ્હાતિ નામ, વાચાય સજ્ઝાયં કરોન્તો પરિયાપુણાતિ નામ, અઞ્ઞેસં વાચેન્તો ધારેતિ નામ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

લોમસકઙ્ગિયભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૮૯. એવં મે સુતન્તિ ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ સુભોતિ સો કિર દસ્સનીયો અહોસિ પાસાદિકો, તેનસ્સ અઙ્ગસુભતાય સુભોત્વેવ નામં અકંસુ. માણવોતિ પન તં તરુણકાલે વોહરિંસુ, સો મહલ્લકકાલેપિ તેનેવ વોહારેન વોહરિયતિ. તોદેય્યપુત્તોતિ તોદેય્યસ્સ નામ પસેનદિરઞ્ઞો પુરોહિતબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો. સો કિર સાવત્થિયા અવિદૂરે તુદિગામો નામ અત્થિ, તસ્સ અધિપતિત્તા તોદેય્યોતિ સઙ્ખં ગતો. મહાધનો પન હોતિ સત્તાસીતિકોટિવિભવો પરમમચ્છરી, ‘‘દદતો ભોગાનં અપરિક્ખયો નામ નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન દેતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અઞ્જનાનં ખયં દિસ્વા, વમ્મિકાનઞ્ચ સઞ્ચયં;

મધૂનઞ્ચ સમાહારં, પણ્ડિતો ઘરમાવસે’’તિ.

એવં અદાનમેવ સિક્ખાપેસિ. ધુરવિહારે વસતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ યાગુઉળુઙ્ગમત્તં વા ભત્તકટચ્છુમત્તં વા અદત્વા ધનલોભેન કાલં કત્વા તસ્મિંયેવ ઘરે સુનખો હુત્વા નિબ્બત્તો. સુભો તં સુનખં અતિવિય પિયાયતિ, અત્તનો ભુઞ્જનકભત્તંયેવ ભોજેતિ, ઉક્ખિપિત્વા વરસયને સયાપેતિ. અથ ભગવા એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો તં સુનખં દિસ્વા – ‘‘તોદેય્યબ્રાહ્મણો ધનલોભેન અત્તનોવ ઘરે સુનખો હુત્વા નિબ્બત્તો, અજ્જ મયિ સુભસ્સ ઘરં ગતે મં દિસ્વા સુનખો ભુક્કારં કરિસ્સતિ, અથસ્સાહં એકં વચનં વક્ખામિ, સો ‘જાનાતિ મં સમણો ગોતમો’તિ ગન્ત્વા ઉદ્ધનટ્ઠાને નિપજ્જિસ્સતિ. તતોનિદાનં સુભસ્સ મયા સદ્ધિં એકો કથાસલ્લાપો ભવિસ્સતિ, સો ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠહિસ્સતિ, સુનખો પન કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ ઇમં માણવસ્સ સરણેસુ પતિટ્ઠાનભાવં ઞત્વા ભગવા તં દિવસં સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા એકકોવ ગામં પવિસિત્વા નિક્ખન્તે માણવે તં ઘરં પિણ્ડાય પાવિસિ.

સુનખો ભગવન્તં દિસ્વા ભુક્કારં કરોન્તો ભગવતો સમીપં ગતો. તતો નં ભગવા એતદવોચ – ‘‘તોદેય્ય ત્વં પુબ્બેપિ મં ભો ભોતિ પરિભવિત્વા સુનખો જાતો, ઇદાનિપિ ભુક્કારં કત્વા અવીચિં ગમિસ્સસી’’તિ. સુનખો તં સુત્વા – ‘‘જાનાતિ મં સમણો ગોતમો’’તિ વિપ્પટિસારી હુત્વા ગીવં ઓનામેત્વા ઉદ્ધનન્તરે છારિકાયં નિપન્નો. મનુસ્સા ઉક્ખિપિત્વા સયને સયાપેતું નાસક્ખિંસુ. સુભો આગન્ત્વા – ‘‘કેનાયં સુનખો સયના ઓરોપિતો’’તિ આહ. મનુસ્સા ન કેનચીતિ વત્વા તં પવત્તિં આરોચેસું. માણવો સુત્વા – ‘‘મમ પિતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, તોદેય્યો નામ સુનખો નત્થિ. સમણો પન ગોતમો પિતરં સુનખં કરોતિ, યંકિઞ્ચિ એસ મુખારુળ્હં ભાસતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ભગવન્તં મુસાવાદેન નિગ્ગહેતુકામો વિહારં ગન્ત્વા તં પવત્તિં પુચ્છિ.

ભગવાપિ તસ્સ તથેવ વત્વા અવિસંવાદનત્થં આહ – ‘‘અત્થિ પન તે માણવ પિતરા અનક્ખાતં ધન’’ન્તિ. અત્થિ, ભો ગોતમ, સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણમાલા સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણપાદુકા સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણપાતિ સતસહસ્સઞ્ચ કહાપણન્તિ. ગચ્છ તં સુનખં અપ્પોદકપાયાસં ભોજાપેત્વા સયને આરોપેત્વા ઈસકં નિદ્દં ઓક્કન્તકાલે પુચ્છ, સબ્બં તે આચિક્ખિસ્સતિ. અથ નં જાનેય્યાસિ ‘‘પિતા મે એસો’’તિ. માણવો – ‘‘સચે સચ્ચં ભવિસ્સતિ, ધનં લચ્છામિ, નો ચે, સમણં ગોતમં મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ દ્વીહિપિ કારણેહિ તુટ્ઠો ગન્ત્વા તથા અકાસિ. સુનખો – ‘‘ઞાતોમ્હિ ઇમિના’’તિ રોદિત્વા હું હુન્તિ કરોન્તો ધનનિધાનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પાદેન પથવિં ખણિત્વા સઞ્ઞં અદાસિ, માણવો ધનં ગહેત્વા – ‘‘ભવપટિચ્છન્નં નામ એવં સુખુમં પટિસન્ધિઅન્તરં પાકટં સમણસ્સ ગોતમસ્સ, અદ્ધા એસ સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ ભગવતિ પસન્નચિત્તો ચુદ્દસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિ. અઙ્ગવિજ્જાપાઠકો કિરેસ, તેનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ધમ્મપણ્ણાકારં ગહેત્વા સમણં ગોતમં પઞ્હે પુચ્છિસ્સામી’’તિ દુતિયગમનેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, તેન પુટ્ઠપઞ્હે પન ભગવા એકપ્પહારેનેવ વિસ્સજ્જેન્તો કમ્મસ્સકાતિઆદિમાહ.

તત્થ કમ્મં એતેસં સકં અત્તનો ભણ્ડકન્તિ કમ્મસ્સકા. કમ્મસ્સ દાયાદાતિ કમ્મદાયાદા, કમ્મં એતેસં દાયજ્જં ભણ્ડકન્તિ અત્થો. કમ્મં એતેસં યોનિ કારણન્તિ કમ્મયોની. કમ્મં એતેસં બન્ધૂતિ કમ્મબન્ધૂ, કમ્મઞાતકાતિ અત્થો. કમ્મં એતેસં પટિસરણં પતિટ્ઠાતિ કમ્મપટિસરણા. યદિદં હીનપ્પણીતતાયાતિ યં ઇદં ‘‘ત્વં હીનો ભવ, ત્વં પણીતો, ત્વં અપ્પાયુકો, ત્વં દીઘાયુકો…પે… ત્વં દુપ્પઞ્ઞો ભવ, ત્વં પઞ્ઞવા’’તિ એવં હીનપ્પણીતતાય વિભજનં, તં ન અઞ્ઞો કોચિ કરોતિ, કમ્મમેવ એવં સત્તે વિભજતીતિ અત્થો. ન માણવો કથિતસ્સ અત્થં સઞ્જાનાસિ, ઘનદુસ્સપટ્ટેનસ્સ મુખં બન્ધિત્વા મધુરં પુરતો ઠપિતં વિય અહોસિ. માનનિસ્સિતો કિરેસ પણ્ડિતમાની, અત્તના સમં ન પસ્સતિ. અથસ્સ ‘‘કિં સમણો ગોતમો કથેતિ, યમહં જાનામિ, તદેવ કથેતીતિ અયં માનો મા અહોસી’’તિ માનભઞ્જનત્થં ભગવા ‘‘આદિતોવ દુપ્પટિવિજ્ઝં કત્વા કથેસ્સામિ, તતો ‘નાહં ભો ગોતમ જાનામિ, વિત્થારેન મે પાકટં કત્વા કથેથા’તિ મં યાચિસ્સતિ, અથસ્સાહં યાચિતકાલે કથેસ્સામિ, એવઞ્ચસ્સ સાત્થકં ભવિસ્સતી’’તિ દુપ્પટિવિજ્ઝં કત્વા કથેસિ.

ઇદાનિ સો અત્તનો અપ્પટિવિદ્ધભાવં પકાસેન્તો ન ખો અહન્તિઆદિમાહ.

૨૯૦. સમત્તેનાતિ પરિપુણ્ણેન. સમાદિન્નેનાતિ ગહિતેન પરામટ્ઠેન. અપ્પાયુકસંવત્તનિકા એસા, માણવ, પટિપદા યદિદં પાણાતિપાતીતિ યં ઇદં પાણાતિપાતકમ્મં, એસા અપ્પાયુકસંવત્તનિકા પટિપદાતિ.

કથં પનેસા અપ્પાયુકતં કરોતિ? ચત્તારિ હિ કમ્માનિ ઉપપીળકં ઉપચ્છેદકં જનકં ઉપત્થમ્ભકન્તિ. બલવકમ્મેન હિ નિબ્બત્તં પવત્તે ઉપપીળકં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, ચતૂસુયેવ તં અપાયેસુ નિબ્બત્તાપેય્યં. હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્ત, અહં ઉપપીળકકમ્મં નામ તં પીળેત્વા નિરોજં નિયૂસં કસટં કરિસ્સામી’’તિ. તતો પટ્ઠાય તં તાદિસં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં ઉપનેતિ, ભોગે વિનાસેતિ.

તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતુ અસ્સાદો વા સુખં વા ન હોતિ, માતાપિતૂનં પીળાવ ઉપ્પજ્જતિ. એવં પરિસ્સયં ઉપનેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગા ઉદકં પત્વા લોણં વિય રાજાદીનં વસેન નસ્સન્તિ, કુમ્ભદોહનધેનુયો ખીરં ન દેન્તિ, સૂરતા ગોણા ચણ્ડા હોન્તિ, કાણા હોન્તિ, ખુજ્જા હોન્તિ, ગોમણ્ડલે રોગો પતતિ, દાસાદયો વચનં ન કરોન્તિ, વાપિતં સસ્સં ન જાયતિ, ગેહગતં ગેહે, અરઞ્ઞગતં અરઞ્ઞે નસ્સતિ, અનુપુબ્બેન ઘાસચ્છાદનમત્તં દુલ્લભં હોતિ, ગબ્ભપરિહારો ન હોતિ, વિજાતકાલે માતુથઞ્ઞં છિજ્જતિ, દારકો પરિહારં અલભન્તો પીળિતો નિરોજો નિયૂસો કસટો હોતિ, ઇદં ઉપપીળકકમ્મં નામ.

દીઘાયુકકમ્મેન પન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આગન્ત્વા આયું છિન્દતિ. યથા હિ પુરિસો અટ્ઠુસભગમનં કત્વા સરં ખિપેય્ય તમઞ્ઞો ધનુતો વિમુત્તમત્તં મુગ્ગરેન પહરિત્વા તત્થેવ પાતેય્ય, એવં દીઘાયુકકમ્મેન નિબ્બત્તસ્સ ઉપચ્છેદકકમ્મં આયું છિન્દતિ. કિં કરોતિ? ચોરાનં અટવિં પવેસેતિ, વાળમચ્છોદકં ઓતારેતિ, અઞ્ઞતરં વા પન સપરિસ્સયટ્ઠાનં ઉપનેતિ, ઇદં ઉપચ્છેદકકમ્મં નામ, ‘‘ઉપઘાતક’’ન્તિપિ એતસ્સેવ નામં.

પટિસન્ધિનિબ્બત્તકં પન કમ્મં જનકકમ્મં નામ. અપ્પભોગકુલાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ ભોગસમ્પદાદિકરણેન ઉપત્થમ્ભકકમ્મં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ.

ઇમેસુ ચતૂસુ પુરિમાનિ દ્વે અકુસલાનેવ, જનકં કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ, ઉપત્થમ્ભકં કુસલમેવ. તત્થ પાણાતિપાતકમ્મં ઉપચ્છેદકકમ્મેન અપ્પાયુકસંવત્તનિકં હોતિ. પાણાતિપાતિના વા કતં કુસલકમ્મં ઉળારં ન હોતિ, દીઘાયુકપટિસન્ધિં જનેતું ન સક્કોતિ. એવં પાણાતિપાતો અપ્પાયુકસંવત્તનિકો હોતિ. પટિસન્ધિમેવ વા નિયામેત્વા અપ્પાયુકં કરોતિ, સન્નિટ્ઠાનચેતનાય વા નિરયે નિબ્બત્તતિ, પુબ્બાપરચેતનાહિ વુત્તનયેન અપ્પાયુકો હોતિ.

દીઘાયુકસંવત્તનિકા એસા માણવ પટિપદાતિ એત્થ પરિત્તકમ્મેનપિ નિબ્બત્તં પવત્તે એતં પાણાતિપાતા વિરતિકમ્મં આગન્ત્વા અત્થતો એવં વદતિ નામ – ‘‘સચાહં પઠમતરં જાનેય્યં, ન તે ઇધ નિબ્બત્તિતું દદેય્યં, દેવલોકેયેવ તં નિબ્બત્તાપેય્યં. હોતુ, ત્વં યત્થ કત્થચિ નિબ્બત્તિ, અહં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં નામ થમ્ભં તે કરિસ્સામી’’તિ ઉપત્થમ્ભં કરોતિ. કિં કરોતિ? પરિસ્સયં નાસેતિ, ભોગે ઉપ્પાદેતિ.

તત્થ દારકસ્સ માતુકુચ્છિયં નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય માતાપિતૂનં સુખમેવ સાતમેવ હોતિ. યેપિ પકતિયા મનુસ્સામનુસ્સપરિસ્સયા હોન્તિ, તે સબ્બે અપગચ્છન્તિ. એવં પરિસ્સયં નાસેતિ. દારકસ્સ પન માતુકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ગેહે ભોગાનં પમાણં ન હોતિ, નિધિકુમ્ભિયો પુરતોપિ પચ્છતોપિ ગેહં પવટ્ટમાના પવિસન્તિ. માતાપિતરો પરેહિ ઠપિતધનસ્સાપિ સમ્મુખીભાવં ગચ્છન્તિ. ધેનુયો બહુખીરા હોન્તિ, ગોણા સુખસીલા હોન્તિ, વપ્પટ્ઠાને સસ્સાનિ સમ્પજ્જન્તિ. વડ્ઢિયા વા સમ્પયુત્તં, તાવકાલિકં વા દિન્નં ધનં અચોદિતા સયમેવ આહરિત્વા દેન્તિ, દાસાદયો સુવચા હોન્તિ, કમ્મન્તા ન પરિહાયન્તિ. દારકો ગબ્ભતો પટ્ઠાય પરિહારં લભતિ, કોમારિકવેજ્જા સન્નિહિતાવ હોન્તિ. ગહપતિકુલે જાતો સેટ્ઠિટ્ઠાનં, અમચ્ચકુલાદીસુ જાતો સેનાપતિટ્ઠાનાદીનિ લભતિ. એવં ભોગે ઉપ્પાદેતિ. સો અપરિસ્સયો સભોગો ચિરં જીવતીતિ. એવં અપાણાતિપાતકમ્મં દીઘાયુકસંવત્તનિકં હોતિ.

અપાણાતિપાતિના વા કતં અઞ્ઞમ્પિ કુસલં ઉળારં હોતિ, દીઘાયુકપટિસન્ધિં જનેતું સક્કોતિ, એવમ્પિ દીઘાયુકસંવત્તનિકં હોતિ. પટિસન્ધિમેવ વા નિયામેત્વા દીઘાયુકં કરોતિ. સન્નિટ્ઠાનચેતનાય વા દેવલોકે નિબ્બત્તતિ, પુબ્બાપરચેતનાહિ વુત્તનયેન દીઘાયુકો હોતિ. ઇમિના નયેન સબ્બપઞ્હવિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

વિહેઠનકમ્માદીનિપિ હિ પવત્તે આગન્ત્વા અત્થતો તથેવ વદમાનાનિ વિય ઉપપીળનેન નિબ્ભોગતં આપાદેત્વા પટિજગ્ગનં અલભન્તસ્સ રોગુપ્પાદનાદીહિ વા, વિહેઠકાદીહિ કતસ્સ કુસલસ્સ અનુળારતાય વા, આદિતોવ પટિસન્ધિનિયામનેન વા, વુત્તનયેનેવ પુબ્બાપરચેતનાવસેન વા બહ્વાબાધતાદીનિ કરોન્તિ, અપાણાતિપાતો વિય ચ અવિહેઠનાદીનિપિ અપ્પાબાધતાદીનીતિ.

૨૯૩. એત્થ પન ઇસ્સામનકોતિ ઇસ્સાસમ્પયુત્તચિત્તો. ઉપદુસ્સતીતિ ઇસ્સાવસેનેવ ઉપક્કોસન્તો દુસ્સતિ. ઇસ્સં બન્ધતીતિ યવકલાપં બન્ધન્તો વિય યથા ન નસ્સતિ એવં બન્ધિત્વા વિય ઠપેતિ. અપ્પેસક્ખોતિ અપ્પપરિવારો, રત્તિં ખિત્તો વિય સરો ન પઞ્ઞાયતિ, ઉચ્છિટ્ઠહત્થો નિસીદિત્વા ઉદકદાયકમ્પિ ન લભતિ.

૨૯૪. ન દાતા હોતીતિ મચ્છરિયવસેન ન દાતા હોતિ. તેન કમ્મેનાતિ તેન મચ્છરિયકમ્મેન.

૨૯૫. અભિવાદેતબ્બન્તિ અભિવાદનારહં બુદ્ધં વા પચ્ચેકબુદ્ધં વા અરિયસાવકં વા. પચ્ચુટ્ઠાતબ્બાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં પન પઞ્હવિસ્સજ્જને ઉપપીળકઉપત્થમ્ભકકમ્માનિ ન ગહેતબ્બાનિ. ન હિ પવત્તે નીચકુલિનં વા ઉચ્ચાકુલિનં વા સક્કા કાતું, પટિસન્ધિમેવ પન નિયામેત્વા નીચકુલિયં કમ્મં નીચકુલે નિબ્બત્તેતિ, ઉચ્ચાકુલિયં કમ્મં ઉચ્ચાકુલે.

૨૯૬. ન પરિપુચ્છિતા હોતીતિ એત્થ પન અપરિપુચ્છનેન નિરયે ન નિબ્બત્તતિ. અપરિપુચ્છકો પન ‘‘ઇદં કાતબ્બં, ઇદં ન કાતબ્બ’’ન્તિ ન જાનાતિ, અજાનન્તો કાતબ્બં ન કરોતિ, અકાતબ્બં કરોતિ. તેન નિરયે નિબ્બત્તતિ, ઇતરો સગ્ગે. ઇતિ ખો, માણવ…પે… યદિદં હીનપ્પણીતતાયાતિ સત્થા દેસનં યથાનુસન્ધિં પાપેસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુભસુત્તન્તિપિ વુચ્ચતિ.

૬. મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૯૮. એવં મે સુતન્તિ મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ મોઘન્તિ તુચ્છં અફલં. સચ્ચન્તિ તથં ભૂતં. ઇદઞ્ચ એતેન ન સમ્મુખા સુતં, ઉપાલિસુત્તે (મ. નિ. ૨.૫૬) પન – ‘‘મનોકમ્મં મહાસાવજ્જતરં પઞ્ઞપેમિ પાપસ્સ કમ્મસ્સ કિરિયાય પાપસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિયા, નો તથા કાયકમ્મં નો તથા વચીકમ્મ’’ન્તિ ભગવતા વુત્તં અત્થિ, સા કથા તિત્થિયાનં અન્તરે પાકટા જાતા, તં ગહેત્વા એસ વદતિ. અત્થિ ચ સા સમાપત્તીતિ ઇદં – ‘‘કથં નુ ખો, ભો, અભિસઞ્ઞાનિરોધો હોતી’’તિ પોટ્ઠપાદસુત્તે (દી. નિ. ૧.૪૦૬ આદયો) ઉપ્પન્નં અભિસઞ્ઞાનિરોધકથં સન્ધાય વદતિ. ન કિઞ્ચિ વેદિયતીતિ એકવેદનમ્પિ ન વેદિયતિ. અત્થિ ચ ખોતિ થેરો નિરોધસમાપત્તિં સન્ધાય અનુજાનાતિ. પરિરક્ખિતબ્બન્તિ ગરહતો મોચનેન રક્ખિતબ્બં. સઞ્ચેતના અસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચેતનિકં, સાભિસન્ધિકં સઞ્ચેતનિકકમ્મં કત્વાતિ અત્થો. દુક્ખં સોતિ થેરો ‘‘અકુસલમેવ સન્ધાય પરિબ્બાજકો પુચ્છતી’’તિ સઞ્ઞાય એવં વદતિ.

દસ્સનમ્પિ ખો અહન્તિ ભગવા ચતુરઙ્ગેપિ અન્ધકારે સમન્તા યોજનટ્ઠાને તિલમત્તમ્પિ સઙ્ખારં મંસચક્ખુનાવ પસ્સતિ, અયઞ્ચ પરિબ્બાજકો ન દૂરે ગાવુતમત્તબ્ભન્તરે વસતિ, કસ્મા ભગવા એવમાહાતિ? સમાગમદસ્સનં સન્ધાયેવમાહ.

૨૯૯. ઉદાયીતિ લાલુદાયી. તં દુક્ખસ્મિન્તિ સબ્બં તં દુક્ખમેવ. ઇતિ ઇમં વટ્ટદુક્ખં કિલેસદુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખં સન્ધાય ‘‘સચે ભાસિતં ભવેય્ય ભગવા’’તિ પુચ્છતિ.

૩૦૦. ઉમ્મઙ્ગન્તિ પઞ્હાઉમ્મઙ્ગં. ઉમ્મુજ્જમાનોતિ સીસં નીહરમાનો. અયોનિસો ઉમ્મુજ્જિસ્સતીતિ અનુપાયેન સીસં નીહરિસ્સતિ. ઇદઞ્ચ પન ભગવા જાનન્તો નેવ દિબ્બચક્ખુના ન ચેતોપરિયઞાણેન ન સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન જાનિ, અધિપ્પાયેનેવ પન અઞ્ઞાસિ. કથેન્તસ્સ હિ અધિપ્પાયો નામ સુવિજાનો હોતિ, કથેતુકામો ગીવં પગ્ગણ્હાતિ, હનુકં ચાલેતિ, મુખમસ્સ ફન્દતિ, સન્નિસીદિતું ન સક્કોતિ. ભગવા તસ્સ તં આકારં દિસ્વા ‘‘અયં ઉદાયી સન્નિસીદિતું ન સક્કોતિ, યં અભૂતં, તદેવ કથેસ્સતી’’તિ ઓલોકેત્વાવ અઞ્ઞાસિ. આદિં યેવાતિઆદિમ્હિયેવ. તિસ્સો વેદનાતિ ‘‘કિં સો વેદિયતી’’તિ? પુચ્છન્તેન ‘‘તિસ્સો વેદના પુચ્છામી’’તિ એવં વવત્થપેત્વાવ તિસ્સો વેદના પુચ્છિતા. સુખવેદનિયન્તિ સુખવેદનાય પચ્ચયભૂતં. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

એત્થ ચ કામાવચરકુસલતો સોમનસ્સસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા ચતસ્સો ચેતના, હેટ્ઠા તિકજ્ઝાનચેતનાતિ એવં પટિસન્ધિપવત્તેસુ સુખવેદનાય જનનતો સુખવેદનિયં કમ્મં નામ. કામાવચરઞ્ચેત્થ પટિસન્ધિયંયેવ એકન્તેન સુખં જનેતિ, પવત્તે ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે અદુક્ખમસુખમ્પિ.

અકુસલચેતના પટિસન્ધિપવત્તેસુ દુક્ખસ્સેવ જનનતો દુક્ખવેદનિયં કમ્મં નામ. કાયદ્વારે પવત્તેયેવ ચેતં એકન્તેન દુક્ખં જનેતિ, અઞ્ઞત્થ અદુક્ખમસુખમ્પિ, સા પન વેદના અનિટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તેસુયેવ આરમ્મણેસુ ઉપ્પજ્જનતો દુક્ખાત્વેવ સઙ્ખં ગતા.

કામાવચરકુસલતો પન ઉપેક્ખાસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા ચતસ્સો ચેતના, રૂપાવચરકુસલતો ચતુત્થજ્ઝાનચેતનાતિ એવં પટિસન્ધિપવત્તેસુ તતિયવેદનાય જનનતો અદુક્ખમસુખવેદનિયં કમ્મં નામ. એત્થ ચ કામાવચરં પટિસન્ધિયંયેવ એકન્તેન અદુક્ખમસુખં જનેતિ, પવત્તે ઇટ્ઠારમ્મણે સુખમ્પિ. અપિચ સુખવેદનિયકમ્મં પટિસન્ધિપવત્તિવસેન વટ્ટતિ, તથા અદુક્ખમસુખવેદનિયં, દુક્ખવેદનિયં પવત્તિવસેનેવ વટ્ટતિ. એતસ્સ પન વસેન સબ્બં પવત્તિવસેનેવ વટ્ટતિ.

એતસ્સ ભગવાતિ થેરો તથાગતેન મહાકમ્મવિભઙ્ગકથનત્થં આલયો દસ્સિતો, તથાગતં યાચિત્વા મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાકટં કરિસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા અનુસન્ધિકુસલતાય એવમાહ. તત્થ મહાકમ્મવિભઙ્ગન્તિ મહાકમ્મવિભજનં. કતમે ચત્તારો…પે… ઇધાનન્દ, એકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… નિરયં ઉપપજ્જતીતિ ઇદં ન મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણભાજનં, મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણભાજનત્થાય પન માતિકાટ્ઠપનં.

૩૦૧. ઇધાનન્દ, એકચ્ચો સમણો વાતિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. ઇદઞ્હિ ભગવા – ‘‘દિબ્બચક્ખુકા સમણબ્રાહ્મણા ઇદં આરમ્મણં કત્વા ઇમં પચ્ચયં લભિત્વા ઇદં દસ્સનં ગણ્હન્તી’’તિ પકાસનત્થં આરભિ. તત્થ આતપ્પન્તિઆદીનિ પઞ્ચપિ વીરિયસ્સેવ નામાનિ. ચેતોસમાધિન્તિ દિબ્બચક્ખુસમાધિં. પસ્સતીતિ ‘‘સો સત્તો કુહિં નિબ્બત્તો’’તિ ઓલોકેન્તો પસ્સતિ. યે અઞ્ઞથાતિ યે ‘‘દસન્નં કુસલાનં કમ્મપથાનં પૂરિતત્તા નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણન્તિ વદતિ. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. વિદિતન્તિ પાકટં. થામસાતિ દિટ્ઠિથામેન. પરામાસાતિ દિટ્ઠિપરામાસેન. અભિનિવિસ્સ વોહરતીતિ અધિટ્ઠહિત્વા આદિયિત્વા વોહરતિ.

૩૦૨. તત્રાનન્દાતિ ઇદમ્પિ ન મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણસ્સ ભાજનં, અથ ખ્વાસ્સ માતિકાટ્ઠપનમેવ. એત્થ પન એતેસં દિબ્બચક્ખુકાનં વચને એત્તકા અનુઞ્ઞાતા, એત્તકા અનનુઞ્ઞાતાતિ ઇદં દસ્સિતં. તત્થ તત્રાતિ તેસુ ચતૂસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ. ઇદમસ્સાતિ ઇદં વચનં અસ્સ. અઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞેનાકારેન. ઇતિ ઇમેસં સમણબ્રાહ્મણાનં વાદે દ્વીસુ ઠાનેસુ અનુઞ્ઞાતા, તીસુ અનનુઞ્ઞાતાતિ એવં સબ્બત્થ અનુઞ્ઞા નાનુઞ્ઞા વેદિતબ્બા.

૩૦૩. એવં દિબ્બચક્ખુકાનં વચને અનુઞ્ઞા ચ અનનુઞ્ઞા ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં વિભજન્તો તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલોતિઆદિમાહ.

પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતીતિ યં ઇમિના દિબ્બચક્ખુકેન કમ્મં કરોન્તો દિટ્ઠો, તતો પુબ્બે કતં. પુબ્બે કતેનપિ હિ નિરયે નિબ્બત્તતિ, પચ્છા કતેનપિ નિબ્બત્તતિ, મરણકાલે વા પન – ‘‘ખન્દો સેટ્ઠો સિવો સેટ્ઠો, પિતામહો સેટ્ઠો, ઇસ્સરાદીહિ વા લોકો વિસટ્ઠો’’તિઆદિના મિચ્છાદસ્સનેનપિ નિબ્બત્તતેવ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ યં તત્થ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે, યં ઉપપજ્જવેદનીયં, તસ્સ ઉપપજ્જિત્વા, યં અપરાપરિયવેદનીયં, તસ્સ અપરસ્મિં પરિયાયે વિપાકં પટિસંવેદેતિ.

ઇતિ અયં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એકં કમ્મરાસિં એકઞ્ચ વિપાકરાસિં અદ્દસ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ઇમિના અદિટ્ઠે તયો કમ્મરાસી, દ્વે ચ વિપાકરાસી અદ્દસ. ઇમિના પન દિટ્ઠે અદિટ્ઠે ચ ચત્તારો કમ્મરાસી તયો ચ વિપાકરાસી અદ્દસ. ઇમાનિ સત્ત ઠાનાનિ જાનનઞાણં તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં નામ. દુતિયવારે દિબ્બચક્ખુકેન કિઞ્ચિ ન દિટ્ઠં, તથાગતેન પન તયો કમ્મરાસી, દ્વે ચ વિપાકરાસી દિટ્ઠાતિ. ઇમાનિપિ પઞ્ચ પચ્ચત્તટ્ઠાનાનિ જાનનઞાણં તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં નામ. સેસવારદ્વયેપિ એસેવ નયો.

અભબ્બન્તિ ભૂતવિરહિતં અકુસલં. અભબ્બાભાસન્તિ અભબ્બં આભાસતિ અભિભવતિ પટિબાહતીતિ અત્થો. બહુકસ્મિઞ્હિ અકુસલકમ્મે આયૂહિતે બલવકમ્મં દુબ્બલકમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ ઇદં અભબ્બઞ્ચેવ અભબ્બાભાસઞ્ચ. કુસલં પન આયૂહિત્વા આસન્ને અકુસલં કતં હોતિ, તં કુસલસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ, ઇદં અભબ્બં ભબ્બાભાસં. બહુમ્હિ કુસલે આયૂહિતેપિ બલવકમ્મં દુબ્બલકમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ, ઇદં ભબ્બઞ્ચેવ ભબ્બાભાસઞ્ચ. અકુસલં પન આયૂહિત્વા આસન્ને કુસલં કતં હોતિ, તં અકુસલસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ, ઇદં ભબ્બં અભબ્બાભાસં.

અપિચ ઉપટ્ઠાનાકારેનપેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ, અભબ્બતો આભાસતિ ઉપટ્ઠાતીતિ અભબ્બાભાસં. તત્થ ‘‘ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી’’તિઆદિના નયેન ચત્તારો પુગ્ગલા વુત્તા, તેસુ પઠમસ્સ કમ્મં અભબ્બં અભબ્બાભાસં, તઞ્હિ અકુસલત્તા અભબ્બં, તસ્સ ચ નિરયે નિબ્બત્તત્તા તત્થ નિબ્બત્તિકારણભૂતં અકુસલં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. દુતિયસ્સ કમ્મં અભબ્બં ભબ્બાભાસં, તઞ્હિ અકુસલત્તા અભબ્બં. તસ્સ પન સગ્ગે નિબ્બત્તત્તા અઞ્ઞતિત્થિયાનં સગ્ગે નિબ્બત્તિકારણભૂતં કુસલં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. ઇતરસ્મિમ્પિ કમ્મદ્વયે એસેવ નયો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૦૪. એવં મે સુતન્તિ સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ વેદિતબ્બાનીતિ સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન જાનિતબ્બાનિ. મનોપવિચારાતિ વિતક્કવિચારા. વિતક્કુપ્પાદકઞ્હિ મનો ઇધ મનોતિ અધિપ્પેતં, મનસ્સ ઉપવિચારાતિ મનોપવિચારા. સત્તપદાતિ વટ્ટવિવટ્ટનિસ્સિતાનં સત્તાનં પદા. એત્થ હિ અટ્ઠારસ વટ્ટપદા નામ, અટ્ઠારસ વિવટ્ટપદા નામ, તેપિ સહવિપસ્સનેન મગ્ગેનેવ વેદિતબ્બા. યોગ્ગાચરિયાનન્તિ હત્થિયોગ્ગાદિઆચારસિક્ખાપકાનં, દમેતબ્બદમકાનન્તિ અત્થો. સેસં વિભઙ્ગેયેવ આવિભવિસ્સતિ. અયમુદ્દેસોતિ ઇદં માતિકાટ્ઠપનં.

૩૦૫. ચક્ખાયતનાદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાનિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ કુસલાકુસલવિપાકતો દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ. સેસપસાદવિઞ્ઞાણેસુપિ એસેવ નયો. ઇમાનિ પન દસ ઠપેત્વા સેસં ઇધ મનોવિઞ્ઞાણં નામ.

ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તસમ્ફસ્સસ્સેતં અધિવચનં. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. એસેવ નયો સબ્બત્થ. સોમનસ્સટ્ઠાનિયન્તિ સોમનસ્સસ્સ આરમ્મણવસેન કારણભૂતં. ઉપવિચરતીતિ તત્થ વિચારપવત્તનેન ઉપવિચરતિ, વિતક્કો તંસમ્પયુત્તો ચાતિ ઇમિના નયેન અટ્ઠારસ વિતક્કવિચારસઙ્ખાતા મનોપવિચારા વેદિતબ્બા. છ સોમનસ્સૂપવિચારાતિ એત્થ પન સોમનસ્સેન સદ્ધિં ઉપવિચરન્તીતિ સોમનસ્સૂપવિચારા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૩૦૬. ગેહસિતાનીતિ કામગુણનિસ્સિતાનિ. નેક્ખમ્મસિતાનીતિ વિપસ્સનાનિસ્સિતાનિ. ઇટ્ઠાનન્તિ પરિયેસિતાનં. કન્તાનન્તિ કામિતાનં. મનોરમાનન્તિ મનો એતેસુ રમતીતિ મનોરમાનિ, તેસં મનોરમાનં. લોકામિસપટિસંયુત્તાનન્તિ તણ્હાપટિસંયુત્તાનં. અતીતન્તિ પટિલદ્ધં. પચ્ચુપ્પન્નં તાવ આરબ્ભ સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતુ, અતીતે કથં ઉપ્પજ્જતીતિ. અતીતેપિ – ‘‘યથાહં એતરહિ ઇટ્ઠારમ્મણં અનુભવામિ, એવં પુબ્બેપિ અનુભવિ’’ન્તિ અનુસ્સરન્તસ્સ બલવસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ.

અનિચ્ચતન્તિ અનિચ્ચાકારં. વિપરિણામવિરાગનિરોધન્તિ પકતિવિજહનેન વિપરિણામં, વિગચ્છનેન વિરાગં, નિરુજ્ઝનેન નિરોધં. સમ્મપઞ્ઞાયાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય. ઇદં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સન્તિ ઇદં રઞ્ઞો વિય અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં ઓલોકેન્તસ્સ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નસ્સ સઙ્ખારાનં ભેદં પસ્સતો સઙ્ખારગતમ્હિ તિક્ખે સૂરે વિપસ્સનાઞાણે વહન્તે ઉપ્પન્નસોમનસ્સં ‘‘નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતન્તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૩-૩૭૪);

ઇમાનીતિ ઇમાનિ છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નસ્સ ઉપ્પન્નાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ સોમનસ્સાનિ.

૩૦૭. અતીતન્તિ પચ્ચુપ્પન્નં તાવ પત્થેત્વા અલભન્તસ્સ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતુ, અતીતે કથં ઉપ્પજ્જતીતિ. અતીતેપિ ‘‘યથાહં એતરહિ ઇટ્ઠારમ્મણં પત્થેત્વા ન લભામિ, એવં પુબ્બેપિ પત્થેત્વા ન લભિ’’ન્તિ અનુસ્સરન્તસ્સ બલવદોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ.

અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસૂતિ અનુત્તરવિમોક્ખો નામ અરહત્તં, અરહત્તે પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સાતિ અત્થો. આયતનન્તિ અરહત્તાયતનં. પિહં ઉપટ્ઠાપયતોતિ પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ. તં પનેતં પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ઇતિ પત્થનામૂલકત્તા ‘‘પિહં ઉપટ્ઠાપયતો’’તિ વુત્તં. ઇમાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ દોમનસ્સાનીતિ ઇમાનિ એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અરહત્તે પિહં પટ્ઠપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં ઉપટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું અસક્કોન્તસ્સ – ‘‘ઇમમ્પિ પક્ખં ઇમમ્પિ માસં ઇમમ્પિ સંવચ્છરં અરહત્તં પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ગામન્તપબ્ભારવાસિમહાસીવત્થેરસ્સ વિય અસ્સુધારાપવત્તનવસેન ઉપ્પન્નદોમનસ્સાનિ છ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. વત્થુ પન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સક્કપઞ્હવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૬૧) વિત્થારિતં, ઇચ્છન્તેન તતો ગહેતબ્બં.

૩૦૮. ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખાતિ એત્થ ઉપેક્ખા નામ અઞ્ઞાણુપેખા. અનોધિજિનસ્સાતિ કિલેસોધિં જિનિત્વા ઠિતત્તા ખીણાસવો ઓધિજિનો નામ, તસ્મા અખીણાસવસ્સાતિ અત્થો. અવિપાકજિનસ્સાતિ એત્થપિ આયતિં વિપાકં જિનિત્વા ઠિતત્તા ખીણાસવોવ વિપાકજિનો નામ, તસ્મા અખીણાસવસ્સેવાતિ અત્થો. અનાદીનવદસ્સાવિનોતિઆદીનવતો ઉપદ્દવતો અપસ્સન્તસ્સ. ઇમા છ ગેહસિતા ઉપેક્ખાતિ ઇમા એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનતિવત્તમાના તત્થ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્ના ઉપેક્ખા છ ગેહસિતા ઉપેક્ખાતિ વેદિતબ્બા.

રૂપં સા અતિવત્તતીતિ રૂપં સા અનતિક્કમતિ, તત્થ નિકન્તિવસેન ન તિટ્ઠતિ. ઇમા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખાતિ ઇમા એવં છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ, અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ, અસમપેક્ખને અસમ્મુય્હન્તસ્સ, ઉપ્પન્નવિપસ્સના-ઞાણસમ્પયુત્તા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખાતિ વેદિતબ્બા.

૩૦૯. તત્ર ઇદં નિસ્સાય ઇદં પજહથાતિ તેસુ છત્તિંસસત્તપદેસુ અટ્ઠારસ નિસ્સાય અટ્ઠારસ પજહથાતિ અત્થો. તેનેવ – ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાની’’તિઆદિમાહ. નિસ્સાય આગમ્માતિ પવત્તનવસેન નિસ્સાય ચેવ આગમ્મ ચ. એવમેતેસં સમતિક્કમો હોતીતિ એવં નેક્ખમ્મસિતાનં પવત્તનેન ગેહસિતાનિ અતિક્કન્તાનિ નામ હોન્તિ.

એવં સરિક્ખકેનેવ સરિક્ખકં જહાપેત્વા ઇદાનિ બલવતા દુબ્બલં જહાપેન્તો – ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ સોમનસ્સાની’’તિઆદિમાહ. એવં નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સેહિ નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સાનિ, નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખાહિ ચ નેક્ખમ્મસિતસોમનસ્સાનિ જહાપેન્તેન બલવતા દુબ્બલપ્પહાનં કથિતં.

એત્થ પન ઠત્વા ઉપેક્ખાકથા વેદિતબ્બા – અટ્ઠસુ હિ સમાપત્તીસુ પઠમાદીનિ ચ તીણિ ઝાનાનિ, સુદ્ધસઙ્ખારે ચ પાદકે કત્વા વિપસ્સનં આરદ્ધાનં ચતુન્નં ભિક્ખૂનં પુબ્બભાગવિપસ્સના સોમનસ્સસહગતા વા હોતિ ઉપેક્ખાસહગતા વા, વુટ્ઠાનગામિની પન સોમનસ્સસહગતાવ. ચતુત્થજ્ઝાનાદીનિ પાદકાનિ કત્વા વિપસ્સનં આરદ્ધાનં પઞ્ચન્નં પુબ્બભાગવિપસ્સના પુરિમસદિસાવ. વુટ્ઠાનગામિની પન ઉપેક્ખાસહગતા હોતિ. ઇદં સન્ધાય – ‘‘યા છ નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા, તા નિસ્સાય તા આગમ્મ, યાનિ છ નેક્ખમ્મસિતાનિ સોમનસ્સાનિ, તાનિ પજહથા’’તિ વુત્તં. ન કેવલઞ્ચ એવંપટિપન્નસ્સ ભિક્ખુનો અયં વિપસ્સનાય વેદનાવિસેસોવ હોતિ, અરિયમગ્ગેપિ પન ઝાનઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનમ્પિ વિસેસો હોતિ.

કો પનેતં વિસેસં નિયમેતિ? કેચિ તાવ થેરા વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં નિયમેતીતિ વદન્તિ, કેચિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તીતિ વદન્તિ, કેચિ પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતીતિ વદન્તિ. તેસમ્પિ વાદે અયમેવ પુબ્બભાગે વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના નિયમેતીતિ વેદિતબ્બા. વિનિચ્છયકથા પનેત્થ વિસુદ્ધિમગ્ગે સઙ્ખારુપેક્ખાનિદ્દેસે વુત્તાવ.

૩૧૦. નાનત્તાતિ નાના બહૂ અનેકપ્પકારા. નાનત્તસિતાતિ નાનારમ્મણનિસ્સિતા. એકત્તાતિ એકા. એકત્તસિતાતિ એકારમ્મણનિસ્સિતા. કતમા પનાયં ઉપેક્ખાતિ? હેટ્ઠા તાવ અઞ્ઞાણુપેક્ખા વુત્તા, ઉપરિ છળઙ્ગુપેક્ખા વક્ખતિ, ઇધ સમથઉપેક્ખા, વિપસ્સનુપેક્ખાતિ દ્વે ઉપેક્ખા ગહિતા.

તત્થ યસ્મા અઞ્ઞાવ રૂપેસુ ઉપેક્ખા, અઞ્ઞાવ સદ્દાદીસુ, ન હિ યા રૂપે ઉપેક્ખા, સા સદ્દાદીસુ હોતિ. રૂપે ઉપેક્ખા ચ રૂપમેવ આરમ્મણં કરોતિ, ન સદ્દાદયો. રૂપે ઉપેક્ખાભાવઞ્ચ અઞ્ઞા સમથઉપેક્ખા પથવીકસિણં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞા આપોકસિણાદીનિ. તસ્મા નાનત્તં નાનત્તસિતં વિભજન્તો અત્થિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખા રૂપેસૂતિઆદિમાહ. યસ્મા પન દ્વે વા તીણિ વા આકાસાનઞ્ચાયતનાનિ વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીનિ વા નત્થિ, તસ્મા એકત્તં એકત્તસિતં વિભજન્તો અત્થિ, ભિક્ખવે, ઉપેક્ખા આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતાતિઆદિમાહ.

તત્થ આકાસાનઞ્ચાયતનઉપેક્ખા સમ્પયુત્તવસેન આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતા, આકાસાનઞ્ચાયતનખન્ધે વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનુપેક્ખા આરમ્મણવસેન આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતા. સેસાસુપિ એસેવ નયો.

તં પજહથાતિ એત્થ અરૂપાવચરસમાપત્તિઉપેક્ખાય રૂપાવચરસમાપત્તિઉપેક્ખં પજહાપેતિ, અરૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખાય રૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખં.

અતમ્મયતન્તિ એત્થ તમ્મયતા નામ તણ્હા, તસ્સા પરિયાદાનતો વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના અતમ્મયતાતિ વુચ્ચતિ. તં પજહથાતિ ઇધ વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાય અરૂપાવચરસમાપત્તિઉપેક્ખઞ્ચ વિપસ્સનુપેક્ખઞ્ચ પજહાપેતિ.

૩૧૧. યદરિયોતિ યે સતિપટ્ઠાને અરિયો સમ્માસમ્બુદ્ધો સેવતિ. તત્થ તીસુ ઠાનેસુ સતિં પટ્ઠપેન્તો સતિપટ્ઠાને સેવતીતિ વેદિતબ્બો. ન સુસ્સૂસન્તીતિ સદ્દહિત્વા સોતું ન ઇચ્છન્તિ. ન અઞ્ઞાતિ જાનનત્થાય ચિત્તં ન ઉપટ્ઠપેન્તિ. વોક્કમ્માતિ અતિક્કમિત્વા. સત્થુ સાસનાતિ સત્થુ ઓવાદં ગહેતબ્બં પૂરેતબ્બં ન મઞ્ઞન્તીતિ અત્થો. ન ચ અત્તમનોતિ ન સકમનો. એત્થ ચ ગેહસિતદોમનસ્સવસેન અપ્પતીતો હોતીતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો, અપ્પટિપન્નકેસુ પન અત્તમનતાકારણસ્સ અભાવેનેતં વુત્તં. અનવસ્સુતોતિ પટિઘઅવસ્સવેન અનવસ્સુતો. સતો સમ્પજાનોતિ સતિયા ચ ઞાણેન ચ સમન્નાગતો. ઉપેક્ખકોતિ છળઙ્ગુપેક્ખાય ઉપેક્ખકો. અત્તમનોતિ ઇધાપિ ગેહસિતસોમનસ્સવસેન ઉપ્પિલાવિતોતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો, પટિપન્નકેસુ પન અનત્તમનતાકારણસ્સ અભાવેનેતં વુત્તં. અનવસ્સુતોતિ રાગાવસ્સવેન અનવસ્સુતો.

૩૧૨. સારિતોતિ દમિતો. એકમેવ દિસં ધાવતીતિ અનિવત્તિત્વા ધાવન્તો એકંયેવ દિસં ધાવતિ, નિવત્તિત્વા પન અપરં ધાવિતું સક્કોતિ. અટ્ઠ દિસા વિધાવતીતિ એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો કાયેન અનિવત્તિત્વાવ વિમોક્ખવસેન એકપ્પહારેનેવ અટ્ઠ દિસા વિધાવતિ, પુરત્થાભિમુખો વા દક્ખિણાદીસુ અઞ્ઞતરદિસાભિમુખો વા નિસીદિત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિયેવાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉદ્દેસવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૧૩. એવં મે સુતન્તિ ઉદ્દેસવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ ઉદ્દેસવિભઙ્ગન્તિ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ, માતિકઞ્ચ વિભજનઞ્ચાતિ અત્થો. ઉપપરિક્ખેય્યાતિ તુલેય્ય તીરેય્ય પરિગ્ગણ્હેય્ય પરિચ્છિન્દેય્ય. બહિદ્ધાતિ બહિદ્ધાઆરમ્મણેસુ. અવિક્ખિત્તં અવિસટન્તિ નિકન્તિવસેન આરમ્મણે તિટ્ઠમાનં વિક્ખિત્તં વિસટં નામ હોતિ, તં પટિસેધેન્તો એવમાહ. અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિતન્તિ ગોચરજ્ઝત્તે નિકન્તિવસેન અસણ્ઠિતં. અનુપાદાય ન પરિતસ્સેય્યાતિ અનુપાદિયિત્વા અગ્ગહેત્વા તં વિઞ્ઞાણં ન પરિતસ્સેય્ય. યથા વિઞ્ઞાણં બહિદ્ધા અવિક્ખિત્તં અવિસટં, અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિતં અનુપાદાય ન પરિતસ્સેય્ય, એવં ભિક્ખુ ઉપપરિક્ખેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. જાતિજરામરણદુક્ખસમુદયસમ્ભવોતિ જાતિજરામરણસ્સ ચેવ અવસેસસ્સ ચ દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિ ન હોતીતિ અત્થો.

૩૧૬. રૂપનિમિત્તાનુસારીતિ રૂપનિમિત્તં અનુસ્સરતિ અનુધાવતીતિ રૂપનિમિત્તાનુસારી.

૩૧૮. એવં ખો, આવુસો, અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિતન્તિ નિકન્તિવસેન અસણ્ઠિતં. નિકન્તિવસેન હિ અતિટ્ઠમાનં હાનભાગિયં ન હોતિ, વિસેસભાગિયમેવ હોતિ.

૩૨૦. અનુપાદા પરિતસ્સનાતિ સત્થારા ખન્ધિયવગ્ગે ‘‘ઉપાદાપરિતસ્સનઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અનુપાદાઅપરિતસ્સનઞ્ચા’’તિ (સં. નિ. ૩.૭) એવં ગહેત્વા પરિતસ્સના, અગ્ગહેત્વાવ અપરિતસ્સના ચ કથિતા, તં મહાથેરો ઉપાદાપરિતસ્સનમેવ અનુપાદાપરિતસ્સનન્તિ કત્વા દસ્સેન્તો એવમાહ. કથં પનેસા અનુપાદાપરિતસ્સના હોતીતિ. ઉપાદાતબ્બસ્સ અભાવતો. યદિ હિ કોચિ સઙ્ખારો નિચ્ચો વા ધુવો વા અત્તા વા અત્તનિયો વાતિ ગહેતબ્બયુત્તકો અભવિસ્સ, અયં પરિતસ્સના ઉપાદાપરિતસ્સનાવ અસ્સ. યસ્મા પન એવં ઉપાદાતબ્બો સઙ્ખારો નામ નત્થિ, તસ્મા રૂપં અત્તાતિઆદિના નયેન રૂપાદયો ઉપાદિન્નાપિ અનુપાદિન્નાવ હોન્તિ. એવમેસા દિટ્ઠિવસેન ઉપાદાપરિતસ્સનાપિ સમાના અત્થતો અનુપાદાપરિતસ્સનાયેવ નામ હોતીતિ વેદિતબ્બા.

અઞ્ઞથા હોતીતિ પરિવત્તતિ પકતિજહનેન નસ્સતિ, રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તીતિ ‘‘મમ રૂપં વિપરિણત’’ન્તિ વા, ‘‘યં અહુ, તં વત મે નત્થી’’તિ વા આદિના (મ. નિ. ૧.૨૪૨) નયેન કમ્મવિઞ્ઞાણં રૂપસ્સ ભેદાનુપરિવત્તિ હોતિ. વિપરિણામાનુપરિવત્તજાતિ વિપરિણામસ્સ અનુપરિવત્તનતો વિપરિણામારમ્મણચિત્તતો જાતા. પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદાતિ તણ્હાપરિતસ્સના ચ અકુસલધમ્મસમુપ્પાદા ચ. ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તીતિ કુસલચિત્તં પરિયાદિયિત્વા ગહેત્વા ખેપેત્વા તિટ્ઠન્તિ. ઉત્તાસવાતિ ભયતાસેનપિ સઉત્તાસો તણ્હાતાસેનપિ સઉત્તાસો. વિઘાતવાતિ સવિઘાતો સદુક્ખો. અપેક્ખવાતિ સાલયો સસિનેહો. એવં ખો, આવુસો, અનુપાદા પરિતસ્સના હોતીતિ એવં મણિકરણ્ડકસઞ્ઞાય તુચ્છકરણ્ડકં ગહેત્વા તસ્મિં નટ્ઠે પચ્છા વિઘાતં આપજ્જન્તસ્સ વિય પચ્છા અગ્ગહેત્વા પરિતસ્સના હોતિ.

૩૨૧. ન ચ રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તીતિ ખીણાસવસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણમેવ નત્થિ, તસ્મા રૂપભેદાનુપરિવત્તિ ન હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ઉદ્દેસવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અરણવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૨૩. એવં મે સુતન્તિ અરણવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ નેવુસ્સાદેય્ય ન અપસાદેય્યાતિ ગેહસિતવસેન કઞ્ચિ પુગ્ગલં નેવ ઉક્ખિપેય્ય ન અવક્ખિપેય્ય. ધમ્મમેવ દેસેય્યાતિ સભાવમેવ કથેય્ય. સુખવિનિચ્છયન્તિ વિનિચ્છિતસુખં. રહો વાદન્તિ પરમ્મુખા અવણ્ણં, પિસુણવાચન્તિ અત્થો. સમ્મુખા ન ખીણન્તિ સમ્મુખાપિ ખીણં આકિણ્ણં સંકિલિટ્ઠં વાચં ન ભણેય્ય. નાભિનિવેસેય્યાતિ ન અધિટ્ઠહિત્વા આદાય વોહરેય્ય. સમઞ્ઞન્તિ લોકસમઞ્ઞં લોકપણ્ણત્તિં. નાતિધાવેય્યાતિ નાતિક્કમેય્ય.

૩૨૪. કામપટિસન્ધિસુખિનોતિ કામપટિસન્ધિના કામૂપસંહિતેન સુખેન સુખિતસ્સ. સદુક્ખોતિ વિપાકદુક્ખેન સંકિલેસદુક્ખેનપિ સદુક્ખો. સઉપઘાતોતિ વિપાકૂપઘાતકિલેસૂપઘાતેહેવ સઉપઘાતો. તથા સપરિળાહો. મિચ્છાપટિપદાતિ અયાથાવપટિપદા અકુસલપટિપદા.

૩૨૬. ઇત્થેકે અપસાદેતીતિ એવં ગેહસિતવસેન એકચ્ચે પુગ્ગલે અપસાદેતિ. ઉસ્સાદનેપિ એસેવ નયો. ભવસંયોજનન્તિ ભવબન્ધનં, તણ્હાયેતં નામં.

સુભૂતિત્થેરો કિર ઇમં ચતુક્કં નિસ્સાય એતદગ્ગે ઠપિતો. ભગવતો હિ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ પુગ્ગલાનં ઉસ્સાદનાઅપસાદના પઞ્ઞાયન્તિ, તથા સારિપુત્તત્થેરાદીનં. સુભૂતિત્થેરસ્સ પન ધમ્મદેસનાય ‘‘અયં પુગ્ગલો અપ્પટિપન્નકો અનારાધકો’’તિ વા, ‘‘અયં સીલવા ગુણવા લજ્જિપેસલો આચારસમ્પન્નો’’તિ વા નત્થિ, ધમ્મદેસનાય પનસ્સ ‘‘અયં મિચ્છાપટિપદા, અયં સમ્માપટિપદા’’ત્વેવ પઞ્ઞાયતિ. તસ્મા ભગવા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં અરણવિહારીનં યદિદં સુભૂતી’’તિ આહ.

૩૨૯. કાલઞ્ઞૂ અસ્સાતિ અસમ્પત્તે ચ અતિક્કન્તે ચ કાલે અકથેત્વા ‘‘ઇદાનિ વુચ્ચમાનં મહાજનો ગણ્હિસ્સતી’’તિ યુત્તપત્તકાલં ઞત્વાવ પરમ્મુખા અવણ્ણં ભાસેય્ય. ખીણવાદેપિ એસેવ નયો.

૩૩૦. ઉપહઞ્ઞતીતિ ઘાતિયતિ. સરોપિ ઉપહઞ્ઞતીતિ સદ્દોપિ ભિજ્જતિ. આતુરીયતીતિ આતુરો હોતિ ગેલઞ્ઞપ્પત્તો સાબાધો. અવિસ્સટ્ઠન્તિ વિસ્સટ્ઠં અપલિબુદ્ધં ન હોતિ.

૩૩૧. તદેવાતિ તંયેવ ભાજનં. અભિનિવિસ્સ વોહરતીતિ પત્તન્તિ સઞ્જાનનજનપદં ગન્ત્વા ‘‘પત્તં આહરથ ધોવથા’’તિ સુત્વા ‘‘અન્ધબાલપુથુજ્જનો, નયિદં પત્તં, પાતિ નમેસા, એવં વદાહી’’તિ અભિનિવિસ્સ વોહરતિ. એવં સબ્બપદેહિ યોજેતબ્બં. અતિસારોતિ અતિધાવનં.

૩૩૨. તથા તથા વોહરતિ અપરામસન્તિ અમ્હાકં જનપદે ભાજનં પાતીતિ વુચ્ચતિ, ઇમે પન નં પત્તન્તિ વદન્તીતિ તતો પટ્ઠાય જનપદવોહારં મુઞ્ચિત્વા પત્તં પત્તન્તેવ અપરામસન્તો વોહરતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

૩૩૩. ઇદાનિ મરિયાદભાજનીયં કરોન્તો તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ સરણોતિ સરજો સકિલેસો. અરણોતિ અરજો નિક્કિલેસો. સુભૂતિ ચ પન, ભિક્ખવેતિ અયં થેરો દ્વીસુ ઠાનેસુ એતદગ્ગં આરુળ્હો ‘‘અરણવિહારીનં યદિદં સુભૂતિ, દક્ખિણેય્યાનં યદિદં સુભૂતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૨).

ધમ્મસેનાપતિ કિર વત્થું સોધેતિ, સુભૂતિત્થેરો દક્ખિણં સોધેતિ. તથા હિ ધમ્મસેનાપતિ પિણ્ડાય ચરન્તો ગેહદ્વારે ઠિતો યાવ ભિક્ખં આહરન્તિ, તાવ પુબ્બભાગે પરિચ્છિન્દિત્વા નિરોધં સમાપજ્જતિ, નિરોધા વુટ્ઠાય દેય્યધમ્મં પટિગ્ગણ્હાતિ. સુભૂતિત્થેરો ચ તથેવ મેત્તાઝાનં સમાપજ્જતિ, મેત્તાઝાના વુટ્ઠાય દેય્યધમ્મં પટિગ્ગણ્હાતિ. એવં પન કાતું સક્કાતિ. આમ સક્કા, નેવ અચ્છરિયઞ્ચેતં, યં મહાભિઞ્ઞપ્પત્તા સાવકા એવં કરેય્યું. ઇમસ્મિમ્પિ હિ તમ્બપણ્ણિદીપે પોરાણકરાજકાલે પિઙ્ગલબુદ્ધરક્ખિતત્થેરો નામ ઉત્તરગામં નિસ્સાય વિહાસિ. તત્થ સત્ત કુલસતાનિ હોન્તિ, એકમ્પિ તં કુલદ્વારં નત્થિ, યત્થ થેરો સમાપત્તિં ન સમાપજ્જિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અરણવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ધાતુવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૪૨. એવં મે સુતન્તિ ધાતુવિભઙ્ગસુત્તં. તત્થ ચારિકન્તિ તુરિતગમનચારિકં. સચે તે ભગ્ગવ અગરૂતિ સચે તુય્હં ભારિયં અફાસુકં કિઞ્ચિ નત્થિ. સચે સો અનુજાનાતીતિ ભગ્ગવસ્સ કિર એતદહોસિ – ‘‘પબ્બજિતા નામ નાનાઅજ્ઝાસયા, એકો ગણાભિરતો હોતિ, એકો એકાભિરતો. સચે સો એકાભિરતો ભવિસ્સતિ, ‘આવુસો, મા પાવિસિ, મયા સાલા લદ્ધા’તિ વક્ખતિ. સચે અયં એકાભિરતો ભવિસ્સતિ, ‘આવુસો, નિક્ખમ, મયા સાલા લદ્ધા’તિ વક્ખતિ. એવં સન્તે અહં ઉભિન્નં વિવાદકારેતા નામ ભવિસ્સામિ, દિન્નં નામ દિન્નમેવ વટ્ટતિ, કતં કતમેવા’’તિ. તસ્મા એવમાહ.

કુલપુત્તોતિ જાતિકુલપુત્તોપિ આચારકુલપુત્તોપિ. વાસૂપગતોતિ વાસં ઉપગતો. કુતો આગન્ત્વાતિ? તક્કસીલનગરતો.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – મજ્ઝિમપ્પદેસે કિર રાજગહનગરે બિમ્બિસારે રજ્જં કારેન્તે પચ્ચન્તે તક્કસીલનગરે પુક્કુસાતિ રાજા રજ્જં કારેસિ. અથ તક્કસીલતો ભણ્ડં ગહેત્વા વાણિજા રાજગહં આગતા પણ્ણાકારં ગહેત્વા રાજાનં અદ્દસંસુ. રાજા તે વન્દિત્વા ઠિતે ‘‘કત્થવાસિનો તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ. તક્કસીલવાસિનો દેવાતિ. અથ ને રાજા જનપદસ્સ ખેમસુભિક્ખતાદીનિ નગરસ્સ ચ પવત્તિં પુચ્છિત્વા ‘‘કો નામ તુમ્હાકં રાજા’’તિ પુચ્છિ. પુક્કુસાતિ નામ દેવાતિ. ધમ્મિકોતિ? આમ દેવ ધમ્મિકો. ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ જનં સઙ્ગણ્હાતિ, લોકસ્સ માતાપિતિટ્ઠાને ઠિતો, અઙ્ગે નિપન્નદારકં વિય જનં તોસેતીતિ. કતરસ્મિં વયે વત્તતીતિ? અથસ્સ વયં આચિક્ખિંસુ. વયેસુપિ બિમ્બિસારેન સમવયો જાતો. અથ તે રાજા આહ – ‘‘તાતા તુમ્હાકં રાજા ધમ્મિકો, વયેન ચ મે સમાનો, સક્કુણેય્યાથ તુમ્હાકં રાજાનં મમ મિત્તં કાતુ’’ન્તિ. સક્કોમ દેવાતિ. રાજા તેસં સુઙ્કં વિસ્સજ્જેત્વા ગેહઞ્ચ દાપેત્વા – ‘‘ગચ્છથ ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા ગમનકાલે મં દિસ્વા ગચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. તે તથા કત્વા ગમનકાલે રાજાનં અદ્દસંસુ. ‘‘ગચ્છથ તુમ્હાકં રાજાનં મમ વચનેન પુનપ્પુનં આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘રાજા તુમ્હેહિ સદ્ધિં મિત્તભાવં ઇચ્છતી’તિ વદથા’’તિ આહ.

તે સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા ગન્ત્વા ભણ્ડં પટિસામેત્વા ભુત્તપાતરાસા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિંસુ. રાજા ‘‘કહં ભણે તુમ્હે એત્તકે ઇમે દિવસે ન દિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. તે સબ્બં પવત્તિં આરોચેસું. રાજા – ‘‘સાધુ, તાતા, તુમ્હે નિસ્સાય મયા મજ્ઝિમપ્પદેસે રાજા મિત્તો લદ્ધો’’તિ અત્તમનો અહોસિ. અપરભાગે રાજગહવાસિનોપિ વાણિજા તક્કસીલં અગમંસુ. તે પણ્ણાકારં ગહેત્વા આગતે પુક્કુસાતિ રાજા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘રાજગહતો’’તિ સુત્વા ‘‘મય્હં સહાયસ્સ નગરતો આગતા તુમ્હે’’તિ. આમ દેવાતિ. આરોગ્યં મે સહાયસ્સાતિ આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય યે મય્હં સહાયસ્સ નગરતો જઙ્ઘસત્થેન વા સકટસત્થેન વા વાણિજા આગચ્છન્તિ, સબ્બેસં મમ વિસયં પવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય વસનગેહાનિ, રાજકોટ્ઠાગારતો નિવાપઞ્ચ દેન્તુ, સુઙ્કં વિસ્સજ્જેન્તુ, કિઞ્ચિ ઉપદ્દવં મા કરોન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. બિમ્બિસારોપિ અત્તનો નગરે તથેવ ભેરિં ચરાપેસિ.

અથ બિમ્બિસારો પુક્કુસાતિસ્સ પણ્ણં પહિણિ – ‘‘પચ્ચન્તદેસે નામ મણિમુત્તાદીનિ રતનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, યં મય્હં સહાયસ્સ રજ્જે દસ્સનીયં વા સવનીયં વા રતનં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મે મા મચ્છરાયતૂ’’તિ. પુક્કુસાતિપિ – ‘‘મજ્ઝિમદેસો નામ મહાજનપદો, યં તત્થ એવરૂપં રતનં ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ મે સહાયો મા મચ્છરાયતૂ’’તિ પટિપણ્ણં પહિણિ. એવં તે ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે અઞ્ઞમઞ્ઞં અદિસ્વાપિ દળ્હમિત્તા અહેસું.

એવં તેસં કતિકં કત્વા વસન્તાનં પઠમતરં પુક્કુસાતિસ્સ પણ્ણાકારો ઉપ્પજ્જિ. રાજા કિર અટ્ઠ પઞ્ચવણ્ણે અનગ્ઘકમ્બલે લભિ. સો – ‘‘અતિસુન્દરા ઇમે કમ્બલા, અહં સહાયસ્સ પેસિસ્સામી’’તિ લાખાગુળમત્તે અટ્ઠ સારકરણ્ડકે લિખાપેત્વા તેસુ તે કમ્બલે પક્ખિપિત્વા લાખાય વટ્ટાપેત્વા સેતવત્થેન વેઠેત્વા સમુગ્ગે પક્ખિપિત્વા વત્થેન વેઠેત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા ‘‘મય્હં સહાયસ્સ દેથા’’તિ અમચ્ચે પેસેસિ. સાસનઞ્ચ અદાસિ – ‘‘અયં પણ્ણાકારો નગરમજ્ઝે અમચ્ચાદિપરિવુતેન દટ્ઠબ્બો’’તિ. તે ગન્ત્વા બિમ્બિસારસ્સ અદંસુ.

સો સાસનં સુત્વા અમચ્ચાદયો સન્નિપતન્તૂતિ ભેરિં ચરાપેત્વા નગરમજ્ઝે અમચ્ચાદિપરિવુતો સેતચ્છત્તેન ધારિયમાનેન પલ્લઙ્કવરે નિસિન્નો લઞ્છનં ભિન્દિત્વા વત્થં અપનેત્વા સમુગ્ગં વિવરિત્વા અન્તો ભણ્ડિકં મુઞ્ચિત્વા લાખાગુળે દિસ્વા ‘‘મય્હં સહાયો પુક્કુસાતિ ‘જુતવિત્તકો મે સહાયો’તિ મઞ્ઞમાનો મઞ્ઞે ઇમં પણ્ણાકારં પહિણી’’તિ એકં ગુળં ગહેત્વા હત્થેન વટ્ટેત્વા તુલયન્તોવ અન્તો દુસ્સભણ્ડિકં અત્થીતિ અઞ્ઞાસિ. અથ નં પલ્લઙ્કપાદે પહરિત્વા તાવદેવ લાખા પરિપતિ, સો નખેન કરણ્ડકં વિવરિત્વા અન્તો કમ્બલરતનં દિસ્વા ઇતરેપિ વિવરાપેસિ, સબ્બેપિ કમ્બલા અહેસું. અથ ને પત્થરાપેસિ, તે વણ્ણસમ્પન્ના ફસ્સસમ્પન્ના દીઘતો સોળસહત્થા તિરિયં અટ્ઠહત્થા અહેસું. મહાજનો દિસ્વા અઙ્ગુલિયો પોઠેસિ, ચેલુક્ખેપં અકાસિ, – ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો અદિટ્ઠસહાયો પુક્કુસાતિ અદિસ્વાવ એવરૂપં પણ્ણાકારં પેસેસિ, યુત્તં એવરૂપં મિત્તં કાતુ’’ન્તિ અત્તમનો અહોસિ. રાજા એકમેકં કમ્બલં અગ્ઘાપેસિ, સબ્બે અનગ્ઘા અહેસું. તેસુ ચત્તારો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પેસેસિ, ચત્તારો અત્તનો ઘરે અકાસિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘પચ્છા પેસેન્તેન પઠમં પેસિતપણ્ણાકારતો અતિરેકં પેસેતું વટ્ટતિ, સહાયેન ચ મે અનગ્ઘો પણ્ણાકારો પેસિતો, કિં નુ ખો પેસેમી’’તિ?

કિં પન રાજગહે તતો અધિકં રતનં નત્થીતિ? નો નત્થિ, મહાપુઞ્ઞો રાજા, અપિચ ખો પનસ્સ સોતાપન્નકાલતો પટ્ઠાય ઠપેત્વા તીણિ રતનાનિ અઞ્ઞં રતનં સોમનસ્સં જનેતું સમત્થં નામ નત્થિ. સો રતનં વિચિનિતું આરદ્ધો – રતનં નામ સવિઞ્ઞાણકં અવિઞ્ઞાણકન્તિ દુવિધં. તત્થ અવિઞ્ઞાણકં સુવણ્ણરજતાદિ, સવિઞ્ઞાણકં ઇન્દ્રિયબદ્ધં. અવિઞ્ઞાણકં સવિઞ્ઞાણકસ્સેવ અલઙ્કારાદિવસેન પરિભોગં હોતિ, ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ રતનેસુ સવિઞ્ઞાણકં સેટ્ઠં. સવિઞ્ઞાણકમ્પિ દુવિધં તિરચ્છાનરતનં મનુસ્સરતનન્તિ. તત્થ તિરચ્છાનરતનં હત્થિઅસ્સરતનં, તમ્પિ મનુસ્સાનં ઉપભોગત્થમેવ નિબ્બત્તતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ મનુસ્સરતનં સેટ્ઠં. મનુસ્સરતનમ્પિ દુવિધં ઇત્થિરતનં પુરિસરતનન્તિ. તત્થ ચક્કવત્તિનો રઞ્ઞો ઉપ્પન્નં ઇત્થિરતનમ્પિ પુરિસસ્સેવ ઉપભોગં. ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ પુરિસરતનમેવ સેટ્ઠં.

પુરિસરતનમ્પિ દુવિધં અગારિયરતનં અનગારિયરતનઞ્ચ. તત્થ અગારિયરતનેસુપિ ચક્કવત્તિરાજા અજ્જ પબ્બજિતસામણેરં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ અનગારિયરતનમેવ સેટ્ઠં. અનગારિયરતનમ્પિ દુવિધં સેક્ખરતનઞ્ચ અસેક્ખરતનઞ્ચ. તત્થ સતસહસ્સમ્પિ સેક્ખાનં અસેક્ખસ્સ પદેસં ન પાપુણાતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ અસેક્ખરતનમેવ સેટ્ઠં. તમ્પિ દુવિધં બુદ્ધરતનં સાવકરતનન્તિ. તત્થ સતસહસ્સમ્પિ સાવકરતનાનં બુદ્ધરતનસ્સ પદેસં ન પાપુણાતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસૂ બુદ્ધરતનમેવ સેટ્ઠં.

બુદ્ધરતનમ્પિ દુવિધં પચ્ચેકબુદ્ધરતનં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધરતનન્તિ. તત્થ સતસહસ્સમ્પિ પચ્ચેકબુદ્ધાનં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ પદેસં ન પાપુણાતિ, ઇતિ ઇમેસુપિ દ્વીસુ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધરતનંયેવ સેટ્ઠં. સદેવકસ્મિઞ્હિ લોકે બુદ્ધરતનસમં રતનં નામ નત્થિ. તસ્મા અસદિસમેવ રતનં મય્હં સહાયસ્સ પેસેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા તક્કસીલવાસિનો પુચ્છિ – ‘‘તાતા તુમ્હાકં જનપદે બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘોતિ ઇમાનિ તીણિ રતનાનિ દિસ્સન્તી’’તિ. ઘોસોપિ સો મહારાજ તાવ તત્થ નત્થિ, દસ્સનં પન કુતોતિ.

‘‘સુન્દરં તાતા’’તિ રાજા તુટ્ઠો ચિન્તેસિ – ‘‘સક્કા ભવેય્ય જનસઙ્ગહત્થાય મય્હં સહાયસ્સ વસનટ્ઠાનં સમ્માસમ્બુદ્ધં પેસેતું, બુદ્ધા પન પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ન અરુણં ઉટ્ઠપેન્તિ. તસ્મા સત્થારા ગન્તું ન સક્કા. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાસાવકે પેસેતું સક્કા ભવેય્ય. મયા પન ‘થેરા પચ્ચન્તે વસન્તી’તિ સુત્વાપિ મનુસ્સે પેસેત્વા તે અત્તનો સમીપં આણાપેત્વા ઉપટ્ઠાતુમેવ યુત્તં. તસ્મા ન થેરેહિપિ સક્કા ગન્તું. યેન પનાકારેન સાસને પેસિતે સત્થા ચ મહાસાવકા ચ ગતા વિય હોન્તિ, તેનાકારેન સાસનં પહિણિસ્સામી’’તિ. ચિન્તેત્વા ચતુરતનાયામં વિદત્થિમત્તપુથુલં નાતિતનું નાતિબહલં સુવણ્ણપટ્ટં કારાપેત્વા ‘‘તત્થ અજ્જ અક્ખરાનિ લિખિસ્સામી’’તિ. પાતોવ સીસં ન્હાયિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ભુત્તપાતરાસો અપનીતગન્ધમાલાભરણો સુવણ્ણસરકેન જાતિહિઙ્ગુલિકં આદાય હેટ્ઠતો પટ્ઠાય દ્વારાનિ પિદહન્તો પાસાદમારુય્હ પુબ્બદિસામુખં સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા આકાસતલે નિસીદિત્વા સુવણ્ણપટ્ટે અક્ખરાનિ લિખન્તો – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પન્નો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’’તિ. બુદ્ધગુણે તાવ એકદેસેન લિખિ.

તતો ‘‘એવં દસ પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતભવનતો ચવિત્વા માતુકુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, એવં લોકવિવરણં અહોસિ, માતુકુચ્છિયં વસમાને ઇદં નામ અહોસિ, અગારમજ્ઝે વસમાને ઇદં નામ અહોસિ, એવં મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો એવં મહાપધાનં પદહિ. એવં દુક્કરકારિકં કત્વા મહાબોધિમણ્ડં આરુય્હ અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝન્તસ્સ એવં લોકવિવરણં અહોસિ. સદેવકે લોકે અઞ્ઞં એવરૂપં રતનં નામ નત્થીતિ.

યંકિઞ્ચિ વિત્તં ઇધ વા હુરં વા,

સગ્ગેસુ વા યં રતનં પણીતં;

ન નો સમં અત્થિ તથાગતેન,

ઇદમ્પિ બુદ્ધે રતનં પણીતં;

એતેન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬) –

એવં એકદેસેન બુદ્ધગુણેપિ લિખિત્વા દુતિયં ધમ્મરતનં થોમેન્તો – ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ. ‘‘સત્થારા દેસિતધમ્મો નામ એવરૂપો ચ એવરૂપો ચા’’તિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયે એકદેસેન લિખિત્વા –

‘‘યં બુદ્ધસેટ્ઠો પરિવણ્ણયી સુચિં,

સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહુ;