૧. અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તવણ્ણના

૩૮૩. એવં મે સુતન્તિ અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તં. તત્થ બાળ્હગિલાનોતિ અધિમત્તગિલાનો મરણસેય્યં ઉપગતો. આમન્તેસીતિ ગહપતિસ્સ કિર યાવ પાદા વહિંસુ, તાવ દિવસે સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા બુદ્ધુપટ્ઠાનં અખણ્ડં અકાસિ. યત્તકઞ્ચસ્સ સત્થુ ઉપટ્ઠાનં અહોસિ, તત્તકંયેવ મહાથેરાનં. સો અજ્જ ગમનપાદસ્સ પચ્છિન્નત્તા અનુટ્ઠાનસેય્યં ઉપગતો સાસનં પેસેતુકામો અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ. તેનુપસઙ્કમીતિ ભગવન્તં આપુચ્છિત્વા સૂરિયત્થઙ્ગમનવેલાય ઉપસઙ્કમિ.

૩૮૪. પટિક્કમન્તીતિ ઓસક્કન્તિ, તનુકા ભવન્તિ. અભિક્કમન્તીતિ અભિવડ્ઢન્તિ ઓત્થરન્તિ, બલવતિયો હોન્તિ.

અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમોતિ યસ્મિઞ્હિ સમયે મારણન્તિકા વેદના ઉપ્પજ્જતિ, ઉપરિવાતે જલિતગ્ગિ વિય હોતિ, યાવ ઉસ્મા ન પરિયાદિયતિ, તાવ મહતાપિ ઉપક્કમેન ન સક્કા વૂપસમેતું, ઉસ્માય પન પરિયાદિન્નાય વૂપસમ્મતિ.

૩૮૫. અથાયસ્મા સારિપુત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મહાસેટ્ઠિસ્સ વેદના મારણન્તિકા, ન સક્કા પટિબાહિતું, અવસેસા કથા નિરત્થકા, ધમ્મકથમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ. અથ નં તં કથેન્તો તસ્માતિહાતિઆદિમાહ. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા ચક્ખું તીહિ ગાહેહિ ગણ્હન્તો ઉપ્પન્નં મારણન્તિકં વેદનં પટિબાહિતું સમત્થો નામ નત્થિ, તસ્મા. ન ચક્ખું ઉપાદિયિસ્સામીતિ ચક્ખું તીહિ ગાહેહિ ન ગણ્હિસ્સામિ. ન ચ મે ચક્ખુનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાપિ મે ચક્ખુનિસ્સિતં ન ભવિસ્સતિ. ન રૂપન્તિ હેટ્ઠા આયતનરૂપં કથિતં, ઇમસ્મિં ઠાને સબ્બમ્પિ કામભવરૂપં કથેન્તો એવમાહ.

૩૮૬. ન ઇધલોકન્તિ વસનટ્ઠાનં વા ઘાસચ્છાદનં વા ન ઉપાદિયિસ્સામીતિ અત્થો. ઇદઞ્હિ પચ્ચયેસુ અપરિતસ્સનત્થં કથિતં. ન પરલોકન્તિ એત્થ પન મનુસ્સલોકં ઠપેત્વા સેસા પરલોકા નામ. ઇદં – ‘‘અસુકદેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા અસુકટ્ઠાને ભવિસ્સામિ, ઇદં નામ ખાદિસ્સામિ ભુઞ્જિસ્સામિ નિવાસેસ્સામિ પારુપિસ્સામી’’તિ એવરૂપાય પરિતસ્સનાય પહાનત્થં વુત્તં. તમ્પિ ન ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતીતિ એવં તીહિ ગાહેહિ પરિમોચેત્વા થેરો દેસનં અરહત્તનિકૂટેન નિટ્ઠપેસિ.

૩૮૭. ઓલીયસીતિ અત્તનો સમ્પત્તિં દિસ્વા આરમ્મણેસુ બજ્ઝસિ અલ્લીયસીતિ. ઇતિ આયસ્મા આનન્દો – ‘‘અયમ્પિ નામ ગહપતિ એવં સદ્ધો પસન્નો મરણભયસ્સ ભાયતિ, અઞ્ઞો કો ન ભાયિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો તસ્સ ગાળ્હં કત્વા ઓવાદં દેન્તો એવમાહ. ન ચ મે એવરૂપી ધમ્મીકથા સુતપુબ્બાતિ અયં ઉપાસકો – ‘‘સત્થુ સન્તિકાપિ મે એવરૂપી ધમ્મકથા ન સુતપુબ્બા’’તિ વદતિ, કિં સત્થા એવરૂપિ સુખુમં ગમ્ભીરકથં ન કથેતીતિ? નો ન કથેતિ. એવં પન છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ છ બાહિરાનિ છ વિઞ્ઞાણકાયે છ ફસ્સકાયે છ વેદનાકાયે છ ધાતુયો પઞ્ચક્ખન્ધે ચત્તારો અરૂપે ઇધલોકઞ્ચ પરલોકઞ્ચ દસ્સેત્વા દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કથિતકથા એતેન ન સુતપુબ્બા, તસ્મા એવં વદતિ.

અપિચાયં ઉપાસકો દાનાધિમુત્તો દાનાભિરતો બુદ્ધાનં સન્તિકં ગચ્છન્તો તુચ્છહત્થો ન ગતપુબ્બો. પુરેભત્તં ગચ્છન્તો યાગુખજ્જકાદીનિ ગાહાપેત્વા ગચ્છતિ, પચ્છાભત્તં સપ્પિમધુફાણિતાદીનિ. તસ્મિં અસતિ વાલિકં ગાહાપેત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે ઓકિરાપેતિ, દાનં દત્વા સીલં રક્ખિત્વા ગેહં ગતો. બોધિસત્તગતિકો કિરેસ ઉપાસકો, તસ્મા ભગવા ચતુવીસતિ સંવચ્છરાનિ ઉપાસકસ્સ યેભુય્યેન દાનકથમેવ કથેસિ – ‘‘ઉપાસક, ઇદં દાનં નામ બોધિસત્તાનં ગતમગ્ગો, મય્હમ્પિ ગતમગ્ગો, મયા સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દાનં દિન્નં, ત્વં મયા ગતમગ્ગમેવ અનુગચ્છસી’’તિ. ધમ્મસેનાપતિઆદયો મહાસાવકાપિ અત્તનો અત્તનો સન્તિકં આગતકાલે દાનકથમેવસ્સ કથેન્તિ. તેનેવાહ ન ખો ગહપતિ ગિહીનં ઓદાતવસનાનં એવરૂપી ધમ્મીકથા પટિભાતીતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ગહપતિ ગિહીનં નામ ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણદાસીદાસપુત્તભરિયાદીસુ તિબ્બો આલયો તિબ્બં નિકન્તિપરિયુટ્ઠાનં, તેસં – ‘‘એત્થ આલયો ન કાતબ્બો, નિકન્તિ ન કાતબ્બા’’તિ કથા ન પટિભાતિ ન રુચ્ચતીતિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? તુસિતભવને કિરસ્સ નિબ્બત્તમત્તસ્સેવ તિગાવુતપ્પમાણં સુવણ્ણક્ખન્ધં વિય વિજ્જોતમાનં અત્તભાવં ઉય્યાનવિમાનાદિસમ્પત્તિઞ્ચ દિસ્વા – ‘‘મહતી અયં મય્હં સમ્પત્તિ, કિં નુ ખો મે મનુસ્સપથે કમ્મં કત’’ન્તિ ઓલોકેન્તો તીસુ રતનેસુ અધિકારં દિસ્વા ચિન્તેસિ ‘‘પમાદટ્ઠાનમિદં દેવત્તં નામ, ઇમાય હિ મે સમ્પત્તિયા મોદમાનસ્સ સતિસમ્મોસોપિ સિયા, હન્દાહં ગન્ત્વા મમ જેતવનસ્સ ચેવ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ તથાગતસ્સ ચ અરિયમગ્ગસ્સ ચ સારિપુત્તત્થેરસ્સ ચ વણ્ણં કથેત્વા તતો આગન્ત્વા સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામી’’તિ. સો તથા અકાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો અનાથપિણ્ડિકોતિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘનિસેવિતં. એવં પઠમગાથાય જેતવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા ઇદાનિ અરિયમગ્ગસ્સ વણ્ણં કથેન્તો કમ્મં વિજ્જા ચાતિઆદિમાહ. તત્થ કમ્મન્તિ મગ્ગચેતના. વિજ્જાતિ મગ્ગપઞ્ઞા. ધમ્મોતિ સમાધિપક્ખિકો ધમ્મો. સીલં જીવિતમુત્તમન્તિ સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતં ઉત્તમન્તિ દસ્સેતિ. અથ વા વિજ્જાતિ દિટ્ઠિસઙ્કપ્પો. ધમ્મોતિ વાયામસતિસમાધયો. સીલન્તિ વાચાકમ્મન્તાજીવા. જીવિતમુત્તમન્તિ એતસ્મિં સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતં નામ ઉત્તમં. એતેન મચ્ચા સુજ્ઝન્તીતિ એતેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

તસ્માતિ યસ્મા મગ્ગેન સુજ્ઝન્તિ, ન ગોત્તધનેહિ, તસ્મા. યોનિસો વિચિને ધમ્મન્તિ ઉપાયેન સમાધિપક્ખિયં ધમ્મં વિચિનેય્ય. એવં તત્થ વિસુજ્ઝતીતિ એવં તસ્મિં અરિયમગ્ગે વિસુજ્ઝતિ. અથ વા યોનિસો વિચિને ધમ્મન્તિ ઉપાયેન પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મં વિચિનેય્ય. એવં તત્થ વિસુજ્ઝતીતિ એવં તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ વિસુજ્ઝતિ.

ઇદાનિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ વણ્ણં કથેન્તો સારિપુત્તો વાતિઆદિમાહ. તત્થ સારિપુત્તો વાતિ અવધારણવચનં. એતેહિ પઞ્ઞાદીહિ સારિપુત્તોવ સેય્યોતિ વદતિ. ઉપસમેનાતિ કિલેસઉપસમેન. પારઙ્ગતોતિ નિબ્બાનં ગતો. યો કોચિ નિબ્બાનં પત્તો ભિક્ખુ, સો એતાવપરમો સિયા, ન થેરેન ઉત્તરિતરો નામ અત્થીતિ વદતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.