નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

મજ્ઝિમનિકાયે

ઉપરિપણ્ણાસ-અટ્ઠકથા

૧. દેવદહવગ્ગો

૧. દેવદહસુત્તવણ્ણના

૧. એવં મે સુતન્તિ દેવદહસુત્તં. તત્થ દેવદહં નામાતિ દેવા વુચ્ચન્તિ રાજાનો, તત્થ ચ સક્યરાજૂનં મઙ્ગલપોક્ખરણી અહોસિ પાસાદિકા આરક્ખસમ્પન્ના, સા દેવાનં દહત્તા ‘‘દેવદહ’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. તદુપાદાય સોપિ નિગમો દેવદહન્ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. ભગવા તં નિગમં નિસ્સાય લુમ્બિનિવને વિહરતિ. સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતૂતિ પુબ્બે કતકમ્મપચ્ચયા. ઇમિના કમ્મવેદનઞ્ચ કિરિયવેદનઞ્ચ પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનમેવ સમ્પટિચ્છન્તીતિ દસ્સેતિ. એવં વાદિનો, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠાતિ ઇમિના પુબ્બે અનિયમેત્વા વુત્તં નિયમેત્વા દસ્સેતિ.

અહુવમ્હેવ મયન્તિ ઇદં ભગવા તેસં અજાનનભાવં જાનન્તોવ કેવલં કલિસાસનં આરોપેતુકામો પુચ્છતિ. યે હિ ‘‘મયં અહુવમ્હા’’તિપિ ન જાનન્તિ, તે કથં કમ્મસ્સ કતભાવં વા અકતભાવં વા જાનિસ્સન્તિ. ઉત્તરિપુચ્છાયપિ એસેવ નયો.

૨. એવં સન્તેતિ ચૂળદુક્ખક્ખન્ધે (મ. નિ. ૧.૧૭૯-૧૮૦) મહાનિગણ્ઠસ્સ વચને સચ્ચે સન્તેતિ અત્થો, ઇધ પન એત્તકસ્સ ઠાનસ્સ તુમ્હાકં અજાનનભાવે સન્તેતિ અત્થો. ન કલ્લન્તિ ન યુત્તં.

૩. ગાળ્હૂપલેપનેનાતિ બહલૂપલેપનેન, પુનપ્પુનં વિસરઞ્જિતેન, ન પન ખલિયા લિત્તેન વિય. એસનિયાતિ એસનિસલાકાય અન્તમસો નન્તકવટ્ટિયાપિ. એસેય્યાતિ ગમ્ભીરં વા ઉત્તાનં વાતિ વીમંસેય્ય. અગદઙ્ગારન્તિ ઝામહરીતકસ્સ વા આમલકસ્સ વા ચુણ્ણં. ઓદહેય્યાતિ પક્ખિપેય્ય. અરોગોતિઆદિ માગણ્ડિયસુત્તે (મ. નિ. ૨.૨૧૩) વુત્તમેવ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં, સલ્લેન વિદ્ધસ્સ હિ વિદ્ધકાલે વેદનાય પાકટકાલો વિય ઇમેસં ‘‘મયં પુબ્બે અહુવમ્હા વા નો વા, પાપકમ્મં અકરમ્હા વા નો વા, એવરૂપં વા પાપં કરમ્હા’’તિ જાનનકાલો સિયા. વણમુખસ્સ પરિકન્તનાદીસુ ચતૂસુ કાલેસુ વેદનાય પાકટકાલો વિય ‘‘એત્તકં વા નો દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં, એત્તકે વા નિજ્જિણ્ણે સબ્બમેવ દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતિ, સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠિતા નામ ભવિસ્સામા’’તિ જાનનકાલો સિયા. અપરભાગે ફાસુભાવજાનનકાલો વિય દિટ્ઠેવ ધમ્મે અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય જાનનકાલો સિયા. એવમેત્થ એકાય ઉપમાય તયો અત્થા, ચતૂહિ ઉપમાહિ એકો અત્થો પરિદીપિતો.

૪. ઇમે પન તતો એકમ્પિ ન જાનન્તિ, વિરજ્ઝિત્વા ગતે સલ્લે અવિદ્ધોવ ‘‘વિદ્ધોસિ મયા’’તિ પચ્ચત્થિકસ્સ વચનપ્પમાણેનેવ ‘‘વિદ્ધોસ્મી’’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા દુક્ખપ્પત્તપુરિસો વિય કેવલં મહાનિગણ્ઠસ્સ વચનપ્પમાણેન સબ્બમેતં સદ્દહન્તા એવં સલ્લોપમાય ભગવતા નિગ્ગહિતા પચ્ચાહરિતું અસક્કોન્તા યથા નામ દુબ્બલો સુનખો મિગં ઉટ્ઠાપેત્વા સામિકસ્સ અભિમુખં કરિત્વા અત્તના ઓસક્કતિ, એવં મહાનિગણ્ઠસ્સ મત્થકે વાદં પક્ખિપન્તા નિગણ્ઠો, આવુસોતિઆદીમાહંસુ.

૫. અથ ને ભગવા સાચરિયકે નિગ્ગણ્હન્તો પઞ્ચ ખો ઇમેતિઆદિમાહ. તત્રાયસ્મન્તાનન્તિ તેસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ આયસ્મન્તાનં. કા અતીતંસે સત્થરિ સદ્ધાતિ અતીતંસવાદિમ્હિ સત્થરિ કા સદ્ધા. યા અતીતવાદં સદ્દહન્તાનં તુમ્હાકં મહાનિગણ્ઠસ્સ સદ્ધા, સા કતમા? કિં ભૂતત્થા અભૂતત્થા, ભૂતવિપાકા અભૂતવિપાકાતિ પુચ્છતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સહધમ્મિકન્તિ સહેતુકં સકારણં. વાદપટિહારન્તિ પચ્ચાગમનકવાદં. એત્તાવતા તેસં ‘‘અપનેથ સદ્ધં, સબ્બદુબ્બલા એસા’’તિ સદ્ધાછેદકવાદં નામ દસ્સેતિ.

૬. અવિજ્જા અઞ્ઞાણાતિ અવિજ્જાય અઞ્ઞાણેન. સમ્મોહાતિ સમ્મોહેન. વિપચ્ચેથાતિ વિપરીતતો સદ્દહથ, વિપલ્લાસગ્ગાહં વા ગણ્હથાતિ અત્થો.

૭. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયન્તિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકદાયકં. ઉપક્કમેનાતિ પયોગેન. પધાનેનાતિ વીરિયેન. સમ્પરાયવેદનીયન્તિ દુતિયે વા તતિયે વા અત્તભાવે વિપાકદાયકં. સુખવેદનીયન્તિ ઇટ્ઠારમ્મણવિપાકદાયકં કુસલકમ્મં. વિપરીતં દુક્ખવેદનીયં. પરિપક્કવેદનીયન્તિ પરિપક્કે નિપ્ફન્ને અત્તભાવે વેદનીયં, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સેવેતં અધિવચનં. અપરિપક્કવેદનીયન્તિ અપરિપક્કે અત્તભાવે વેદનીયં, સમ્પરાયવેદનીયસ્સેવેતં અધિવચનં. એવં સન્તેપિ અયમેત્થ વિસેસો – યં પઠમવયે કતં પઠમવયે વા મજ્ઝિમવયે વા પચ્છિમવયે વા વિપાકં દેતિ, મજ્ઝિમવયે કતં મજ્ઝિમવયે વા પચ્છિમવયે વા વિપાકં દેતિ, પચ્છિમવયે કતં તત્થેવ વિપાકં દેતિ, તં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં નામ. યં પન સત્તદિવસબ્ભન્તરે વિપાકં દેતિ, તં પરિપક્કવેદનીયં નામ. તં કુસલમ્પિ હોતિ અકુસલમ્પિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – પુણ્ણો નામ કિર દુગ્ગતમનુસ્સો રાજગહે સુમનસેટ્ઠિં નિસ્સાય વસતિ. તમેનં એકદિવસં નગરમ્હિ નક્ખત્તે સઙ્ઘુટ્ઠે સેટ્ઠિ આહ – ‘‘સચે અજ્જ કસિસ્સસિ, દ્વે ચ ગોણે નઙ્ગલઞ્ચ લભિસ્સસિ. કિં નક્ખત્તં કીળિસ્સસિ, કસિસ્સસી’’તિ. કિં મે નક્ખત્તેન, કસિસ્સામીતિ? તેન હિ યે ગોણે ઇચ્છસિ, તે ગહેત્વા કસાહીતિ. સો કસિતું ગતો. તં દિવસં સારિપુત્તત્થેરો નિરોધા વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ સઙ્ગહં કરોમી’’તિ? આવજ્જન્તો પુણ્ણં દિસ્વા પત્તચીવરં આદાય તસ્સ કસનટ્ઠાનં ગતો. પુણ્ણો કસિં ઠપેત્વા થેરસ્સ દન્તકટ્ઠં દત્વા મુખોદકં અદાસિ. થેરો સરીરં પટિજગ્ગિત્વા કમ્મન્તસ્સ અવિદૂરે નિસીદિ ભત્તાભિહારં ઓલોકેન્તો. અથસ્સ ભરિયં ભત્તં આહરન્તિં દિસ્વા અન્તરામગ્ગેયેવ અત્તાનં દસ્સેસિ.

સા સામિકસ્સ આહટભત્તં થેરસ્સ પત્તે પક્ખિપિત્વા પુન ગન્ત્વા અઞ્ઞં ભત્તં સમ્પાદેત્વા દિવા અગમાસિ. પુણ્ણો એકવારં કસિત્વા નિસીદિ. સાપિ ભત્તં ગહેત્વા આગચ્છન્તી આહ – ‘‘સામિ પાતોવ તે ભત્તં આહરિયિત્થ, અન્તરામગ્ગે પન સારિપુત્તત્થેરં દિસ્વા તં તસ્સ દત્વા અઞ્ઞં પચિત્વા આહરન્તિયા મે ઉસ્સૂરો જાતો, મા કુજ્ઝિ સામી’’તિ. ભદ્દકં તે ભદ્દે કતં, મયા થેરસ્સ પાતોવ દન્તકટ્ઠઞ્ચ મુખોદકઞ્ચ દિન્નં, અમ્હાકંયેવાનેન પિણ્ડપાતોપિ પરિભુત્તો, અજ્જ થેરેન કતસમણધમ્મસ્સ મયં ભાગિનો જાતાતિ ચિત્તં પસાદેસિ. એકવારં કસિતટ્ઠાનં સુવણ્ણમેવ અહોસિ. સો ભુઞ્જિત્વા કસિતટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો વિજ્જોતમાનં દિસ્વા ઉટ્ઠાય યટ્ઠિયા પહરિત્વા રત્તસુવણ્ણભાવં જાનિત્વા ‘‘રઞ્ઞો અકથેત્વા પરિભુઞ્જિતું ન સક્કા’’તિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તં સબ્બં સકટેહિ આહરાપેત્વા રાજઙ્ગણે રાસિં કારેત્વા ‘‘કસ્સિમસ્મિં નગરે એત્તકં સુવણ્ણં અત્થી’’તિ પુચ્છિ. કસ્સચિ નત્થીતિ ચ વુત્તે સેટ્ઠિટ્ઠાનમસ્સ અદાસિ. સો પુણ્ણસેટ્ઠિ નામ જાતો.

અપરમ્પિ વત્થુ – તસ્મિંયેવ રાજગહે કાળવેળિયો નામ દુગ્ગતો અત્થિ. તસ્સ ભરિયા પણ્ણમ્બિલયાગું પચિ. મહાકસ્સપત્થેરો નિરોધા વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ સઙ્ગહં કરોમી’’તિ આવજ્જન્તો તં દિસ્વા ગન્ત્વા ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. સા પત્તં ગહેત્વા સબ્બં તત્થ પક્ખિપિત્વા થેરસ્સ અદાસિ, થેરો વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ ઉપનામેસિ. સત્થા અત્તનો યાપનમત્તં ગણ્હિ, સેસં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં પહોસિ. કાળવળિયોપિ તં ઠાનં પત્તો ચૂળકં લભિ. મહાકસ્સપો સત્થારં કાળવળિયસ્સ વિપાકં પુચ્છિ. સત્થા ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે સેટ્ઠિચ્છત્તં લભિસ્સતી’’તિ આહ. કાળવળિયો તં કથં સુત્વા ગન્ત્વા ભરિયાય આરોચેસિ.

તદા ચ રાજા નગરં અનુસઞ્ચરન્તો બહિનગરે જીવસૂલે નિસિન્નં પુરિસં અદ્દસ. પુરિસો રાજાનં દિસ્વા ઉચ્ચાસદ્દં અકાસિ ‘‘તુમ્હાકં મે ભુઞ્જનભત્તં પહિણથ દેવા’’તિ. રાજા ‘‘પેસેસ્સામી’’તિ વત્વા સાયમાસભત્તે ઉપનીતે સરિત્વા ‘‘ઇમં હરિતું સમત્થં જાનાથા’’તિ આહ, નગરે સહસ્સભણ્ડિકં ચારેસું. તતિયવારે કાળવળિયસ્સ ભરિયા અગ્ગહેસિ. અથ નં રઞ્ઞો દસ્સેસું, સા પુરિસવેસં ગહેત્વા પઞ્ચાવુધસન્નદ્ધા ભત્તપાતિં ગહેત્વા નગરા નિક્ખમિ. બહિનગરે તાલે અધિવત્થો દીઘતાલો નામ યક્ખો તં રુક્ખમૂલેન ગચ્છન્તિં દિસ્વા ‘‘તિટ્ઠ તિટ્ઠ ભક્ખોસિ મે’’તિ આહ. નાહં તવ ભક્ખો, રાજદૂતો અહન્તિ. કત્થ ગચ્છસીતિ. જીવસૂલે નિસિન્નસ્સ પુરિસસ્સ સન્તિકન્તિ. મમપિ એકં સાસનં હરિતું સક્ખિસ્સસીતિ. આમ સક્ખિસ્સામીતિ. ‘‘દીઘતાલસ્સ ભરિયા સુમનદેવરાજધીતા કાળી પુત્તં વિજાતા’’તિ આરોચેય્યાસિ. ઇમસ્મિં તાલમૂલે સત્ત નિધિકુમ્ભિયો અત્થિ, તા ત્વં ગણ્હેય્યાસીતિ. સા ‘‘દીઘતાલસ્સ ભરિયા સુમનદેવરાજધીતા કાળી પુત્તં વિજાતા’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તી અગમાસિ.

સુમનદેવો યક્ખસમાગમે નિસિન્નો સુત્વા ‘‘એકો મનુસ્સો અમ્હાકં પિયપવત્તિં આહરતિ, પક્કોસથ ન’’ન્તિ સાસનં સુત્વા પસન્નો ‘‘ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ પરિમણ્ડલચ્છાયાય ફરણટ્ઠાને નિધિકુમ્ભિયો તુય્હં દમ્મી’’તિ આહ. જીવસૂલે નિસિન્નપુરિસો ભત્તં ભુઞ્જિત્વા મુખપુઞ્છનકાલે ઇત્થિફસ્સોતિ ઞત્વા ચૂળાય ડંસિ, સા અસિના અત્તનો ચૂળં છિન્દિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકંયેવ ગતા. રાજા ભત્તભોજિતભાવો કથં જાનિતબ્બોતિ? ચૂળસઞ્ઞાયાતિ વત્વા રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વા તં ધનં આહરાપેસિ. રાજા અઞ્ઞસ્સ એત્તકં ધનં નામ અત્થીતિ. નત્થિ દેવાતિ. રાજા તસ્સા પતિં તસ્મિં નગરે ધનસેટ્ઠિં અકાસિ. મલ્લિકાયપિ દેવિયા વત્થુ કથેતબ્બં. ઇમાનિ તાવ કુસલકમ્મે વત્થૂનિ.

નન્દમાણવકો પન ઉપ્પલવણ્ણાય થેરિયા વિપ્પટિપજ્જિ, તસ્સ મઞ્ચતો ઉટ્ઠાય નિક્ખમિત્વા ગચ્છન્તસ્સ મહાપથવી ભિજ્જિત્વા ઓકાસમદાસિ, તત્થેવ મહાનરકં પવિટ્ઠો. નન્દોપિ ગોઘાતકો પણ્ણાસ વસ્સાનિ ગોઘાતકકમ્મં કત્વા એકદિવસં ભોજનકાલે મંસં અલભન્તો એકસ્સ જીવમાનકગોણસ્સ જિવ્હં છિન્દિત્વા અઙ્ગારેસુ પચાપેત્વા ખાદિતું આરદ્ધો. અથસ્સ જિવ્હા મૂલે છિજ્જિત્વા ભત્તપાતિયંયેવ પતિતા, સો વિરવન્તો કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ. નન્દોપિ યક્ખો અઞ્ઞેન યક્ખેન સદ્ધિં આકાસેન ગચ્છન્તો સારિપુત્તત્થેરં નવોરોપિતેહિ કેસેહિ રત્તિભાગે અબ્ભોકાસે નિસિન્નં દિસ્વા સીસે પહરિતુકામો ઇતરસ્સ યક્ખસ્સ આરોચેત્વા તેન વારિયમાનોપિ પહારં દત્વા ડય્હામિ ડય્હામીતિ વિરવન્તો તસ્મિંયેવ ઠાને ભૂમિં પવિસિત્વા મહાનિરયે નિબ્બત્તોતિ ઇમાનિ અકુસલકમ્મે વત્થૂનિ.

યં પન અન્તમસો મરણસન્તિકેપિ કતં કમ્મં ભવન્તરે વિપાકં દેતિ, તં સબ્બં સમ્પરાયવેદનીયં નામ. તત્થ યો અપરિહીનસ્સ ઝાનસ્સ વિપાકો નિબ્બત્તિસ્સતિ, સો ઇધ નિબ્બત્તિતવિપાકોતિ વુત્તો. તસ્સ મૂલભૂતં કમ્મં નેવ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં ન સમ્પરાયવેદનીયન્તિ, ન વિચારિતં, કિઞ્ચાપિ ન વિચારિતં, સમ્પરાયવેદનીયમેવ પનેતન્તિ વેદિતબ્બં. યો પઠમમગ્ગાદીનં ભવન્તરે ફલસમાપત્તિવિપાકો, સો ઇધ નિબ્બત્તિતગુણોત્વેવ વુત્તો. કિઞ્ચાપિ એવં વુત્તો, મગ્ગકમ્મં પન પરિપક્કવેદનીયન્તિ વેદિતબ્બં. મગ્ગચેતનાયેવ હિ સબ્બલહું ફલદાયિકા અનન્તરફલત્તાતિ.

૮. બહુવેદનીયન્તિ સઞ્ઞાભવૂપગં. અપ્પવેદનીયન્તિ અસઞ્ઞાભવૂપગં. સવેદનીયન્તિ સવિપાકં કમ્મં. અવેદનીયન્તિ અવિપાકં કમ્મં. એવં સન્તેતિ ઇમેસં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીનં કમ્માનં ઉપક્કમેન સમ્પરાયવેદનીયાદિ ભાવકારણસ્સ અલાભે સતિ. અફલોતિ નિપ્ફલો નિરત્થકોતિ. એત્તાવતા અનિય્યાનિકસાસને પયોગસ્સ અફલતં દસ્સેત્વા પધાનચ્છેદકવાદો નામ દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો. સહધમ્મિકા વાદાનુવાદાતિ પરેહિ વુત્તકારણેન સકારણા હુત્વા નિગણ્ઠાનં વાદા ચ અનુવાદા ચ. ગારય્હં ઠાનં આગચ્છન્તીતિ વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બં કારણં આગચ્છન્તિ. ‘‘વાદાનુપ્પત્તા ગારય્હટ્ઠાના’’તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – પરેહિ વુત્તેન કારણેન સકારણા નિગણ્ઠાનં વાદં અનુપ્પત્તા તં વાદં સોસેન્તા મિલાપેન્તા દુક્કટકમ્મકારિનોતિઆદયો દસ ગારય્હટ્ઠાના આગચ્છન્તિ.

૯. સઙ્ગતિભાવહેતૂતિ નિયતિભાવકારણા. પાપસઙ્ગતિકાતિ પાપનિયતિનો. અભિજાતિહેતૂતિ છળભિજાતિહેતુ.

૧૦. એવં નિગણ્ઠાનં ઉપક્કમસ્સ અફલતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિય્યાનિકસાસને ઉપક્કમસ્સ વીરિયસ્સ ચ સફલતં દસ્સેતું કથઞ્ચ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અનદ્ધભૂતન્તિ અનધિભૂતં. દુક્ખેન અનધિભૂતો નામ મનુસ્સત્તભાવો વુચ્ચતિ, ન તં અદ્ધભાવેતિ નાભિભવતીતિ અત્થો. તમ્પિ નાનપ્પકારાય દુક્કરકારિકાય પયોજેન્તો દુક્ખેન અદ્ધભાવેતિ નામ. યે પન સાસને પબ્બજિત્વા આરઞ્ઞકા વા હોન્તિ રુક્ખમૂલિકાદયો વા, તે દુક્ખેન ન અદ્ધભાવેન્તિ નામ. નિય્યાનિકસાસનસ્મિઞ્હિ વીરિયં સમ્માવાયામો નામ હોતિ.

થેરો પનાહ – યો ઇસ્સરકુલે નિબ્બત્તો સત્તવસ્સિકો હુત્વા અલઙ્કતપ્પટિયત્તો પિતુઅઙ્કે નિસિન્નો ઘરે ભત્તકિચ્ચં કત્વા નિસિન્નેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન અનુમોદનાય કરિયમાનાય તિસ્સો સમ્પત્તિયો દસ્સેત્વા સચ્ચેસુ પકાસિતેસુ અરહત્તં પાપુણાતિ, માતાપિતૂહિ વા ‘‘પબ્બજિસ્સસિ તાતા’’તિ વુત્તો ‘‘આમ પબ્બજિસ્સામી’’તિ વત્વા ન્હાપેત્વા અલઙ્કરિત્વા વિહારં નીતો તચપઞ્ચકં ઉગ્ગણ્હિત્વા નિસિન્નો કેસેસુ ઓહારિયમાનેસુ ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણાતિ, નવપબ્બજિતો વા પન મનોસિલાતેલમક્ખિતેન સીસેન પુનદિવસે માતાપિતૂહિ પેસિતં કાજભત્તં ભુઞ્જિત્વા વિહારે નિસિન્નોવ અરહત્તં પાપુણાતિ, અયં ન દુક્ખેન અત્તાનં અદ્ધભાવેતિ નામ. અયં પન ઉક્કટ્ઠસક્કારો. યો દાસિકુચ્છિયં નિબ્બત્તો અન્તમસો રજતમુદ્દિકમ્પિ પિળન્ધિત્વા ગોરકપિયઙ્ગુમત્તેનાપિ સરીરં વિલિમ્પેત્વા ‘‘પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ નીતો ખુરગ્ગે વા પુનદિવસે વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયમ્પિ ન અનદ્ધભૂતં અત્તાનં દુક્ખેન અદ્ધભાવેતિ નામ.

ધમ્મિકં સુખં નામ સઙ્ઘતો વા ગણતો વા ઉપ્પન્નં ચતુપચ્ચયસુખં. અનધિમુચ્છિતોતિ તણ્હામુચ્છનાય અમુચ્છિતો. ધમ્મિકઞ્હિ સુખં ન પરિચ્ચજામીતિ ન તત્થ ગેધો કાતબ્બો. સઙ્ઘતો હિ ઉપ્પન્નં સલાકભત્તં વા વસ્સાવાસિકં વા ‘‘ઇદમત્થં એત’’ન્તિ પરિચ્છિન્દિત્વા સઙ્ઘમજ્ઝે ભિક્ખૂનં અન્તરે પરિભુઞ્જન્તો પત્તન્તરે પદુમં વિય સીલસમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલેહિ વડ્ઢતિ. ઇમસ્સાતિ પચ્ચુપ્પન્નાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં મૂલભૂતસ્સ. દુક્ખનિદાનસ્સાતિ તણ્હાય. સા હિ પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખસ્સ નિદાનં. સઙ્ખારં પદહતોતિ સમ્પયોગવીરિયં કરોન્તસ્સ. વિરાગો હોતીતિ મગ્ગેન વિરાગો હોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘સઙ્ખારપધાનેન મે ઇમસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરાગો હોતી’’તિ એવં પજાનાતીતિ ઇમિના સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા કથિતા. દુતિયવારેન તસ્સ સમ્પયોગવીરિયસ્સ મજ્ઝત્તતાકારો કથિતો. સો યસ્સ હિ ખ્વાસ્સાતિ એત્થ અયં સઙ્ખેપત્થો – સો પુગ્ગલો યસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ સઙ્ખારપધાનેન વિરાગો હોતિ, સઙ્ખારં તત્થ પદહતિ, મગ્ગપધાનેન પદહતિ. યસ્સ પન દુક્ખનિદાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખતો ઉપેક્ખં ભાવેન્તસ્સ વિરાગો હોતિ, ઉપેક્ખં તત્થ ભાવેતિ, મગ્ગભાવનાય ભાવેતિ. તસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ.

૧૧. પટિબદ્ધચિત્તોતિ છન્દરાગેન બદ્ધચિત્તો. તિબ્બચ્છન્દોતિ બહલચ્છન્દો. તિબ્બાપેક્ખોતિ બહલપત્થનો. સન્તિટ્ઠન્તિન્તિ એકતો તિટ્ઠન્તિં. સઞ્જગ્ઘન્તિન્તિ મહાહસિતં હસમાનં. સંહસન્તિન્તિ સિતં કુરુમાનં.

એવમેવ ખો, ભિક્ખવેતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મવિભાવનં – એકો હિ પુરિસો એકિસ્સા ઇત્થિયા સારત્તો ઘાસચ્છાદનમાલાલઙ્કારાદીનિ દત્વા ઘરે વાસેતિ. સા તં અતિચરિત્વા અઞ્ઞં સેવતિ. સો ‘‘નૂન અહં અસ્સા અનુરૂપં સક્કારં ન કરોમી’’તિ સક્કારં વડ્ઢેસિ. સા ભિય્યોસોમત્તાય અતિચરતિયેવ. સો – ‘‘અયં સક્કરિયમાનાપિ અતિચરતેવ, ઘરે મે વસમાના અનત્થમ્પિ કરેય્ય, નીહરામિ ન’’ન્તિ પરિસમજ્ઝે અલંવચનીયં કત્વા ‘‘મા પુન ગેહં પાવિસી’’તિ વિસ્સજ્જેસિ. સા કેનચિ ઉપાયેન તેન સદ્ધિં સન્થવં કાતું અસક્કોન્તી નટનચ્ચકાદીહિ સદ્ધિં વિચરતિ. તસ્સ પુરિસસ્સ તં દિસ્વા નેવ ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં, સોમનસ્સં પન ઉપ્પજ્જતિ.

તત્થ પુરિસસ્સ ઇત્થિયા સારત્તકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અત્તભાવે આલયો. ઘાસચ્છાદનાદીનિ દત્વા ઘરે વસાપનકાલો વિય અત્તભાવસ્સ પટિજગ્ગનકાલો. તસ્સા અતિચરણકાલો વિય જગ્ગિયમાનસ્સેવ અત્તભાવસ્સ પિત્તપકોપાદીનં વસેન સાબાધતા. ‘‘અત્તનો અનુરૂપં સક્કારં અલભન્તી અતિચરતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા સક્કારવડ્ઢનં વિય ‘‘ભેસજ્જં અલભન્તો એવં હોતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ભેસજ્જકરણકાલો. સક્કારે વડ્ઢિતેપિ પુન અતિચરણં વિય પિત્તાદીસુ એકસ્સ ભેસજ્જે કરિયમાને સેસાનં પકોપવસેન પુન સાબાધતા. પરિસમજ્ઝે અલંવચનીયં કત્વા ગેહા નિક્કડ્ઢનં વિય ‘‘ઇદાનિ તે નાહં દાસો ન કમ્મકરો, અનમતગ્ગે સંસારે તંયેવ ઉપટ્ઠહન્તો વિચરિં, કો મે તયા અત્થો, છિજ્જ વા ભિજ્જ વા’’તિ તસ્મિં અનપેક્ખતં આપજ્જિત્વા વીરિયં થિરં કત્વા મગ્ગેન કિલેસસમુગ્ઘાતનં. નટનચ્ચકાદીહિ નચ્ચમાનં વિચરન્તિં દિસ્વા યથા તસ્સ પુરિસસ્સ દોમનસ્સં ન ઉપ્પજ્જતિ, સોમનસ્સમેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવમેવ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અરહત્તં પત્તસ્સ પિત્તપકોપાદીનં વસેન આબાધિકં અત્તભાવં દિસ્વા દોમનસ્સં ન ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘મુચ્ચિસ્સામિ વત ખન્ધપરિહારદુક્ખતો’’તિ સોમનસ્સમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ. અયં પન ઉપમા ‘‘પટિબદ્ધચિત્તસ્સ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, અપ્પટિબદ્ધચિત્તસ્સ નત્થેતન્તિ ઞત્વા ઇત્થિયા છન્દરાગં પજહતિ, એવમયં ભિક્ખુ સઙ્ખારં વા પદહન્તસ્સ ઉપેક્ખં વા ભાવેન્તસ્સ દુક્ખનિદાનં પહીયતિ, નો અઞ્ઞથાતિ ઞત્વા તદુભયં સમ્પાદેન્તો દુક્ખનિદાનં પજહતી’’તિ એતમત્થં વિભાવેતું આગતાતિ વેદિતબ્બા.

૧૨. યથા સુખં ખો મે વિહરતોતિ યેન સુખેન વિહરિતું ઇચ્છામિ તેન, મે વિહરતો. પદહતોતિ પેસેન્તસ્સ. એત્થ ચ યસ્સ સુખા પટિપદા અસપ્પાયા, સુખુમચીવરાનિ ધારેન્તસ્સ પાસાદિકે સેનાસને વસન્તસ્સ ચિત્તં વિક્ખિપતિ, દુક્ખા પટિપદા સપ્પાયા, છિન્નભિન્નાનિ થૂલચીવરાનિ ધારેન્તસ્સ સુસાનરુક્ખમૂલાદીસુ વસન્તસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં, ઉસુકારો વિય હિ જાતિજરામરણભીતો યોગી દટ્ઠબ્બો, વઙ્કકુટિલજિમ્હતેજનં વિય વઙ્કકુટિલજિમ્હચિત્તં, દ્વે અલાતા વિય કાયિકચેતસિકવીરિયં, તેજનં ઉજું કરોન્તસ્સ કઞ્જિકતેલં વિય સદ્ધા, નમનદણ્ડકો વિય લોકુત્તરમગ્ગો, ઉસ્સુકારસ્સ વઙ્કકુટિલજિમ્હતેજનં કઞ્જિકતેલેન સિનેહેત્વા અલાતેસુ તાપેત્વા નમનદણ્ડકેન ઉજુકરણં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો વઙ્કકુટિલજિમ્હચિત્તં સદ્ધાય સિનેહેત્વા કાયિકચેતસિકવીરિયેન તાપેત્વા લોકુત્તરમગ્ગેન ઉજુકરણં, ઉસુકારસ્સેવ એવં ઉજુકતેન તેજનેન સપત્તં વિજ્ઝિત્વા સમ્પત્તિઅનુભવનં વિય ઇમસ્સ યોગિનો તથા ઉજુકતેન ચિત્તેન કિલેસગણં વિજ્ઝિત્વા પાસાદિકે સેનાસને નિરોધવરતલગતસ્સ ફલસમાપત્તિસુખાનુભવનં દટ્ઠબ્બં. ઇધ તથાગતો સુખાપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞભિક્ખુનો, દુક્ખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞભિક્ખુનો ચ પટિપત્તિયો કથિતા, ઇતરેસં દ્વિન્નં ન કથિતા, તા કથેતું ઇમં દેસનં આરભિ. ઇમાસુ વા દ્વીસુ કથિતાસુ ઇતરાપિ કથિતાવ હોન્તિ, આગમનીયપટિપદા પન ન કથિતા, તં કથેતું ઇમં દેસનં આરભિ. સહાગમનીયાપિ વા પટિપદા કથિતાવ, અદસ્સિતં પન એકં બુદ્ધુપ્પાદં દસ્સેત્વા એકસ્સ કુલપુત્તસ્સ નિક્ખમનદેસનં અરહત્તેન વિનિવટ્ટેસ્સામીતિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

દેવદહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણના

૨૧. એવં મે સુતન્તિ પઞ્ચત્તયસુત્તં. તત્થ એકેતિ એકચ્ચે. સમણબ્રાહ્મણાતિ પરિબ્બજુપગતભાવેન સમણા જાતિયા બ્રાહ્મણા, લોકેન વા સમણાતિ ચ બ્રાહ્મણાતિ ચ એવં સમ્મતા. અપરન્તં કપ્પેત્વા વિકપ્પેત્વા ગણ્હન્તીતિ અપરન્તકપ્પિકા. અપરન્તકપ્પો વા એતેસં અત્થીતિપિ અપરન્તકપ્પિકા. એત્થ ચ અન્તોતિ ‘‘સક્કાયો ખો, આવુસો, એકો અન્તો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૬.૬૧) વિય ઇધ કોટ્ઠાસો અધિપ્પેતો. કપ્પોતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘કપ્પોતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કપ્પા તણ્હાકપ્પો ચ દિટ્ઠિકપ્પો ચા’’તિ. તસ્મા તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અનાગતં ખન્ધકોટ્ઠાસં કપ્પેત્વા ઠિતાતિ અપરન્તકપ્પિકાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેસં એવં અપરન્તં કપ્પેત્વા ઠિતાનં પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનવસેન અપરન્તમેવ અનુગતા દિટ્ઠીતિ અપરન્તાનુદિટ્ઠિનો. તે એવંદિટ્ઠિનો તં અપરન્તં આરબ્ભ આગમ્મ પટિચ્ચ અઞ્ઞમ્પિ જનં દિટ્ઠિગતિકં કરોન્તા અનેકવિહિતાનિ અધિવુત્તિપદાનિ અભિવદન્તિ. અનેકવિહિતાનીતિ અનેકવિધાનિ. અધિવુત્તિપદાનીતિ અધિવચનપદાનિ. અથ વા ભૂતમત્થં અધિભવિત્વા યથાસભાવતો અગ્ગહેત્વા વત્તનતો અધિવુત્તિયોતિ દિટ્ઠિયો વુચ્ચન્તિ, અધિવુત્તીનં પદાનિ અધિવુત્તિપદાનિ, દિટ્ઠિદીપકાનિ વચનાનીતિ અત્થો.

સઞ્ઞીતિ સઞ્ઞાસમઙ્ગી. અરોગોતિ નિચ્ચો. ઇત્થેકેતિ ઇત્થં એકે, એવમેકેતિ અત્થો. ઇમિના સોળસ સઞ્ઞીવાદા કથિતા, અસઞ્ઞીતિ ઇમિના અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ ઇમિના અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સતો વા પન સત્તસ્સાતિ ઇમિના સત્ત ઉચ્છેદવાદા. તત્થ સતોતિ વિજ્જમાનસ્સ. ઉચ્છેદન્તિ ઉપચ્છેદં. વિનાસન્તિ અદસ્સનં. વિભવન્તિ ભવવિગમં. સબ્બાનેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં વાતિ ઇમિના પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા કથિતા. તત્થ દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખધમ્મો વુચ્ચતિ, તત્થ તત્થ પટિલદ્ધઅત્તભાવસ્સેતં અધિવચનં. દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બાનં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં, ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખવૂપસમન્તિ અત્થો. સન્તં વાતિ સઞ્ઞીતિઆદિવસેન તીહાકારેહિ સન્તં. તીણિ હોન્તીતિ સઞ્ઞી અત્તાતિઆદીનિ સન્તઅત્તવસેન એકં, ઇતરાનિ દ્વેતિ એવં તીણિ.

૨૨. રૂપિં વાતિ કરજરૂપેન વા કસિણરૂપેન વા રૂપિં. તત્થ લાભી કસિણરૂપં અત્તાતિ ગણ્હાતિ, તક્કી ઉભોપિ રૂપાનિ ગણ્હાતિયેવ. અરૂપિન્તિ અરૂપસમાપત્તિનિમિત્તં વા, ઠપેત્વા સઞ્ઞાક્ખન્ધં સેસઅરૂપધમ્મે વા અત્તાતિ પઞ્ઞપેન્તા લાભિનોપિ તક્કિકાપિ એવં પઞ્ઞપેન્તિ. તતિયદિટ્ઠિ પન મિસ્સકગાહવસેન પવત્તા, ચતુત્થા તક્કગાહેનેવ. દુતિયચતુક્કે પઠમદિટ્ઠિ સમાપન્નકવારેન કથિતા, દુતિયદિટ્ઠિ અસમાપન્નકવારેન, તતિયદિટ્ઠિ સુપ્પમત્તેન વા સરાવમત્તેન વા કસિણપરિકમ્મવસેન, ચતુત્થદિટ્ઠિ વિપુલકસિણવસેન કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

એતં વા પનેકેસં ઉપાતિવત્તતન્તિ સઞ્ઞીતિપદેન સઙ્ખેપતો વુત્તં સઞ્ઞાસત્તકં અતિક્કન્તાનન્તિ અત્થો. અપરે અટ્ઠકન્તિ વદન્તિ. તદુભયં પરતો આવિભવિસ્સતિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – કેચિ હિ એતા સત્ત વા અટ્ઠ વા સઞ્ઞા સમતિક્કમિતું સક્કોન્તિ, કેચિ પન ન સક્કોન્તિ. તત્થ યે સક્કોન્તિ, તેવ ગહિતા. તેસં પન એકેસં ઉપાતિવત્તતં અતિક્કમિતું સક્કોન્તાનં યથાપિ નામ ગઙ્ગં ઉત્તિણ્ણેસુ મનુસ્સેસુ એકો દીઘવાપિં ગન્ત્વા તિટ્ઠેય્ય, એકો તતો પરં મહાગામં; એવમેવ એકે વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં અપ્પમાણં આનેઞ્જન્તિ વત્વા તિટ્ઠન્તિ, એકે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. તત્થ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં તાવ દસ્સેતું વિઞ્ઞાણકસિણમેકેતિ વુત્તં. પરતો ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેકે’’તિ વક્ખતિ. તયિદન્તિ તં ઇદં દિટ્ઠિગતઞ્ચ દિટ્ઠિપચ્ચયઞ્ચ દિટ્ઠારમ્મણઞ્ચ. તથાગતો અભિજાનાતીતિ. ઇમિના પચ્ચયેન ઇદં નામ દસ્સનં ગહિતન્તિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનાતિ.

ઇદાનિ તદેવ વિત્થારેન્તો યે ખો તે ભોન્તોતિઆદિમાહ. યા વા પન એતાસં સઞ્ઞાનન્તિ યા વા પન એતાસં ‘‘યદિ રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિ એવં વુત્તસઞ્ઞાનં. પરિસુદ્ધાતિ નિરુપક્કિલેસા. પરમાતિ ઉત્તમા. અગ્ગાતિ સેટ્ઠા. અનુત્તરિયા અક્ખાયતીતિ અસદિસા કથીયતિ. યદિ રૂપસઞ્ઞાનન્તિ ઇમિના ચતસ્સો રૂપાવચરસઞ્ઞા કથિતા. યદિ અરૂપસઞ્ઞાનન્તિ ઇમિના આકાસાનઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા. ઇતરેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ સમાપન્નકવારો ચ અસમાપન્નકવારો ચ કથિતોતિ એવમેતા કોટ્ઠાસતો અટ્ઠ, અત્થતો પન સત્ત સઞ્ઞા હોન્તિ. સમાપન્નકવારો હિ પુરિમાહિ છહિસઙ્ગહિતોયેવ. તયિદં સઙ્ખતન્તિ તં ઇદં સબ્બમ્પિ સઞ્ઞાગતં સદ્ધિં દિટ્ઠિગતેન સઙ્ખતં પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતં. ઓળારિકન્તિ સઙ્ખતત્તાવ ઓળારિકં. અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધોતિ એતેસં પન સઙ્ખતન્તિ વુત્તાનં સઙ્ખારાનં નિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં નામ અત્થિ. અત્થેતન્તિ ઇતિ વિદિત્વાતિ તં ખો પન નિબ્બાનં ‘‘અત્થિ એત’’ન્તિ એવં જાનિત્વા. તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવીતિ તસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણદસ્સી નિબ્બાનદસ્સી. તથાગતો તદુપાતિવત્તોતિ તં સઙ્ખતં અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તોતિ અત્થો.

૨૩. તત્રાતિ તેસુ અટ્ઠસુ અસઞ્ઞીવાદેસુ. રૂપિં વાતિઆદીનિ સઞ્ઞીવાદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. અયઞ્ચ યસ્મા અસઞ્ઞીવાદો, તસ્મા ઇધ દુતિયચતુક્કં ન વુત્તં. પટિક્કોસન્તીતિ પટિબાહન્તિ પટિસેધેન્તિ. સઞ્ઞા રોગોતિઆદીસુ આબાધટ્ઠેન રોગો, સદોસટ્ઠેન ગણ્ડો, અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન સલ્લં. આગતિં વા ગતિં વાતિઆદીસુ પટિસન્ધિવસેન આગતિં, ચુતિવસેન ગતિં, ચવનવસેન ચુતિં, ઉપપજ્જનવસેન ઉપપત્તિં, પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જિત્વા અપરાપરં વડ્ઢનવસેન વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં. કામઞ્ચ ચતુવોકારભવે રૂપં વિનાપિ વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિ અત્થિ, સેસે પન તયો ખન્ધે વિના નત્થિ. અયં પન પઞ્હો પઞ્ચવોકારભવવસેન કથિતો. પઞ્ચવોકારે હિ એત્તકે ખન્ધે વિના વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિ નામ નત્થિ. વિતણ્ડવાદી પનેત્થ ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપાતિઆદિવચનતો અરૂપભવેપિ રૂપં, અસઞ્ઞાભવે ચ વિઞ્ઞાણં અત્થિ, તથા નિરોધસમાપન્નસ્સા’’તિ વદતિ. સો વત્તબ્બો – બ્યઞ્જનચ્છાયાય ચે અત્થં પટિબાહસિ, આગતિં વાતિઆદિવચનતો તં વિઞ્ઞાણં પક્ખિદ્વિપદચતુપ્પદા વિય ઉપ્પતિત્વાપિ ગચ્છતિ, પદસાપિ ગચ્છતિ, ગોવિસાણવલ્લિઆદીનિ વિય ચ વડ્ઢતીતિ આપજ્જતિ. યે ચ ભગવતા અનેકસતેસુ સુત્તેસુ તયો ભવા વુત્તા, તે અરૂપભવસ્સ અભાવા દ્વેવ આપજ્જન્તિ. તસ્મા મા એવં અવચ, યથા વુત્તમત્થં ધારેહીતિ.

૨૪. તત્રાતિ અટ્ઠસુ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદેસુ ભુમ્મં. ઇધાપિ રૂપિં વાતિઆદીનિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. અસઞ્ઞા સમ્મોહોતિ નિસ્સઞ્ઞભાવો નામેસ સમ્મોહટ્ઠાનં. યો હિ કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, તં અસઞ્ઞી એસોતિ વદન્તિ. દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ખારમત્તેનાતિ દિટ્ઠવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન સુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન મુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન. એત્થ ચ વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં, દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેન પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તિમત્તેનાતિ અયઞ્હિ એત્થ અત્થો. સઙ્ખારમત્તેનાતિ ઓળારિકસઙ્ખારપવત્તિમત્તેનાતિ અત્થો. એતસ્સ આયતનસ્સાતિ એતસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ. ઉપસમ્પદન્તિ પટિલાભં. બ્યસનં હેતન્તિ વિનાસો હેસ, વુટ્ઠાનં હેતન્તિ અત્થો. પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તઞ્હિ ઓળારિકસઙ્ખારપવત્તં વા અપ્પવત્તં કત્વા તં સમાપજ્જિતબ્બં. તસ્સ પન પવત્તેન તતો વુટ્ઠાનં હોતીતિ દસ્સેતિ. સઙ્ખારસમાપત્તિપત્તબ્બમક્ખાયતીતિ ઓળારિકસઙ્ખારપવત્તિયા પત્તબ્બન્તિ ન અક્ખાયતિ. સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિપત્તબ્બન્તિ સઙ્ખારાનંયેવ અવસેસા ભાવનાવસેન સબ્બસુખુમભાવં પત્તા સઙ્ખારા, તેસં પવત્તિયા એતં પત્તબ્બન્તિ અત્થો. એવરૂપેસુ હિ સઙ્ખારેસુ પવત્તેસુ એતં પત્તબ્બં નામ હોતિ. તયિદન્તિ તં ઇદં એતં સુખુમમ્પિ સમાનં સઙ્ખતં સઙ્ખતત્તા ચ ઓળારિકં.

૨૫. તત્રાતિ સત્તસુ ઉચ્છેદવાદેસુ ભુમ્મં. ઉદ્ધં સરન્તિ ઉદ્ધં વુચ્ચતિ અનાગતસંસારવાદો, અનાગતં સંસારવાદં સરન્તીતિ અત્થો. આસત્તિંયેવ અભિવદન્તિ લગ્ગનકંયેવ વદન્તિ. ‘‘આસત્ત’’ન્તિપિ પાઠો, તણ્હંયેવ વદન્તીતિ અત્થો. ઇતિ પેચ્ચ ભવિસ્સામાતિ એવં પેચ્ચ ભવિસ્સામ. ખત્તિયા ભવિસ્સામ, બ્રાહ્મણા ભવિસ્સામાતિ એવમેત્થ નયો નેતબ્બો. વાણિજૂપમા મઞ્ઞેતિ વાણિજૂપમા વિય વાણિજપટિભાગા વાણિજસદિસા મય્હં ઉપટ્ઠહન્તિ. સક્કાયભયાતિ સક્કાયસ્સ ભયા. તે હિ યથેવ ‘‘ચત્તારો ખો, મહારાજ, અભયસ્સ ભાયન્તિ. કતમે ચત્તારો? ગણ્ડુપ્પાદો ખો, મહારાજ, ભયા પથવિં ન ખાદતિ ‘મા પથવી ખિયી’તિ, કોન્તો ખો, મહારાજ, એકપાદેન તિટ્ઠતિ ‘મા પથવી ઓસીદી’તિ, કિકી ખો, મહારાજ, ઉત્તાના સેતિ ‘મા અમ્ભા ઉન્દ્રિયી’તિ, બ્રાહ્મણધમ્મિકો ખો, મહારાજ, બ્રહ્મચરિયં ન ચરતિ ‘મા લોકો ઉચ્છિજ્જી’તિ ઇમે ચત્તારો અભયસ્સ ભાયન્તિ, એવં સક્કાયસ્સ ભાયન્તિ’’. સક્કાયપરિજેગુચ્છાતિ તમેવ તેભૂમકસઙ્ખાતં સક્કાયં પરિજિગુચ્છમાના. સા ગદ્દુલબદ્ધોતિ દણ્ડકે રજ્જું પવેસેત્વા બદ્ધસુનખો. એવમેવિમેતિ એત્થ દળ્હત્થમ્ભો વિય ખીલો વિય ચ તેભૂમકધમ્મસઙ્ખાતો સક્કાયો દટ્ઠબ્બો, સા વિય દિટ્ઠિગતિકો, દણ્ડકો વિય દિટ્ઠિ, રજ્જુ વિય તણ્હા, ગદ્દુલેન બન્ધિત્વા થમ્ભે વા ખીલે વા ઉપનિબદ્ધસુનખસ્સ અત્તનો ધમ્મતાય છિન્દિત્વા ગન્તું અસમત્થસ્સ અનુપરિધાવનં વિય દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિદણ્ડકે પવેસિતાય તણ્હારજ્જુયા બન્ધિત્વા સક્કાયે ઉપનિબદ્ધસ્સ અનુપરિધાવનં વેદિતબ્બં.

૨૬. ઇમાનેવ પઞ્ચાયતનાનીતિ ઇમાનેવ પઞ્ચ કારણાનિ. ઇતિ માતિકં ઠપેન્તેનપિ પઞ્ચેવ ઠપિતાનિ, નિગમેન્તેનપિ પઞ્ચેવ નિગમિતાનિ, ભાજેન્તેન પન ચત્તારિ ભાજિતાનિ. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં કુહિં પવિટ્ઠન્તિ. એકત્તનાનત્તવસેન દ્વીસુ પદેસુ પવિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૭. એવઞ્ચ ચતુચત્તાલીસ અપરન્તકપ્પિકે દસ્સેત્વા ઇદાનિ અટ્ઠારસ પુબ્બન્તકપ્પિકે દસ્સેતું સન્તિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ અતીતકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં કપ્પેત્વા વિકપ્પેત્વા ગણ્હન્તીતિ પુબ્બન્તકપ્પિકા. પુબ્બન્તકપ્પો વા એતેસં અત્થીતિ પુબ્બન્તકપ્પિકા. એવં સેસમ્પિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા સસ્સતો અમરો નિચ્ચો ધુવોતિ અભિવદન્તિ. યથાહ ‘‘રૂપં અત્તા ચેવ લોકો ચ સસ્સતો ચાતિ અત્તાનઞ્ચ લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તી’’તિ વિત્થારો. અસસ્સતાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ પઠમવાદેન ચત્તારો સસ્સતવાદા વુત્તા, દુતિયવાદેન સત્ત ઉચ્છેદવાદા.

નનુ ચેતે હેટ્ઠા આગતા, ઇધ કસ્મા પુન ગહિતાતિ. હેટ્ઠા તત્થ તત્થ મતો તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જતીતિ દસ્સનત્થં આગતા. ઇધ પન પુબ્બેનિવાસલાભી દિટ્ઠિગતિકો અતીતં પસ્સતિ, ન અનાગતં, તસ્સ એવં હોતિ ‘‘પુબ્બન્તતો આગતો અત્તા ઇધેવ ઉચ્છિજ્જતિ, ઇતો પરં ન ગચ્છતી’’તિ ઇમસ્સત્થસ્સ દસ્સનત્થં ગહિતા. તતિયવાદેન ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતવાદા વુત્તા, ચતુત્થવાદેન ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા વુત્તા. અન્તવાતિ સપરિયન્તો પરિચ્છિન્નો પરિવટુમો. અવડ્ઢિતકસિણસ્સ તં કસિણં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા એવં હોતિ. દુતિયવાદો વડ્ઢિતકસિણસ્સ વસેન વુત્તો, તતિયવાદો તિરિયં વડ્ઢેત્વા ઉદ્ધમધો અવડ્ઢિતકસિણસ્સ, ચતુત્થવાદો તક્કિવસેન વુત્તો. અનન્તરચતુક્કં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

એકન્તસુખીતિ નિરન્તરસુખી. અયં દિટ્ઠિ લાભીજાતિસ્સરતક્કીનં વસેન ઉપ્પજ્જતિ. લાભિનો હિ પુબ્બેનિવાસઞાણેન ખત્તિયાદિકુલે એકન્તસુખમેવ અત્તનો જાતિં અનુસ્સરન્તસ્સ એવં દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. તથા જાતિસ્સરસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં સુખમનુભવતો અતીતાસુ સત્તસુ જાતીસુ તાદિસમેવ અત્તભાવં અનુસ્સરન્તસ્સ. તક્કિસ્સ પન ઇધ સુખસમઙ્ગિનો ‘‘અતીતેપાહં એવમેવ અહોસિ’’ન્તિ તક્કેનેવ ઉપ્પજ્જતિ.

એકન્તદુક્ખીતિ અયં દિટ્ઠિ લાભિનો નુપ્પજ્જતિ. સો હિ એકન્તેનેવ ઇધ ઝાનસુખેન સુખી હોતિ. ઇધ દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ પન જાતિસ્સરસ્સ તક્કિસ્સેવ ચ સા ઉપ્પજ્જતિ. તતિયા ઇધ વોકિણ્ણસુખદુક્ખાનં સબ્બેસમ્પિ તેસં ઉપ્પજ્જતિ, તથા ચતુત્થા દિટ્ઠિ. લાભિનો હિ ઇદાનિ ચતુત્થજ્ઝાનવસેન અદુક્ખમસુખસ્સ, પુબ્બે ચતુત્થજ્ઝાનિકમેવ બ્રહ્મલોકં અનુસ્સરન્તસ્સ. જાતિસ્સરસ્સાપિ પચ્ચુપ્પન્ને મજ્ઝત્તસ્સ, અનુસ્સરન્તસ્સાપિ મજ્ઝત્તભૂતટ્ઠાનમેવ અનુસ્સરન્તસ્સ, તક્કિનોપિ પચ્ચુપ્પન્ને મજ્ઝત્તસ્સ, અતીતેપિ એવં ભવિસ્સતીતિ તક્કેનેવ ગણ્હન્તસ્સ એસા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. એત્તાવતા ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચ-સમુપ્પન્નિકાતિ અટ્ઠારસપિ પુબ્બન્તકપ્પિકા કથિતા હોન્તિ.

૨૮. ઇદાનિ દિટ્ઠુદ્ધારં ઉદ્ધરન્તો તત્ર, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ પચ્ચત્તંયેવ ઞાણન્તિ પચ્ચક્ખઞાણં. પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસં. પરિયોદાતન્તિ પભસ્સરં. સબ્બપદેહિ વિપસ્સનાઞાણંયેવ કથિતં. સદ્ધાદયો હિ પઞ્ચ ધમ્મા બાહિરસમયસ્મિમ્પિ હોન્તિ, વિપસ્સનાઞાણં સાસનસ્મિંયેવ. તત્થ ઞાણભાગમત્તમેવ પરિયોદપેન્તીતિ મયમિદં જાનામાતિ એવં તત્થ ઞાણકોટ્ઠાસં ઓતારેન્તિયેવ. ઉપાદાનમક્ખાયતીતિ ન તં ઞાણં, મિચ્છાદસ્સનં નામેતં, તસ્મા તદપિ તેસં ભવન્તાનં દિટ્ઠુપાદાનં અક્ખાયતીતિ અત્થો. અથાપિ તં જાનનમત્તલક્ખણત્તા ઞાણભાગમત્તમેવ, તથાપિ તસ્સ દસ્સનસ્સ અનુપાતિવત્તનતો ઉપાદાનપચ્ચયતો ચ ઉપાદાનમેવ. તદુપાતિવત્તોતિ તં દિટ્ઠિં અતિક્કન્તો. એત્તાવતા ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતિકા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ બ્રહ્મજાલે આગતા દ્વાસટ્ઠિપિ દિટ્ઠિયો કથિતા હોન્તિ. બ્રહ્મજાલે પન કથિતે ઇદં સુત્તં અકથિતમેવ હોતિ. કસ્મા? ઇધ તતો અતિરેકાય સક્કાયદિટ્ઠિયા આગતત્તા. ઇમસ્મિં પન કથિતે બ્રહ્મજાલં કથિતમેવ હોતિ.

૩૦. ઇદાનિ ઇમા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ઉપ્પજ્જમાના સક્કાયદિટ્ઠિપમુખેનેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ દસ્સેતું ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચોતિઆદિમાહ. તત્થ પટિનિસ્સગ્ગાતિ પરિચ્ચાગેન. કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાનાતિ પઞ્ચકામગુણતણ્હાનં નિસ્સટ્ઠત્તા. પવિવેકં પીતિન્તિ સપ્પીતિકજ્ઝાનદ્વયપીતિં. નિરુજ્ઝતીતિ ઝાનનિરોધેન નિરુજ્ઝતિ. સમાપત્તિતો પન વુટ્ઠિતસ્સ નિરુદ્ધા નામ હોતિ. યથેવ હિ ‘‘અદુક્ખમસુખાય વેદનાય નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં, નિરામિસસુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના’’તિ એત્થ ન અયમત્થો હોતિ – ચતુત્થજ્ઝાનનિરોધા તતિયજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ. અયં પનેત્થ અત્થો – ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠાય તતિયં ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠાય ચતુત્થં ઝાનં સમાપજ્જતીતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સન્તિ હીનજ્ઝાનપરિયાદાનકદોમનસ્સં. સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતચિત્તસ્સ પન કમ્મનીયભાવો કથિતો.

પવિવેકા પીતીતિ સા એવ ઝાનદ્વયપીતિ. યં છાયા જહતીતિ યં ઠાનં છાયા જહતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યસ્મિં ઠાને છાયા અત્થિ, તસ્મિં આતપો નત્થિ. યસ્મિં આતપો અત્થિ, તસ્મિં છાયા નત્થીતિ.

૩૧. નિરામિસં સુખન્તિ તતિયજ્ઝાનસુખં.

૩૨. અદુક્ખમસુખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનવેદનં.

૩૩. અનુપાદાનોહમસ્મીતિ નિગ્ગહણો અહમસ્મિ. નિબ્બાનસપ્પાયન્તિ નિબ્બાનસ્સ સપ્પાયં ઉપકારભૂતં. નનુ ચ મગ્ગદસ્સનં નામ સબ્બત્થ નિકન્તિયા સુક્ખાપિતાય ઉપ્પજ્જતિ, કથમેતં નિબ્બાનસ્સ ઉપકારપટિપદા નામ જાતન્તિ, સબ્બત્થ અનુપાદિયનવસેન અગ્ગણ્હનવસેન ઉપકારપટિપદા નામ જાતં. અભિવદતીતિ અભિમાનેન ઉપવદતિ. પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિન્તિ અટ્ઠારસવિધમ્પિ પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિં. અપરન્તાનુદિટ્ઠિન્તિ ચતુચત્તારીસવિધમ્પિ અપરન્તાનુદિટ્ઠિં. ઉપાદાનમક્ખાયતીતિ અહમસ્મીતિ ગહણસ્સ સક્કાયદિટ્ઠિપરિયાપન્નત્તા દિટ્ઠુપાદાનં અક્ખાયતિ.

સન્તિવરપદન્તિ વૂપસન્તકિલેસત્તા સન્તં ઉત્તમપદં. છન્નં ફસ્સાયતનાનન્તિ ભગવતા ‘‘યત્થ ચક્ખુ ચ નિરુજ્ઝતિ રૂપસઞ્ઞા ચ નિરુજ્ઝતિ સો આયતનો વેદિતબ્બો’’તિ એત્થ દ્વિન્નં આયતનાનં પટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં.

‘‘યત્થ આપો ચ પથવી, તેજો વાયો ન ગાધતિ;

અતો સરા નિવત્તન્તિ, એત્થ વટ્ટં ન વત્તતિ;

એત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૭) –

એત્થ પન સઙ્ખારપટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં.

‘‘કત્થ આપો ચ પથવી, તેજો વાયો ન ગાધતિ;

કત્થ દીઘઞ્ચ રસ્સઞ્ચ, અણું થૂલં સુભાસુભં;

કત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ. (દી. નિ. ૧.૪૯૮);

તત્ર વેય્યાકરણં ભવતિ –

‘‘વિઞ્ઞાણં અનિદસ્સનં, અનન્તં સબ્બતો પભ’’ન્તિ –

એત્થ સઙ્ખારપટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે છઆયતનપટિક્ખેપેન દસ્સિતં. અઞ્ઞત્થ ચ અનુપાદાવિમોક્ખોતિ નિબ્બાનમેવ દસ્સિતં, ઇધ પન અરહત્તફલસમાપત્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. કિન્તિસુત્તવણ્ણના

૩૪. એવં મે સુતન્તિ કિન્તિસુત્તં. તત્થ પિસિનારાયન્તિ એવંનામકે મણ્ડલપદેસે. બલિહરણેતિ તસ્મિં વનસણ્ડે ભૂતાનં બલિં આહરન્તિ, તસ્મા સો બલિહરણન્તિ વુત્તો. ચીવરહેતૂતિ ચીવરકારણા, ચીવરં પચ્ચાસીસમાનોતિ અત્થો. ઇતિભવાભવહેતૂતિ એવં ઇમં દેસનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થું નિસ્સાય તસ્મિં તસ્મિં ભવે સુખં વેદિસ્સામીતિ ધમ્મં દેસેતીતિ કિં તુમ્હાકં એવં હોતીતિ અત્થો.

૩૫. ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિઆદયો સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા લોકિયલોકુત્તરાવ કથિતા. તત્થાતિ તેસુ સત્તતિંસાય ધમ્મેસુ. સિયંસૂતિ ભવેય્યું. અભિધમ્મેતિ વિસિટ્ઠે ધમ્મે, ઇમેસુ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેસૂતિ અત્થો. તત્ર ચેતિ ઇદમ્પિ બોધિપક્ખિયધમ્મેસ્વેવ ભુમ્મં. અત્થતો ચેવ નાનં બ્યઞ્જનતો ચાતિ એત્થ ‘‘કાયોવ સતિપટ્ઠાનં વેદનાવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તે અત્થતો નાનં હોતિ, ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિ વુત્તે પન બ્યઞ્જનતો નાનં નામ હોતિ. તદમિનાપીતિ તં તુમ્હે ઇમિનાપિ કારણેન જાનાથાતિ અત્થઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ સમાનેત્વા અથસ્સ ચ અઞ્ઞથા ગહિતભાવો બ્યઞ્જનસ્સ ચ મિચ્છા રોપિતભાવો દસ્સેતબ્બો. યો ધમ્મો યો વિનયોતિ એત્થ અત્થઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ વિઞ્ઞાપનકારણમેવ ધમ્મો ચ વિનયો ચ.

૩૭. અત્થતો હિ ખો સમેતીતિ સતિયેવ સતિપટ્ઠાનન્તિ ગહિતા. બ્યઞ્જનતો નાનન્તિ કેવલં બ્યઞ્જનમેવ સતિપટ્ઠાનોતિ વા સતિપટ્ઠાનાતિ વા મિચ્છા રોપેથ. અપ્પમત્તકં ખોતિ સુત્તન્તં પત્વા બ્યઞ્જનં અપ્પમત્તકં નામ હોતિ. પરિત્તમત્તં ધનિતં કત્વા રોપિતેપિ હિ નિબ્બુતિં પત્તું સક્કા હોતિ.

તત્રિદં વત્થુ – વિજયારામવિહારવાસી કિરેકો ખીણાસવત્થેરો દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં સુત્તં આહરિત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો – ‘‘સમુદ્ધો સમુદ્ધોતિ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો ભાસતી’’તિ ધનિતં કત્વા આહ. એકો ભિક્ખુ ‘‘સમુદ્ધો નામ, ભન્તે’’તિ આહ. આવુસો, સમુદ્ધોતિ વુત્તેપિ સમુદ્દોતિ વુત્તેપિ મયં લોણસાગરમેવ જાનામ, તુમ્હે પન નો અત્થગવેસકા, બ્યઞ્જનગવેસકા, ગચ્છથ મહાવિહારે પગુણબ્યઞ્જનાનં ભિક્ખૂનં સન્તિકે બ્યઞ્જનં સોધાપેથાતિ કમ્મટ્ઠાનં અકથેત્વાવ ઉટ્ઠાપેસિ. સો અપરભાગે મહાવિહારે ભેરિં પહરાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચતૂસુ મગ્ગેસુ પઞ્હં કથેત્વાવ પરિનિબ્બુતો. એવં સુત્તન્તં પત્વા બ્યઞ્જનં અપ્પમત્તકં નામ હોતિ.

વિનયં પન પત્વા નો અપ્પમત્તકં. સામણેરપબ્બજ્જાપિ હિ ઉભતોસુદ્ધિતો વટ્ટતિ, ઉપસમ્પદાદિકમ્માનિપિ સિથિલાદીનં ધનિતાદિકરણમત્તેનેવ કુપ્પન્તિ. ઇધ પન સુત્તન્તબ્યઞ્જનં સન્ધાયેતં વુત્તં.

૩૮. અથ ચતુત્થવારે વિવાદો કસ્મા? સઞ્ઞાય વિવાદો. ‘‘અહં સતિમેવ સતિપટ્ઠાનં વદામિ, અયં ‘કાયો સતિપટ્ઠાન’ન્તિ વદતી’’તિ હિ નેસં સઞ્ઞા હોતિ. બ્યઞ્જનેપિ એસેવ નયો.

૩૯. ન ચોદનાય તરિતબ્બન્તિ ન ચોદનત્થાય વેગાયિતબ્બં. એકચ્ચો હિ પુગ્ગલો ‘‘નલાટે તે સાસપમત્તા પિળકા’’તિ વુત્તો ‘‘મય્હં નલાટે સાસપમત્તં પિળકં પસ્સસિ, અત્તનો નલાટે તાલપક્કમત્તં મહાગણ્ડં ન પસ્સસી’’તિ વદતિ. તસ્મા પુગ્ગલો ઉપપરિક્ખિતબ્બો. અદળ્હદિટ્ઠીતિ અનાદાનદિટ્ઠી સુંસુમારં હદયે પક્ખિપન્તો વિય દળ્હં ન ગણ્હાતિ.

ઉપઘાતોતિ ચણ્ડભાવેન વણઘટ્ટિતસ્સ વિય દુક્ખુપ્પત્તિ. સુપ્પટિનિસ્સગ્ગીતિ ‘‘કિં નામ અહં આપન્નો, કદા આપન્નો’’તિ વા ‘‘ત્વં આપન્નો, તવ ઉપજ્ઝાયો આપન્નો’’તિ વા એકં દ્વે વારે વત્વાપિ ‘‘અસુકં નામ અસુકદિવસે નામ, ભન્તે, આપન્નત્થ, સણિકં અનુસ્સરથા’’તિ સરિત્વા તાવદેવ વિસ્સજ્જેતિ. વિહેસાતિ બહું અત્થઞ્ચ કારણઞ્ચ આહરન્તસ્સ કાયચિત્તકિલમથો. સક્કોમીતિ એવરૂપો હિ પુગ્ગલો ઓકાસં કારેત્વા ‘‘આપત્તિં આપન્નત્થ, ભન્તે’’તિ વુત્તો ‘‘કદા કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ વત્વા ‘‘અસુકદિવસે અસુકસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સરામિ, આવુસો’’તિ વદતિ, તતો ‘‘સણિકં, ભન્તે, સરથા’’તિ બહું વત્વા સારિતો સરિત્વા વિસ્સજ્જેતિ. તેનાહ ‘‘સક્કોમી’’તિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

ઉપેક્ખા નાતિમઞ્ઞિતબ્બાતિ ઉપેક્ખા ન અતિક્કમિતબ્બા, કત્તબ્બા જનેતબ્બાતિ અત્થો. યો હિ એવરૂપં પુગ્ગલં ઠિતકંયેવ પસ્સાવં કરોન્તં દિસ્વાપિ ‘‘નનુ, આવુસો, નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ વદતિ, સો ઉપેક્ખં અતિમઞ્ઞતિ નામ.

૪૦. વચીસંહારોતિ વચનસઞ્ચારો. ઇમેહિ કથિતં અમૂસં અન્તરં પવેસેય્ય, તુમ્હે ઇમેહિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વુત્તાતિ અમૂહિ કથિતં ઇમેસં અન્તરં પવેસેય્યાતિ અત્થો. દિટ્ઠિપળાસોતિઆદીહિ ચિત્તસ્સ અનારાધનિયભાવો કથિતો. તં જાનમાનો સમાનો ગરહેય્યાતિ તં સત્થા જાનમાનો સમાનો નિન્દેય્ય અમ્હેતિ. એતં પનાવુસો, ધમ્મન્તિ એતં કલહભણ્ડનધમ્મં.

તઞ્ચેતિ તં સઞ્ઞત્તિકારકં ભિક્ખું. એવં બ્યાકરેય્યાતિ મયા એતે સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપિતાતિ અવત્વા યેન કારણેન સઞ્ઞત્તિ કતા, તદેવ દસ્સેન્તો એવં બ્યાકરેય્ય. તાહં ધમ્મં સુત્વાતિ એત્થ ધમ્મોતિ સારણીયધમ્મો અધિપ્પેતો. ન ચેવ અત્તાનન્તિઆદીસુ ‘‘બ્રહ્મલોકપ્પમાણો હેસ અગ્ગિ ઉટ્ઠાસિ, કો એતમઞ્ઞત્ર મયા નિબ્બાપેતું સમત્થો’’તિ હિ વદન્તો અત્તાનં ઉક્કંસેતિ નામ. ‘‘એત્તકા જના વિચરન્તિ, ઓકાસો લદ્ધું ન સક્કા, એકોપિ એત્તકમત્તં નિબ્બાપેતું સમત્થો નામ નત્થી’’તિ વદમાનો પરં વમ્ભેતિ નામ. તદુભયમ્પેસ ન કરોતિ. ધમ્મો પનેત્થ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ બ્યાકરણં, તેસં ભિક્ખૂનં સઞ્ઞત્તિકરણં અનુધમ્મો, તદેવ બ્યાકરોતિ નામ. ન ચ કોચિ સહધમ્મિકોતિ અઞ્ઞો ચસ્સ કોચિ સહેતુકો પરેહિ વુત્તો વાદો વા અનુવાદો વા ગરહિતબ્બભાવં આગચ્છન્તો નામ નત્થિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

કિન્તિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સામગામસુત્તવણ્ણના

૪૧. એવં મે સુતન્તિ સામગામસુત્તં. તત્થ સામગામેતિ સામાકાનં ઉસ્સન્નત્તા એવંલદ્ધનામે ગામે. અધુના કાલઙ્કતોતિ સમ્પતિ કાલં કતો. દ્વેધિકજાતાતિ દ્વેજ્ઝજાતા દ્વેભાગજાતા. ભણ્ડનાદીસુ ભણ્ડનં પુબ્બભાગકલહો, તં દણ્ડાદાનાદિવસેન પણ્ણત્તિવીતિક્કમવસેન ચ વદ્ધિતં કલહો, ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસી’’તિઆદિકં વિરુદ્ધવચનં વિવાદો. વિતુદન્તાતિ વિતુજ્જન્તા. સહિતં મેતિ મમ વચનં અત્થસંહિતં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તવ અધિચિણ્ણં ચિરકાલસેવનવસેન પગુણં, તં મમ વાદં આગમ્મ નિવત્તં. આરોપિતો તે વાદોતિ તુય્હં ઉપરિ મયા દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ ભત્તપુટં આદાય તં તં ઉપસઙ્કમિત્વા વાદપ્પમોક્ખત્થાય ઉત્તરિ પરિયેસમાનો ચર. નિબ્બેઠેહિ વાતિ અથ મયા આરોપિતવાદતો અત્તાનં મોચેહિ. સચે પહોસીતિ સચે સક્કોસિ. વધોયેવાતિ મરણમેવ.

નાટપુત્તિયેસૂતિ નાટપુત્તસ્સ અન્તેવાસિકેસુ. નિબ્બિન્નરૂપાતિ ઉક્કણ્ઠિતસભાવા, અભિવાદનાદીનિ ન કરોન્તિ. વિરત્તરૂપાતિ વિગતપેમા. પટિવાનરૂપાતિ તેસં નિપચ્ચકિરિયતો નિવત્તસભાવા. યથા તન્તિ યથા ચ દુરક્ખાતાદિસભાવે ધમ્મવિનયે નિબ્બિન્નવિરત્તપટિવાનરૂપેહિ ભવિતબ્બં, તથેવ જાતાતિ અત્થો. દુરક્ખાતેતિ દુક્કથિતે. દુપ્પવેદિતેતિ દુવિઞ્ઞાપિતે. અનુપસમસંવત્તનિકેતિ રાગાદીનં ઉપસમં કાતું અસમત્થો. ભિન્નથૂપેતિ ભિન્નપતિટ્ઠે. એત્થ હિ નાટપુત્તોવ નેસં પતિટ્ઠેન થૂપો, સો પન ભિન્નો મતો. તેન વુત્તં ‘‘ભિન્નથૂપે’’તિ. અપ્પટિસરણેતિ તસ્સેવ અભાવેન પટિસરણવિરહિતે.

નનુ ચાયં નાટપુત્તો નાળન્દવાસિકો, સો કસ્મા પાવાયં કાલંકતોતિ. સો કિર ઉપાલિના ગહપતિના પટિવિદ્ધસચ્ચેન દસહિ ગાથાહિ ભાસિતે બુદ્ધગુણે સુત્વા ઉણ્હં લોહિતં છડ્ડેસિ. અથ નં અફાસુકં ગહેત્વા પાવં અગમંસુ, સો તત્થ કાલમકાસિ. કાલં કુરુમાનો ચ ‘‘મમ લદ્ધિ અનિય્યાનિકા સારરહિતા, મયં તાવ નટ્ઠા, અવસેસજનો મા અપાયપૂરકો અહોસિ. સચે પનાહં ‘મમ સાસનં અનિય્યાનિક’ન્તિ વક્ખામિ, ન સદ્દહિસ્સન્તિ. યંનૂનાહં દ્વેપિ જને ન એકનીહારેન ઉગ્ગણ્હાપેય્યં, તે મમચ્ચયેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવદિસ્સન્તિ. સત્થા તં વિવાદં પટિચ્ચ એકં ધમ્મકથં કથેસ્સતિ, તતો તે સાસનસ્સ મહન્તભાવં જાતિસ્સન્તી’’તિ.

અથ નં એકો અન્તેવાસિકો ઉપસઙ્કમિત્વા આહ ‘‘ભન્તે, તુમ્હે દુબ્બલા, મય્હં ઇમસ્મિં ધમ્મે સારં આચિક્ખથ આચરિયપ્પમાણ’’ન્તિ. આવુસો, ત્વં મમચ્ચયેન સસ્સતન્તિ ગણ્હેય્યાસીતિ. અપરોપિ તં ઉપસઙ્કમિ, તં ઉચ્છેદં ગણ્હાપેસિ. એવં દ્વેપિ જને એકલદ્ધિકે અકત્વા બહૂ નાનાનીહારેન ઉગ્ગણ્હાપેત્વા કાલમકાસિ. તે તસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા સન્નિપતિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં પુચ્છિંસુ ‘‘કસ્સાવુસો, આચરિયો સારમાચિક્ખી’’તિ? એકો ઉટ્ઠહિત્વા મય્હન્તિ આહ. કિં આચિક્ખીતિ? સસ્સતન્તિ. અપરો તં પટિબાહિત્વા મય્હં સારં આચિક્ખીતિ આહ. એવં સબ્બે ‘‘મય્હં સારં આચિક્ખિ, અહં જેટ્ઠકો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં વડ્ઢેત્વા અક્કોસે ચેવ પરિભાસે ચ હત્થપાદપહારાદીનિ ચ પવત્તેત્વા એકમગ્ગેન દ્વે અગચ્છન્તા નાનાદિસાસુ પક્કમિંસુ, એકચ્ચે ગિહી અહેસું.

ભગવતો પન ધરમાનકાલેપિ ભિક્ખુસઙ્ઘે વિવાદો ન ઉપ્પજ્જિ. સત્થા હિ તેસં વિવાદકારણે ઉપ્પન્નમત્તેયેવ સયં વા ગન્ત્વા તે વા ભિક્ખૂ પક્કોસાપેત્વા ખન્તિ મેત્તા પટિસઙ્ખા અવિહિંસા સારણીયધમ્મેસુ એકં કારણં કથેત્વા વિવાદં વૂપસમેતિ. એવં ધરમાનોપિ સઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠાવ અહોસિ. પરિનિબ્બાયમાનોપિ અવિવાદકારણં કત્વાવ પરિનિબ્બાયિ. ભગવતા હિ સુત્તે દેસિતા ચત્તારો મહાપદેસા (અ. નિ. ૪.૧૮૦; દી. નિ. ૨.૧૮૭) યાવજ્જદિવસા ભિક્ખૂનં પતિટ્ઠા ચ અવસ્સયો ચ. તથા ખન્ધકે દેસિતા ચત્તારો મહાપદેસા (મહાવ. ૩૦૫) સુત્તે વુત્તાનિ ચત્તારિ પઞ્હબ્યાકરણાનિ (અ. નિ. ૪.૪૨) ચ. તેનેવાહ – ‘‘યો વો મયા, આનન્દ, ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬).

૪૨. અથ ખો ચુન્દો સમણુદ્દેસોતિ અયં થેરો ધમ્મસેનાપતિસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો. તં ભિક્ખૂ અનુપસમ્પન્નકાલે ચુન્દો સમણુદ્દેસોતિ સમુદાચરિત્વા થેરકાલેપિ તથેવ સમુદાચરિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘ચુન્દો સમણુદ્દેસો’’તિ. ઉપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? નાટપુત્તે કિર કાલંકતે જમ્બુદીપે મનુસ્સા તત્થ તત્થ કથં પવત્તયિંસુ – ‘‘નિગણ્ઠો નાટપુત્તો એકો સત્થાતિ પઞ્ઞાયિત્થ, તસ્સ કાલકિરિયાય સાવકાનં એવરૂપો વિવાદો જાતો, સમણો પન ગોતમો જમ્બુદીપે ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ પાકટોયેવ, કીદિસો નુ ખો સમણે ગોતમે પરિનિબ્બુતે સાવકાનં વિવાદો ભવિસ્સતી’’તિ. થેરો તં કથં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં કથં ગહેત્વા દસબલસ્સ આરોચેસ્સામિ, સત્થા ચ એતં અત્થુપ્પત્તિં કત્વા એકં દેસનં કથેસ્સતી’’તિ. સો નિક્ખમિત્વા યેન સામગામો, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ. ઉજુમેવ ભગવતો સન્તિકં અગન્ત્વા યેનસ્સ ઉપજ્ઝાયો આયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમીતિ અત્થો. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે મહાપઞ્ઞો, સો ઇમં સાસનં સત્થુ આરોચેસ્સતિ, અથ સત્થા તદનુરૂપં ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ. કથાપાભતન્તિ કથામૂલં, મૂલઞ્હિ પાભતન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘અપ્પકેનપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ. (જા. ૨.૧.૪);

દસ્સનાયાતિ દસ્સનત્થાય. કિં પનિમિના ભગવા ન દિટ્ઠપુબ્બોતિ? નો ન દિટ્ઠપુબ્બો, અયઞ્હિ આયસ્મા દિવા નવ વારે રત્તિં નવ વારેતિ એકાહં અટ્ઠારસ વારે ઉપટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. દિવસસ્સ પન સતક્ખત્તું વા સહસ્સક્ખત્તું વા ગન્તુકામો સમાનોપિ ન અકારણા ગચ્છતિ, એકં પઞ્હુદ્ધારં ગહેત્વાવ ગચ્છતિ. સો તંદિવસં તેન ગન્તુકામો એવમાહ.

અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનન્તિ એકસ્મિં વિહારે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉપ્પન્નો વિવાદો કથં દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતિ? કોસમ્બકક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૫૧) વિય હિ દ્વીસુ ભિક્ખૂસુ વિવાદં આપન્નેસુ તસ્મિં વિહારે તેસં અન્તેવાસિકા વિવદન્તિ, તેસં ઓવાદં ગણ્હન્તો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો વિવદતિ, તતો તેસં ઉપટ્ઠાકા વિવદન્તિ, અથ મનુસ્સાનં આરક્ખદેવતા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. તત્થ ધમ્મવાદીનં આરક્ખદેવતા ધમ્મવાદિનિયો હોન્તિ, અધમ્મવાદીનં અધમ્મવાદિનિયો હોન્તિ. તતો તાસં આરક્ખદેવતાનં મિત્તા ભુમ્મદેવતા ભિજ્જન્તિ. એવં પરમ્પરાય યાવ બ્રહ્મલોકા ઠપેત્વા અરિયસાવકે સબ્બે દેવમનુસ્સા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. ધમ્મવાદીહિ પન અધમ્મવાદિનોવ બહુતરા હોન્તિ, તતો યં બહૂહિ ગહિતં, તં ગણ્હન્તિ. ધમ્મં વિસ્સજ્જેત્વા બહુતરાવ અધમ્મં ગણ્હન્તિ. તે અધમ્મં પૂરેત્વા વિહરન્તા અપાયે નિબ્બત્તન્તિ. એવં એકસ્મિં વિહારે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉપ્પન્નો વિવાદો બહૂનં અહિતાય દુક્ખાય હોતિ.

૪૩. અભિઞ્ઞા દેસિતાતિ મહાબોધિમૂલે નિસિન્નેન પચ્ચક્ખં કત્વા પવેદિતા. પતિસ્સયમાનરૂપા વિહરન્તીતિ ઉપનિસ્સાય વિહરન્તિ. ભગવતો અચ્ચયેનાતિ એતરહિ ભગવન્તં જેટ્ઠકં કત્વા સગારવા વિહરન્તિ, તુમ્હાકં, ભન્તે, ઉગ્ગતેજતાય દુરાસદતાય વિવાદં જનેતું ન સક્કોન્તિ, ભગવતો પન અચ્ચયેન વિવાદં જનેય્યુન્તિ વદતિ. યત્થ પન તં વિવાદં જનેય્યું, તં દસ્સેન્તો અજ્ઝાજીવે વા અધિપાતિમોક્ખે વાતિ આહ. તત્થ અજ્ઝાજીવેતિ આજીવહેતુ આજીવકારણા – ‘‘ભિક્ખુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતિ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિઆદિના (પરિ. ૨૮૭) નયેન પરિવારે પઞ્ઞત્તાનિ છ સિક્ખાપદાનિ, તાનિ ઠપેત્વા સેસાનિ સબ્બસિક્ખાપદાનિ અધિપાતિમોક્ખં નામ. અપ્પમત્તકો સો આનન્દાતિ અજ્ઝાજીવં અધિપાતિમોક્ખઞ્ચ આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિવાદો નામ યસ્મા પરસ્સ કથાયપિ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સલ્લક્ખેત્વા સુપ્પજહો હોતિ, તસ્મા ‘‘અપ્પમત્તકો’’તિ વુત્તો.

તત્રાયં નયો – ઇધેકચ્ચો ‘‘ન સક્કા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અનુલ્લપન્તેન કિઞ્ચિ લદ્ધુ’’ન્તિઆદીનિ ચિન્તેત્વા આજીવહેતુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં વા ઉલ્લપતિ સઞ્ચરિત્તં વા આપજ્જતિ, યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ અરહાતિઆદિના નયેન સામન્તજપ્પનં વા કરોતિ, અગિલાનો વા અત્તનો અત્થાય પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, ભિક્ખુની વા પન તાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા પાટિદેસનીયં આપજ્જતિ, યો કોચિ દુક્કટવત્થુકં યંકિઞ્ચિ સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિમેવ વા કરોતિ, અઞ્ઞતરં વા પન પણ્ણત્તિવીતિક્કમં કરોન્તો વિહરતિ, તમેનં સબ્રહ્મચારી એવં સઞ્જાનન્તિ – ‘‘કિં ઇમસ્સ ઇમિના લાભેન લદ્ધેન, યો સાસને પબ્બજિત્વા મિચ્છાજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ, પણ્ણત્તિવીતિક્કમં કરોતી’’તિ. અત્તનો ધમ્મતાયપિસ્સ એવં હોતિ – ‘‘કિસ્સ મય્હં ઇમિના લાભેન, ય્વાહં એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિત્વા મિચ્છાજીવેન જીવિકં કપ્પેમિ, પણ્ણત્તિવીતિક્કમં કરોમી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા તતો ઓરમતિ. એવં પરસ્સ કથાયપિ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સલ્લક્ખેત્વા સુપ્પજહો હોતિ. તેન ભગવા ‘‘અપ્પમત્તકો’’તિ આહ.

મગ્ગે વા હિ, આનન્દ, પટિપદાય વાતિ લોકુત્તરમગ્ગં પત્વા વિવાદો નામ સબ્બસો વૂપસમ્મતિ, નત્થિ અધિગતમગ્ગાનં વિવાદો. પુબ્બભાગમગ્ગં પન પુબ્બભાગપટિપદઞ્ચ સન્ધાયેતં વુત્તં.

તત્રાયં નયો – એવં ભિક્ખું મનુસ્સા લોકુત્તરધમ્મે સમ્ભાવેન્તિ. સો સદ્ધિવિહારિકાદયો આગન્ત્વા વન્દિત્વા ઠિતે પુચ્છતિ ‘‘કિં આગતત્થા’’તિ. મનસિકાતબ્બકમ્મટ્ઠાનં પુચ્છિતું, ભન્તેતિ. નિસીદથ, ખણેનેવ અરહત્તં પાપેતું સમત્થકમ્મટ્ઠાનકથં આચિક્ખિસ્સામીતિ વત્વા વદતિ – ‘‘ઇધ ભિક્ખુ અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા નિસિન્નો મૂલકમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ, તસ્સ તં મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ. અયં પઠમમગ્ગો નામ. સો દુતિયં ઓભાસઞાણં નિબ્બત્તેતિ, દુતિયમગ્ગો અધિગતો હોતિ, એવં તતિયઞ્ચ ચતુત્થઞ્ચ. એત્તાવતા મગ્ગપ્પત્તો ચેવ ફલપ્પત્તો ચ હોતી’’તિ. અથ તે ભિક્ખૂ ‘‘અખીણાસવો નામ એવં કમ્મટ્ઠાનં કથેતું ન સક્કોતિ, અદ્ધાયં ખીણાસવો’’તિ નિટ્ઠં ગચ્છન્તિ.

સો અપરેન સમયેન કાલં કરોતિ. સમન્તા ભિક્ખાચારગામેહિ મનુસ્સા આગન્ત્વા પુચ્છન્તિ ‘‘કેનચિ, ભન્તે, થેરો પઞ્હં પુચ્છિતો’’તિ. ઉપાસકા પુબ્બેવ થેરેન પઞ્હો કથિતો અમ્હાકન્તિ. તે પુપ્ફમણ્ડપં પુપ્ફકૂટાગારં સજ્જેત્વા સુવણ્ણેન અક્ખિપિધાનમુખપિધાનાદિં કરિત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા સત્તાહં સાધુકીળિકં કીળેત્વા ઝાપેત્વા અટ્ઠીનિ આદાય ચેતિયં કરોન્તિ. અઞ્ઞે આગન્તુકા વિહારં આગન્ત્વા પાદે ધોવિત્વા ‘‘મહાથેરં પસ્સિસ્સામ, કહં, આવુસો, મહાથેરો’’તિ પુચ્છન્તિ. પરિનિબ્બુતો, ભન્તેતિ. દુક્કરં, આવુસો, થેરેન કતં મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેન્તેન, પઞ્હં પુચ્છિત્થ, આવુસોતિ. ભિક્ખૂનં કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો ઇમિના નિયામેન કથેસિ, ભન્તેતિ. ન એસો, આવુસો, મગ્ગો, વિપસ્સનુપક્કિલેસો નામેસ, ન તુમ્હે જાનિત્થ, પુથુજ્જનો, આવુસો, થેરોતિ. તે કલહં કરોન્તા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘સકલવિહારે ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખાચારગામેસુ મનુસ્સા ચ ન જાનન્તિ, તુમ્હેયેવ જાનાથ. કતરમગ્ગેન તુમ્હે આગતા, કિં વો વિહારદ્વારે ચેતિયં ન દિટ્ઠ’’ન્તિ. એવંવાદીનં પન ભિક્ખૂનં સતં વા, હોતુ સહસ્સં વા, યાવ તં લદ્ધિં નપ્પજહન્તિ, સગ્ગોપિ મગ્ગોપિ વારિતોયેવ.

અપરોપિ તાદિસોવ કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો એવં કથેતિ – ચિત્તેનેવ તીસુ ઉદ્ધનેસુ તીણિ કપલ્લાનિ આરોપેત્વા હેટ્ઠા અગ્ગિં કત્વા ચિત્તેનેવ અત્તનો દ્વત્તિંસાકારં ઉપ્પાટેત્વા કપલ્લેસુ પક્ખિપિત્વા ચિત્તેનેવ દણ્ડકેન પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ભજ્જિતબ્બં, યા ઝાયમાને છારિકા હોતિ, સા મુખવાતેન પલાસેતબ્બા. એત્તકેન ધૂતપાપો નામેસ સમણો હોતિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

અપરો એવં કથેતિ – ચિત્તેનેવ મહાચાટિં ઠપેત્વા મત્થું યોજેત્વા ચિત્તેનેવ અત્તનો દ્વત્તિંસાકારં ઉપ્પાટેત્વા તત્થ પક્ખિપિત્વા મત્થું ઓતારેત્વા મન્થિતબ્બં. મથિયમાનં વિલીયતિ, વિલીને ઉપરિ ફેણો ઉગ્ગચ્છતિ. સો ફેણો પરિભુઞ્જિતબ્બો. એત્તાવતા વો અમતં પરિભુત્તં નામ ભવિસ્સતિ. ઇતો પરં ‘‘અથ તે ભિક્ખૂ’’તિઆદિ સબ્બં પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

૪૪. ઇદાનિ યો એવં વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્સ મૂલં દસ્સેન્તો છયિમાનીતિઆદિમાહ. તત્થ અગારવોતિ ગારવવિરહિતો. અપ્પતિસ્સોતિ અપ્પતિસ્સયો અનીચવુત્તિ. એત્થ પન યો ભિક્ખુ સત્થરિ ધરમાને તીસુ કાલેસુ ઉપટ્ઠાનં ન યાતિ, સત્થરિ અનુપાહને ચઙ્કમન્તે સઉપાહનો ચઙ્કમતિ, નીચે ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તે ઉચ્ચે ચઙ્કમે ચઙ્કમતિ, હેટ્ઠા વસન્તે ઉપરિ વસતિ, સત્થુ દસ્સનટ્ઠાને ઉભો અંસે પારુપતિ, છત્તં ધારેતિ, ઉપાહનં ધારેતિ, ન્હાનતિત્થે ઉચ્ચારં વા પસ્સાવં વા કરોતિ, પરિનિબ્બુતે વા પન ચેતિયં વન્દિતું ન ગચ્છતિ, ચેતિયસ્સ પઞ્ઞાયનટ્ઠાને સત્થુદસ્સનટ્ઠાને વુત્તં સબ્બં કરોતિ, અઞ્ઞેહિ ચ ભિક્ખૂહિ ‘‘કસ્મા એવં કરોસિ, ન ઇદં વટ્ટતિ, સમ્માસબુદ્ધસ્સ નામ લજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તે ‘‘તૂણ્હી હોતિ, કિં બુદ્ધો બુદ્ધોતિ વદસી’’તિ ભણતિ, અયં સત્થરિ અગારવો નામ.

યો પન ધમ્મસ્સવને સઙ્ઘુટ્ઠે સક્કચ્ચં ન ગચ્છતિ, સક્કચ્ચં ધમ્મં ન સુણાતિ, નિદ્દાયતિ વા સલ્લપેન્તો વા નિસીદતિ, સક્કચ્ચં ન ગણ્હાતિ ન ધારેતિ, ‘‘કિં ધમ્મે અગારવં કરોસી’’તિ વુત્તે ‘‘તુણ્હી હોતિ, ધમ્મો ધમ્મોતિ વદસિ, કિં ધમ્મો નામા’’તિ વદતિ, અયં ધમ્મે અગારવો નામ.

યો પન થેરેન ભિક્ખુના અનજ્ઝિટ્ઠો ધમ્મં દેસેતિ, નિસીદતિ પઞ્હં કથેતિ, વુડ્ઢે ભિક્ખૂ ઘટ્ટેન્તો ગચ્છતિ, તિટ્ઠતિ નિસીદતિ, દુસ્સપલ્લત્થિકં વા હત્થપલ્લત્થિકં વા કરોતિ, સઙ્ઘમજ્ઝે ઉભો અંસે પારુપતિ, છત્તુપાહનં ધારેતિ, ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ લજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તેપિ ‘‘તુણ્હી હોતિ, સઙ્ઘો સઙ્ઘોતિ વદસિ, કિં સઙ્ઘો, મિગસઙ્ઘો અજસઙ્ઘો’’તિઆદીનિ વદતિ, અયં સઙ્ઘે અગારવો નામ. એકભિક્ખુસ્મિમ્પિ હિ અગારવે કતે સઙ્ઘે કતોયેવ હોતિ. તિસ્સો સિક્ખા પન અપરિપૂરયમાનોવ સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી નામ.

અજ્ઝત્તં વાતિ અત્તનિ વા અત્તનો પરિસાય વા. બાહિદ્ધાતિ પરસ્મિં વા પરસ્સ પરિસાય વા.

૪૬. ઇદાનિ અયં છ ઠાનાનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નવિવાદો વડ્ઢન્તો યાનિ અધિકરણાનિ પાપુણાતિ, તાનિ દસ્સેતું ચત્તારિમાનીતિઆદિમાહ. તત્થ વૂપસમનત્થાય પવત્તમાનેહિ સમથેહિ અધિકાતબ્બાનીતિ અધિકરણાનિ. વિવાદોવ અધિકરણં વિવાદાધિકરણં. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો.

ઇદાનિ ઇમાનિપિ ચત્તારિ અધિકરણાનિ પત્વા ઉપરિ વડ્ઢેન્તો સો વિવાદો યેહિ સમથેહિ વૂપસમ્મતિ, તેસં દસ્સનત્થં સત્ત ખો પનિમેતિઆદિમાહ. તત્થ અધિકરણાનિ સમેન્તિ વૂપસમેન્તીતિ અધિકરણસમથા. ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનન્તિ ઉપ્પન્નાનં ઉપ્પન્નાનં. અધિકરણાનન્તિ એતેસં વિવાદાધિકરણાદીનં ચતુન્નં. સમથાય વૂપસમાયાતિ સમનત્થઞ્ચેવ વૂપસમનત્થઞ્ચ. સમ્મુખાવિનયો દાતબ્બો…પે… તિણવત્થારકોતિ ઇમે સત્ત સમથા દાતબ્બા.

તત્રાયં વિનિચ્છયકથા – અધિકરણેસુ તાવ ધમ્મોતિ વા અધમ્મોતિ વાતિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ વિવદન્તાનં ભિક્ખૂનં યો વિવાદો, ઇદં વિવાદાધિકરણં નામ. સીલવિપત્તિયા વા આચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તિયા વા અનુવદન્તાનં યો અનુવાદો ઉપવદના ચેવ ચોદના ચ, ઇદં અનુવાદાધિકરણં નામ. માતિકાયં આગતા પઞ્ચ વિભઙ્ગે દ્વેતિ સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તાધિકરણં નામ. યં સઙ્ઘસ્સ અપલોકનાદીનં ચતુન્નં કમ્માનં કરણં, ઇદં કિચ્ચાધિકરણં નામ.

તત્થ વિવાદાધિકરણં દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતિ સમ્મુખાવિનયેન ચ યેભુય્યસિકાય ચ. સમ્મુખાવિનયેનેવ સમ્મમાનં યસ્મિં વિહારે ઉપ્પન્નં, તસ્મિંયેવ વા, અઞ્ઞત્થ વૂપસમેતું ગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગે વા, યત્થ ગન્ત્વા સઙ્ઘસ્સ નિય્યાતિતં, તત્થ સઙ્ઘેન વા ગણેન વા વૂપસમેતું અસક્કોન્તે તત્થેવ ઉબ્બાહિકાય સમ્મતપુગ્ગલેહિ વા વિનિચ્છિતં સમ્મતિ. એવં સમ્મમાને પન તસ્મિં યા સઙ્ઘસમ્મુખતા ધમ્મસમ્મુખતા, વિનયસમ્મુખતા, પુગ્ગલસમ્મુખતા, અયં સમ્મુખાવિનયો નામ.

તત્થ ચ કારકસઙ્ઘસ્સ સામગ્ગિવસેન સમ્મુખીભાવો સઙ્ઘસમ્મુખતા. સમેતબ્બસ્સ વત્થુનો ભૂતતા ધમ્મસમ્મુખતા. યથા તં સમેતબ્બં, તથેવ સમનં વિનયસમ્મુખતા. યો ચ વિવદતિ, યેન ચ વિવદતિ, તેસં ઉભિન્નં અત્તપચ્ચત્થિકાનં સમ્મુખીભાવો પુગ્ગલસમ્મુખતા. ઉબ્બાહિકાય વૂપસમે પનેત્થ સઙ્ઘસમ્મુખતા પરિહાયતિ. એવં તાવ સમ્મુખાવિનયેનેવ સમ્મતિ.

સચે પનેવમ્પિ ન સમ્મતિ, અથ નં ઉબ્બાહિકાય સમ્મતા ભિક્ખૂ ‘‘ન મયં સક્કોમ વૂપસમેતુ’’ન્તિ સઙ્ઘસ્સેવ નિય્યાતેન્તિ. તતો સઙ્ઘો પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં ભિક્ખું સલાકગ્ગાહકં સમ્મન્નિત્વા તેન ગુળ્હકવિવટકસકણ્ણજપ્પકેસુ તીસુ સલાકગ્ગાહેસુ અઞ્ઞતરવસેન સલાકં ગાહેત્વા સન્નિપતિતપરિસાય ધમ્મવાદીનં યેભુય્યતાય યથા તે ધમ્મવાદિનો વદન્તિ, એવં વૂપસન્તં અધિકરણં સમ્મુખાવિનયેન ચ યેભુય્યસિકાય ચ વૂપસન્તં હોતિ. તત્થ સમ્મુખાવિનયો વુત્તનયો એવ. યં પન યેભુય્યસિકાય કમ્મસ્સ કરણં, અયં યેભુય્યસિકા નામ. એવં વિવાદાધિકરણં દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતિ.

અનુવાદાધિકરણં ચતૂહિ સમથેહિ સમ્મતિ સમ્મુખાવિનયેન ચ સતિવિનયેન ચ અમૂળ્હવિનયેન ચ તસ્સપાપિયસિકાય ચ. સમ્મુખાવિનયેનેવ સમ્મમાનં યો ચ અનુવદતિ, યઞ્ચ અનુવદતિ, તેસં વચનં સુત્વા, સચે કાચિ આપત્તિ નત્થિ, ઉભો ખમાપેત્વા, સચે અત્થિ, અયં નામેત્થ આપત્તીતિ એવં વિનિચ્છિતં વૂપસમ્મતિ. તત્થ સમ્મુખાવિનયલક્ખણં વુત્તનયમેવ.

યદા પન ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસિતસ્સ સતિવિનયં યાચમાનસ્સ સઙ્ઘો ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન સતિવિનયં દેતિ, તદા સમ્મુખાવિનયેન ચ સતિવિનયેન ચ વૂપસન્તં હોતિ. દિન્ને પન સતિવિનયે પુન તસ્મિં પુગ્ગલે કસ્સચિ અનુવાદો ન રુહતિ.

યદા ઉમ્મત્તકો ભિક્ખુ ઉમ્માદવસેન કતે અસ્સામણકે અજ્ઝાચારે ‘‘સરતાયસ્મા એવરૂપિં આપત્તિ’’ન્તિ ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો – ‘‘ઉમ્મત્તકેન મે, આવુસો, એતં કતં, નાહં તં સરામી’’તિ ભણન્તોપિ ભિક્ખૂહિ ચોદિયમાનોવ પુન અચોદનત્થાય અમૂળ્હવિનયં યાચતિ, સઙ્ઘો ચસ્સ ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન અમૂળ્હવિનયં દેતિ, તદા સમ્મુખાવિનયેન ચ અમૂળ્હવિનયેન ચ વૂપસન્તં હોતિ. દિન્ને પન અમૂળ્હવિનયે પુન તસ્મિં પુગ્ગલે કસ્સચિ તપ્પચ્ચયા અનુવાદો ન રુહતિ.

યદા પન પારાજિકેન વા પારાજિકસામન્તેન વા ચોદિયમાનસ્સ અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરતો પાપુસ્સન્નતાય પાપિયસ્સ પુગ્ગલસ્સ – ‘‘સચાયં અચ્છિન્નમૂલો ભવિસ્સતિ, સમ્મા વત્તિત્વા ઓસારણં લભિસ્સતિ, સચે છિન્નમૂલો, અયમેવસ્સ નાસના ભવિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો સઙ્ઘો ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન તસ્સપાપિયસિકં કરોતિ, તદા સમ્મુખાવિનયેન ચ તસ્સ પાપિયસિકાય ચ વૂપસન્તં હોતિ. એવં અનુવાદાધિકરણં ચતૂહિ સમથેહિ સમ્મતિ.

આપત્તાધિકરણં તીહિ સમથેહિ સમ્મતિ સમ્મુખાવિનયેન ચ પટિઞ્ઞાતકરણેન ચ તિણવત્થારકેન ચ. તસ્સ સમ્મુખાવિનયેનેવ વૂપસમો નત્થિ. યદા પન એકસ્સ વા ભિક્ખુનો સન્તિકે સઙ્ઘગણમજ્ઝેસુ વા ભિક્ખુ લહુકં આપત્તિં દેસેતિ, તદા આપત્તાધિકરણં સમ્મુખાવિનયેન ચ પટિઞ્ઞાતકરણેન ચ વૂપસમ્મતિ. તત્થ સમ્મુખાવિનયો તાવ યો ચ દેસેતિ, યસ્સ ચ દેસેતિ, તેસં સમ્મુખતા. સેસં વુત્તનયમેવ. પુગ્ગલસ્સ ચ ગણસ્સ ચ દેસનાકાલે સઙ્ઘસમ્મુખતા પરિહાયતિ. યં પનેત્થ ‘‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામં આપત્તિં અપન્નો’’તિ ચ, આમ ‘‘પસ્સામી’’તિ ચ પટિઞ્ઞાતાય ‘‘આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ કરણં, તં પટિઞ્ઞાતકરણં નામ. સઙ્ઘાદિસેસે પરિવાસાદિયાચના પટિઞ્ઞા, પરિવાસાદીનં દાનં પટિઞ્ઞાતકરણં નામ.

દ્વેપક્ખજાતા પન ભણ્ડનકારકા ભિક્ખૂ બહું અસ્સામણકં અજ્ઝાચારં ચરિત્વા પુન લજ્જિધમ્મે ઉપ્પન્ને ‘‘સચે મયં ઇમાહિ આપત્તીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કારેસ્સામ, સિયાપિ તં અધિકરણં કક્ખળત્તાય સંવત્તેય્યા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આપત્તિયા કારાપને દોસં દિસ્વા યદા તિણવત્થારકકમ્મં કરોન્તિ, તદા આપત્તાધિકરણં સમ્મુખાવિનયેન ચ તિણવત્થારકેન ચ સમ્મતિ. તત્ર હિ યત્તકા હત્થપાસુપગતા ‘‘ન મે તં ખમતી’’તિ એવં દિટ્ઠાવિકમ્મં અકત્વા ‘‘દુક્કટં કમ્મં પુન કાતબ્બં કમ્મ’’ન્તિ ન ઉક્કોટેન્તિ, નિદ્દમ્પિ ઓક્કન્તા હોન્તિ, સબ્બેસમ્પિ ઠપેત્વા થુલ્લવજ્જઞ્ચ ગિહિપટિસંયુત્તઞ્ચ સબ્બાપત્તિયો વુટ્ઠહન્તિ. એવં આપત્તાધિકરણં તીહિ સમથેહિ સમ્મતિ. કિચ્ચાધિકરણં એકેન સમથેન સમ્મતિ સમ્મુખાવિનયેનેવ.

ઇમાનિ ચત્તારિ અધિકરણાનિ યથાનુરૂપં ઇમેહિ સત્તહિ સમથેહિ સમ્મન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં અધિકરણાનં સમથાય વૂપસમાય સમ્મુખાવિનયો દાતબ્બો…પે… તિણવત્થારકો’’તિ. અયમેત્થ વિનિચ્છયનયો, વિત્થારો પન સમથક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૮૫) આગતોયેવ. વિનિચ્છયોપિસ્સ સમન્તપાસાદિકાય વુત્તો.

૪૭. યો પનાયં ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂ વિવદન્તી’’તિઆદિકો વિત્થારો વુત્તો, સો એતેન નયેન સઙ્ખેપતોવ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ ધમ્મોતિઆદીસુ સુત્તન્તપરિયાયેન તાવ દસ કુસલકમ્મપથા ધમ્મો, અકુસલકમ્મપથા અધમ્મો. તથા ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ હેટ્ઠા આગતા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા, તયો સતિપટ્ઠાના તયો સમ્મપ્પધાના તયો ઇદ્ધિપાદા છ ઇન્દ્રિયાનિ છ બલાનિ અટ્ઠ બોજ્ઝઙ્ગા નવઙ્ગિકો મગ્ગો ચાતિ, ચત્તારો ઉપાદાના પઞ્ચ નીવરણાનીતિઆદયો સઙ્કલિટ્ઠધમ્મા ચાતિ અયં અધમ્મો.

તત્થ યંકિઞ્ચિ એકં અધમ્મકોટ્ઠાસં ગહેત્વા ‘‘ઇમં અધમ્મં ધમ્મોતિ કરિસ્સામ, એવં અમ્હાકં આચરિયકુલં નિય્યાનિકં ભવિસ્સતિ, મયઞ્ચ લોકે પાકટા ભવિસ્સામા’’તિ તં અધમ્મં ‘‘ધમ્મો અય’’ન્તિ કથેન્તા ધમ્મોતિ વિવદન્તિ. તત્થેવ ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ એકં ગહેત્વા ‘‘અધમ્મો અય’’ન્તિ કથેન્તા અધમ્મોતિ વિવદન્તિ.

વિનયપરિયાયેન પન ભૂતેન વત્થુના ચોદેત્વા સારેત્વા યથાપટિઞ્ઞાય કાતબ્બકમ્મં ધમ્મો નામ, અભૂતેન પન વત્થુના અચોદેત્વા અસારેત્વા અપટિઞ્ઞાય કતબ્બકમ્મં અધમ્મો નામ. તેસુપિ અધમ્મં ‘‘ધમ્મો અય’’ન્તિ કથેન્તા ધમ્મોતિ વિવદન્તિ, ‘‘અધમ્મો અય’’ન્તિ કથેન્તા અધમ્મોતિ વિવદન્તિ.

સુત્તન્તપરિયાયેન પન રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો સંવરો પહાનં પટિસઙ્ખાતિ અયં વિનયો નામ, રાગાદીનં અવિનયો અસંવરો અપ્પહાનં અપ્પટિસઙ્ખાતિ અયં અવિનયો નામ. વિનયપરિયાયેન વત્થુસમ્પત્તિ ઞત્તિસમ્પત્તિ અનુસાવનસમ્પત્તિ સીમસમ્પતિ પરિસસમ્પત્તીતિ અયં વિનયો નામ, વત્થુવિપત્તિ…પે… પરિસવિપત્તીતિ અયં અવિનયો નામ. તેસુપિ યંકિઞ્ચિ અવિનયં ‘‘વિનયો અય’’ન્તિ કથેન્તા વિનયોતિ વિવદન્તિ, વિનયં અવિનયોતિ કથેન્તા અવિનયોતિ વિવદન્તિ.

ધમ્મનેત્તિ સમનુમજ્જિતબ્બાતિ ધમ્મરજ્જુ અનુમજ્જિતબ્બા ઞાણેન ઘંસિતબ્બા ઉપપરિક્ખિતબ્બા. સા પનેસા ધમ્મનેત્તિ ‘‘ઇતિ ખો વચ્છ ઇમે દસ ધમ્મા અકુસલા દસ ધમ્મા કુસલા’’તિ એવં મહાવચ્છગોત્તસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૯૪) આગતાતિ વુત્તા. સા એવ વા હોતુ, યો વા ઇધ ધમ્મોતિ ચ વિનયો ચ વુત્તો. યથા તત્થ સમેતીતિ યથા તાય ધમ્મનેત્તિયા સમેતિ, ‘‘ધમ્મો ધમ્મોવ હોતિ, અધમ્મો અધમ્મોવ, વિનયો વિનયોવ હોતિ, અવિનયો અવિનયોવ’’. તથા તન્તિ એવં તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં. એકચ્ચાનં અધિકરણાનન્તિ ઇધ વિવાદાધિકરણમેવ દસ્સિતં, સમ્મુખાવિનયો પન ન કિસ્મિઞ્ચિ અધિકરણે ન લબ્ભતિ.

૪૮. તં પનેતં યસ્મા દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતિ સમ્મુખાવિનયેન ચ યેભુય્યસિકાય ચ, તસ્મા હેટ્ઠા માતિકાય ઠપિતાનુક્કમેન ઇદાનિ સતિવિનયસ્સ વારે પત્તેપિ તં અવત્વા વિવાદાધિકરણયેવ તાવ દુતિયસમથં દસ્સેન્તો કથઞ્ચાનન્દ, યેભુય્યસિકાતિઆદિમાહ. તત્થ બહુતરાતિ અન્તમસો દ્વીહિ તીહિપિ અતિરેકતરા. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૯. ઇદાનિ હેટ્ઠા અવિત્થારિતં સતિવિનયં આદિં કત્વા વિત્થારિતાવસેસસમથે પટિપાટિયા વિત્થારેતું કથઞ્ચાનન્દ, સતિવિનયોતિઆદિમાહ. તત્થ પારાજિકસામન્તેન વાતિ દ્વે સામન્તાનિ ખન્ધસામન્તઞ્ચ આપત્તિસામન્તઞ્ચ. તત્થ પારાજિકાપત્તિક્ખન્ધો સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિક્ખન્ધો થુલ્લચ્ચય-પાચિત્તિય-પાટિદેસનીય-દુક્કટ-દુબ્ભાસિતાપત્તિક્ખન્ધોતિ એવં પુરિમસ્સ પચ્છિમખન્ધં ખન્ધસામન્તં નામ હોતિ. પઠમપારાજિકસ્સ પન પુબ્બભાગે દુક્કટં, સેસાનં થુલ્લચ્ચયન્તિ ઇદં આપત્તિસામન્તં નામ. તત્થ ખન્ધસામન્તે પારાજિકસામન્તં ગરુકાપત્તિ નામ હોતિ. સરતાયસ્માતિ સરતુ આયસ્મા. એકચ્ચાનં અધિકરણાનન્તિ ઇધ અનુવાદાધિકરણમેવ દસ્સિતં.

૫૦. ભાસિતપરિક્કન્તન્તિ વાચાય ભાસિતં કાયેન ચ પરિક્કન્તં, પરક્કમિત્વા કતન્તિ અત્થો. એકચ્ચાનન્તિ ઇધાપિ અનુવાદાધિકરણમેવ અધિપ્પેતં. પટિઞ્ઞાતકરણે ‘‘એકચ્ચાન’’ન્તિ આપત્તાધિકરણં દસ્સિતં.

૫૨. દવાતિ સહસા. રવાતિ અઞ્ઞં ભણિતુકામેન અઞ્ઞં વુત્તં. એવં ખો, આનન્દ, તસ્સપાપિયસિકા હોતીતિ તસ્સપુગ્ગલસ્સ પાપુસ્સન્નતા પાપિયસિકા હોતિ. ઇમિના કમ્મસ્સ વત્થુ દસ્સિતં. એવરૂપસ્સ હિ પુગ્ગલસ્સ કમ્મં કાત્તબ્બં. કમ્મેન હિ અધિકરણસ્સ વૂપસમો હોતિ, ન પુગ્ગલસ્સ પાપુસ્સન્નતાય. ઇધાપિ ચ અનુવાદાધિકરણમેવ અધિકરણન્તિ વેદિતબ્બં.

૫૩. કથઞ્ચાનન્દ, તિણવત્થારકોતિ એત્થ ઇદં કમ્મં તિણવત્થારકસદિસત્તા તિણવત્થારકોતિ વુત્તં. યથા હિ ગૂથં વા મુત્તં વા ઘટ્ટિયમાનં દુગ્ગન્ધતાય બાધતિ, તિણેહિ અવત્થરિત્વા સુપ્પટિચ્છાદિતસ્સ પનસ્સ સો ગન્ધો ન બાધતિ, એવમેવ યં અધિકરણં મૂલાનુમૂલં ગન્ત્વા વૂપસમિયમાનં કક્ખળત્તાય વાળત્તાય ભેદાય સંવત્તતિ, તં ઇમિના કમ્મેન વૂપસન્તં ગૂથં વિય તિણવત્થારકેન પટિચ્છન્નં વૂપસન્તં હોતીતિ ઇદં કમ્મં તિણવત્થારકસદિસત્તા તિણવત્થારકોતિ વુત્તં. તસ્સ ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂનં ભણ્ડનજાતાનન્તિઆદિવચનેન આકારમત્તમેવ દસ્સિતં, ખન્ધકે આગતાયેવ પનેત્થ કમ્મવાચા પમાણં. ઠપેત્વા થુલ્લવજ્જં ઠપેત્વા ગિહિપટિસંયુત્તન્તિ. એત્થ પન થુલ્લવજ્જન્તિ થૂલ્લવજ્જં પારાજિકઞ્ચેવ સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચ. ગિહિપટિસંયુત્તન્તિ ગિહીનં હીનેન ખુંસનવમ્ભનધમ્મિકપટિસ્સવેસુ આપન્ના આપત્તિ. અધિકરણાનન્તિ ઇધ આપત્તાધિકરણમેવ વેદિતબ્બં. કિચ્ચાધિકરણસ્સ પન વસેન ઇધ ન કિઞ્ચિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ ન વુત્તં, સમ્મુખાવિનયેનેવ પનસ્સ વૂપસમો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

૫૪. છયિમે, આનન્દ, ધમ્મા સારણીયાતિ હેટ્ઠા કલહવસેન સુત્તં આરદ્ધં, ઉપરિ સારણીયધમ્મા આગતા. ઇતિ યથાનુસન્ધિનાવ દેસના ગતા હોતિ. હેટ્ઠા કોસમ્બિયસુત્તે (મ. નિ. ૧.૪૯૮-૫૦૦) પન સોતાપત્તિમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ કથિતા, ઇમસ્મિં સુત્તે સોતાપત્તિફલસમ્માદિટ્ઠિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અણુન્તિ અપ્પસાવજ્જં. થૂલન્તિ મહાસાવજ્જં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સામગામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણના

૫૫. એવં મે સુતન્તિ સુનક્ખત્તસુત્તં. તત્થ અઞ્ઞાતિ અરહત્તં. બ્યાકતાતિ ખીણા જાતીતિઆદીહિ ચતૂહિ પદેહિ કથિતા. અધિમાનેનાતિ અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિનો, અનધિગતે અધિગતસઞ્ઞિનો હુત્વા અધિગતં અમ્હેહીતિ માનેન બ્યાકરિંસુ.

૫૬. એવઞ્ચેત્થ સુનક્ખત્ત તથાગતસ્સ હોતીતિ સુનક્ખત્ત એત્થ એતેસં ભિક્ખૂનં પઞ્હબ્યાકરણે – ‘‘ઇદં ઠાનં એતેસં અવિભૂતં અન્ધકારં, તેનિમે અનધિગતે અધિગતસઞ્ઞિનો, હન્દ નેસં વિસોધેત્વા પાકટં કત્વા ધમ્મં દેસેમી’’તિ, એવઞ્ચ તથાગતસ્સ હોતિ. અથ ચ પનિધેકચ્ચે…પે… તસ્સપિ હોતિ અઞ્ઞથત્તન્તિ ભગવા પટિપન્નકાનં ધમ્મં દેસેતિ. યત્થ પન ઇચ્છાચારે ઠિતા એકચ્ચે મોઘપુરિસા હોન્તિ, તત્ર ભગવા પસ્સતિ – ‘‘ઇમે ઇમં પઞ્હં ઉગ્ગહેત્વા અજાનિત્વાવ જાનન્તા વિય અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિનો હુત્વા ગામનિગમાદીસુ વિસેવમાના વિચરિસ્સન્તિ, તં નેસં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ એવમસ્સાયં ઇચ્છાચારે ઠિતાનં કારણા પટિપન્નકાનમ્પિ અત્થાય ‘‘ધમ્મં દેસિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નસ્સ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથાભાવો હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

૫૮. લોકામિસાધિમુત્તોતિ વટ્ટામિસ-કામામિસ-લોકામિસભૂતેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અધિમુત્તો તન્નિન્નો તગ્ગરુકો તપ્પબ્ભારો. તપ્પતિરૂપીતિ કામગુણસભાગા. આનેઞ્જપટિસંયુત્તાયાતિ આનેઞ્જસમાપત્તિપટિસંયુત્તાય. સંસેય્યાતિ કથેય્ય. આનેઞ્જસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તોતિ આનેઞ્જસમાપત્તિસંયોજનેન વિસંસટ્ઠો. લોકામિસાધિમુત્તોતિ એવરૂપો હિ લૂખચીવરધરો મત્તિકાપત્તં આદાય અત્તનો સદિસેહિ કતિપયેહિ સદ્ધિં પચ્ચન્તજનપદં ગચ્છતિ, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠકાલે મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘મહાપંસુકુલિકા આગતા’’તિ યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેત્વા સક્કચ્ચં દાનં દેન્તિ, ભત્તકિચ્ચે નિટ્ઠિતે અનુમોદનં સુત્વા – ‘‘સ્વેપિ, ભન્તે, ઇધેવ પિણ્ડાય પવિસથા’’તિ વદન્તિ. અલં ઉપાસકા, અજ્જાપિ વો બહૂનં દિન્નન્તિ. તેન હિ, ભન્તે, અન્તોવસ્સં ઇધ વસેય્યાથાતિ અધિવાસેત્વા વિહારમગ્ગં પુચ્છિત્વા વિહારં ગચ્છન્તિ. તત્થ સેનાસનં ગહેત્વા પત્તચીવરં પટિસામેન્તિ. સાયં એકો આવાસિકો તે ભિક્ખૂ પુચ્છતિ ‘‘કત્થ પિણ્ડાય ચરિત્થા’’તિ? અસુકગામેતિ. ભિક્ખાસમ્પન્નાતિ? આમ એવરૂપા નામ મનુસ્સાનં સદ્ધા હોતિ. ‘‘અજ્જેવ નુ ખો એતે એદિસા, નિચ્ચમ્પિ એદિસા’’તિ? સદ્ધા તે મનુસ્સા નિચ્ચમ્પિ એદિસા, તે નિસ્સાયેવ અયં વિહારો વડ્ઢતીતિ. તતો તે પંસુકુલિકા પુનપ્પુનં તેસં વણ્ણં કથેન્તિ, દિવસાવસેસં કથેત્વા રત્તિમ્પિ કથેન્તિ. એત્તાવતા ઇચ્છાચારે ઠિતસ્સ સીસં નિક્ખન્તં હોતિ ઉદરં ફાલિતં. એવં લોકામિસાધિમુત્તો વેદિતબ્બો.

૫૯. ઇદાનિ આનેઞ્જસમાપત્તિલાભિં અધિમાનિકં દસ્સેન્તો ઠાનં ખો પનેતન્તિઆદિમાહ. આનેઞ્જાધિમુત્તસ્સાતિ કિલેસસિઞ્ચનવિરહિતાસુ હેટ્ઠિમાસુ છસુ સમાપત્તીસુ અધિમુત્તસ્સ તન્નિન્નસ્સ તગ્ગરુનો તપ્પબ્ભારસ્સ. સે પવુત્તેતિ તં પવુત્તં. છ સમાપત્તિલાભિનો હિ અધિમાનિકસ્સ પઞ્ચકામગુણામિસબન્ધના પતિતપણ્ડુપલાસો વિય ઉપટ્ઠાતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૦. ઇદાનિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ લાભિનો અધિમાનિકસ્સ નિઘંસં દસ્સેતું ઠાનં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ દ્વેધા ભિન્નાતિ મજ્ઝે ભિન્ના. અપ્પટિસન્ધિકાતિ ખુદ્દકા મુટ્ઠિપાસાણમત્તા જતુના વા સિલેસેન વા અલ્લીયાપેત્વા પટિસન્ધાતું સક્કા. મહન્તં પન કુટાગારપ્પમાણં સન્ધાયેતં વુત્તં. સે ભિન્નેતિ તં ભિન્નં. ઉપરિ સમાપત્તિલાભિનો હિ હેટ્ઠાસમાપત્તિ દ્વેધાભિન્ના સેલા વિય હોતિ, તં સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૧. ઇદાનિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનલાભિનો અધિમાનિકસ્સ ચ નિઘંસં દસ્સેન્તો ઠાનં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ સે વન્તેતિ તં વન્તં. અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો હિ હેટ્ઠાસમાપત્તિયો વન્તસદિસા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, પુન સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૨. ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ નિઘંસં દસ્સેન્તો ઠાનં ખો પનાતિઆદિમાહ. તત્થ સે ઉચ્છિન્નમૂલેતિ સો ઉચ્છિન્નમૂલો. ઉપરિ સમાપત્તિલાભિનો હિ હેટ્ઠાસમાપત્તિ મૂલચ્છિન્નતાલો વિય ઉપટ્ઠાતિ, તં સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. તેનેતં વુત્તં.

૬૩. ઠાનં ખો પનાતિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. હેટ્ઠા હિ સમાપત્તિલાભિનો અધિમાનિકસ્સપિ ખીણાસવસ્સપિ નિઘંસો કથિતો, સુક્ખવિપસ્સકસ્સ પન અધિમાનિકસ્સપિ ખીણાસવસ્સપિ ન કથિતો. તેસં દ્વિન્નમ્પિ નિઘંસં દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ. તં પન પટિક્ખિત્તં. સમાપત્તિલાભિનો હિ અધિમાનિકસ્સ નિઘંસે કથિતે સુક્ખવિપસ્સકસ્સપિ અધિમાનિકસ્સ કથિતોવ હોતિ, સમાપત્તિલાભિનો ચ ખીણાસવસ્સ કથિતે સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સ કથિતોવ હોતિ. એતેસં પન દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં સપ્પાયાસપ્પાયં કથેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ સિયા – પુથુજ્જનસ્સ તાવ આરમ્મણં અસપ્પાયં હોતુ, ખીણાસવસ્સ કથં અસપ્પાયન્તિ. યદગ્ગેન પુથુજ્જનસ્સ અસપ્પાયં, તદગ્ગેન ખીણાસવસ્સાપિ અસપ્પાયમેવ. વિસં નામ જાનિત્વા ખાદિતમ્પિ અજાનિત્વા ખાદિતમ્પિ વિસમેવ. ન હિ ખીણાસવેનપિ ‘‘અહં ખીણાસવો’’તિ અસંવુતેન ભવિતબ્બં. ખીણાસવેનપિ યુત્તપયુત્તેનેવ ભવિતું વટ્ટતિ.

૬૪. તત્થ સમણેનાતિ બુદ્ધસમણેન. છન્દરાગબ્યાપાદેનાતિ સો અવિજ્જાસઙ્ખાતો વિસદોસો છન્દરાગેન ચ બ્યાપાદેન ચ રુપ્પતિ કુપ્પતિ. અસપ્પાયાનીતિ અવડ્ઢિકરાનિ આરમ્મણાનિ. અનુદ્ધંસેય્યાતિ સોસેય્ય મિલાપેય્ય. સઉપાદિસેસન્તિ સગહણસેસં, ઉપાદિતબ્બં ગણ્હિતબ્બં ઇધ ઉપાદીતિ વુત્તં. અનલઞ્ચ તે અન્તરાયાયાતિ જીવિતન્તરાયં તે કાતું અસમત્થં. રજોસૂકન્તિ રજો ચ વીહિસુકાદિ ચ સૂકં. અસુ ચ વિસદોસોતિ સો ચ વિસદોસો. તદુભયેનાતિ યા સા અસપ્પાયકિરિયા ચ યો વિસદોસો ચ, તેન ઉભયેન. પુથુત્તન્તિ મહન્તભાવં.

એવમેવ ખોતિ એત્થ સઉપાદાનસલ્લુદ્ધારો વિય અપ્પહીનો અવિજ્જાવિસદોસો દટ્ઠબ્બો, અસપ્પાયકિરિયાય ઠિતભાવો વિય છસુ દ્વારેસુ અસંવુતકાલો, તદુભયેન વણે પુથુત્તં ગતે મરણં વિય સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તનં, મરણમત્તં દુક્ખં વિય અઞ્ઞતરાય ગરુકાય સંકિલિટ્ઠાય આપત્તિયા આપજ્જનં દટ્ઠબ્બં. સુક્કપક્ખેપિ ઇમિનાવ નયેન ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં.

૬૫. સતિયાયેતં અધિવચનન્તિ એત્થ સતિ પઞ્ઞાગતિકા. લોકિકાય પઞ્ઞાય લોકિકા હોતિ, લોકુત્તરાય લોકુત્તરા. અરિયાયેતં પઞ્ઞાયાતિ પરિસુદ્ધાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય.

ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ બલં દસ્સેન્તો સો વતાતિઆદિમાહ. તત્થ સંવુતકારીતિ પિહિતકારી. ઇતિ વિદિત્વા નિરુપધીતિ એવં જાનિત્વા કિલેસુપધિપહાના નિરુપધિ હોતિ, નિરુપાદાનોતિ અત્થો. ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તોતિ ઉપધીનં સઙ્ખયભૂતે નિબ્બાને આરમ્મણતો વિમુત્તો. ઉપધિસ્મિન્તિ કામુપધિસ્મિં. કાયં ઉપસંહરિસ્સતીતિ કાયં અલ્લીયાપેસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તણ્હક્ખયે નિબ્બાને આરમ્મણતો વિમુત્તો ખીણાસવો પઞ્ચ કામગુણે સેવિતું, કાયં વા ઉપસંહરિસ્સતિ ચિત્તં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૬૬. એવં મે સુતન્તિ આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તં. તત્થ અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા. કામાતિ વત્થુકામાપિ કિલેસકામાપિ. તુચ્છાતિ નિચ્ચસારધુવસારઅત્તસારવિરહિતત્તા રિત્તા, ન પન નત્થીતિ ગહેતબ્બા. ન હિ તુચ્છમુટ્ઠીતિ વુત્તે મુટ્ઠિ નામ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સ પન અબ્ભન્તરે કિઞ્ચિ નત્થિ, સો વુચ્ચતિ તુચ્છો. મુસાતિ નાસનકા. મોસધમ્માતિ નસ્સનસભાવા, ખેત્તં વિય વત્થુ વિય હિરઞ્ઞસુવણ્ણં વિય ચ ન પઞ્ઞાયિત્થ, કતિપાહેનેવ સુપિનકે દિટ્ઠા વિય નસ્સન્તિ ન પઞ્ઞાયન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘મોસધમ્મા’’તિ, માયાકતમેતન્તિ યથા માયાય ઉદકં મણીતિ કત્વા દસ્સિતં, બદરિપણ્ણં કહાપણોતિ કત્વા દસ્સિતં, અઞ્ઞં વા પન એવરૂપં દસ્સનૂપચારે ઠિતસ્સેવ તથા પઞ્ઞાયતિ, ઉપચારાતિક્કમતો પટ્ઠાય પાકતિકમેવ પઞ્ઞાયતિ. એવં કામાપિ ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન ‘‘માયાકત’’ન્તિ વુત્તા. યથા ચ માયાકારો ઉદકાદીનિ મણિઆદીનં વસેન દસ્સેન્તો વઞ્ચેતિ, એવં કામાપિ અનિચ્ચાદીનિ નિચ્ચાદિસભાવં દસ્સેન્તા વઞ્ચેન્તીતિ વઞ્ચનકટ્ઠેનપિ ‘‘માયાકત’’ન્તિ વુત્તા. બાલલાપનન્તિ મય્હં પુત્તો, મય્હં ધીતા, મય્હં હિરઞ્ઞં મય્હં સુવણ્ણન્તિ એવં બાલાનં લાપનતો બાલલાપનં. દિટ્ઠધમ્મિકા કામાતિ માનુસકા પઞ્ચ કામગુણા. સમ્પરાયિકાતિ તે ઠપેત્વા અવસેસા. દિટ્ઠધમ્મિકા. કામસઞ્ઞાતિ માનુસકે કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. ઉભયમેતં મારધેય્યન્તિ એતે કામા ચ કામસઞ્ઞા ચ ઉભયમ્પિ મારધેય્યં. યેહિ ઉભયમેતં ગહિતં, તેસઞ્હિ ઉપરિ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય ‘‘ઉભયમેતં મારધેય્ય’’ન્તિ વુત્તં.

મારસ્સેસ વિસયોતિઆદીસુપિ યથા ચોળસ્સ વિસયો ચોળવિસયો, પણ્ડસ્સ વિસયો પણ્ડવિસયો, સંવરાનં વિસયો સંવરવિસયોતિ પવત્તનટ્ઠાનં વિસયોતિ વુચ્ચતિ, એવં યેહિ એતે કામા ગહિતા, તેસં ઉપરિ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય મારસ્સેસ વિસયોતિ વુત્તં. પઞ્ચ પન કામગુણે નિવાપબીજં વિય વિપ્પકિરન્તો મારો ગચ્છતિ. યેહિ પન તે ગહિતા, તેસં ઉપરિ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય મારસ્સેસ નિવાપોતિ વુત્તં. યથા ચ યત્થ હત્થિઆદયો વસં વત્તેન્તિ, સો હત્થિગોચરો અસ્સગોચરો અજગોચરોતિ વુચ્ચતિ, એવં યેહિ એતે કામા ગહિતા, તેસુ મારો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાય મારસ્સેસ ગોચરોતિ વુત્તં.

એત્થાતિ એતેસુ કામેસુ. માનસાતિ ચિત્તસમ્ભૂતા. તત્થ સિયા – દુવિધે તાવ કામે આરબ્ભ અભિજ્ઝાનલક્ખણા અભિજ્ઝા, કરણુત્તરિયલક્ખણો સારમ્ભો ચ ઉપ્પજ્જતુ, બ્યાપાદો કથં ઉપ્પજ્જતીતિ? મમાયિતે વત્થુસ્મિં અચ્છિન્નેપિ સોચન્તિ, અચ્છિજ્જન્તેપિ સોચન્તિ, અચ્છિન્નસઙ્કિનોપિ સોચન્તિ, યો એવરૂપો ચિત્તસ્સ આઘાતોતિ એવં ઉપ્પજ્જતિ. તેવ અરિયસાવકસ્સાતિ તે અરિયસાવકસ્સ. વકારો આગમસન્ધિમત્તં હોતિ. ઇધ મનુસિક્ખતોતિ ઇમસ્મિં સાસને સિક્ખન્તસ્સ તે તયોપિ કિલેસા અન્તરાયકરા હોન્તિ. અભિભુય્ય લોકન્તિ કામલોકં અભિભવિત્વા. અધિટ્ઠાય મનસાતિ ઝાનારમ્મણચિત્તેન અધિટ્ઠહિત્વા. અપરિત્તન્તિ કામાવચરચિત્તં પરિત્તં નામ, તસ્સ પટિક્ખેપેન મહગ્ગતં અપરિત્તં નામ. પમાણન્તિપિ કામાવચરમેવ, રૂપાવચરં અરૂપાવચરં અપ્પમાણં. સુભાવિતન્તિ પન એતં કામાવચરાદીનં નામં ન હોતિ, લોકુત્તરસ્સેવેતં નામં. તસ્મા એતસ્સ વસેન અપરિત્તં અપ્પમાણં સુભાવિતન્તિ સબ્બં લોકુત્તરમેવ વટ્ટતિ.

તબ્બહુલવિહારિનોતિ કામપટિબાહનેન તમેવ પટિપદં બહુલં કત્વા વિહરન્તસ્સ. આયતને ચિત્તં પસીદતીતિ કારણે ચિત્તં પસીદતિ. કિં પનેત્થ કારણં? અરહત્તં વા, અરહત્તસ્સ વિપસ્સનં વા, ચતુત્થજ્ઝાનં વા, ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઉપચારં વા. સમ્પસાદે સતીતિ એત્થ દુવિધો સમ્પસાદો અધિમોક્ખસમ્પસાદો ચ પટિલાભસમ્પસાદો ચ. અરહત્તસ્સ હિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા વિહરતો મહાભૂતાદીસુ ઉપટ્ઠહન્તેસુ યેનિમે નીહારેન મહાભૂતા ઉપટ્ઠહન્તિ, ઉપાદારૂપા ઉપટ્ઠહન્તિ નામરૂપા ઉપટ્ઠહન્તિ, પચ્ચયા સબ્બથા ઉપટ્ઠહન્તિ, લક્ખણારમ્મણા વિપસ્સના ઉપટ્ઠહતિ, અજ્જેવ અરહત્તં ગણ્હિસ્સામીતિ અપ્પટિલદ્ધેયેવ આસા સન્તિટ્ઠતિ, અધિમોક્ખં પટિલભતિ. તતિયજ્ઝાનં વા પાદકં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનત્થાય કસિણપરિકમ્મં કરોન્તસ્સ નીવરણવિક્ખમ્ભનાદીનિ સમનુપસ્સતો યેનિમે નીહારેન નીવરણા વિક્ખમ્ભન્તિ, કિલેસા સન્નિસીદન્તિ, સતિ સન્તિટ્ઠતિ, સઙ્ખારગતં વા વિભૂતં પાકટં હુત્વા દિબ્બચક્ખુકસ્સ પરલોકો વિય ઉપટ્ઠાતિ, ચિત્તુપ્પાદો લેપપિણ્ડે લગ્ગમાનો વિય ઉપચારેન સમાધિયતિ, અજ્જેવ ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસ્સામીતિ અપટિલદ્ધેયેવ આસા સન્તિટ્ઠતિ, અધિમોક્ખં પટિલભતિ. અયં અધિમોક્ખસમ્પસાદો નામ. તસ્મિં સમ્પસાદે સતિ. યો પન અરહત્તં વા પટિલભતિ ચતુત્થજ્ઝાનં વા, તસ્સ ચિત્તં વિપ્પસન્નં હોતિયેવ. ઇધ પન ‘‘આયતને ચિત્તં પસીદતી’’તિ વચનતો અરહત્તવિપસ્સનાય ચેવ ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારસ્સ ચ પટિલાભો પટિલાભસમ્પસાદોતિ વેદિતબ્બો. વિપસ્સના હિ પઞ્ઞાય અધિમુચ્ચનસ્સ કારણં, ઉપચારં આનેઞ્જસમાપત્તિયા.

એતરહિ વા આનેઞ્જં સમાપજ્જતિ. પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતીતિ એત્થ એતરહિ વા પઞ્ઞાય અધિમુચ્ચતિ, આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતીતિ એવં પદપરિવત્તનં કત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – તસ્મિં સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા પઞ્ઞાય અધિમુચ્ચતિ, અરહત્તં સચ્છિકરોતીતિ અત્થો. તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતિ, અથ વા પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતીતિ અરહત્તમગ્ગં ભાવેતિ, તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતિ. અરહત્તમગ્ગં ભાવેતું અસક્કોન્તો એતરહિ ચતુસચ્ચં વા સચ્છિકરોતિ. તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતીતિ.